قازىرگى زاماننىڭ باستى كاپيتالى – ادام. تابىس اكەلە الاتىن نارسەنىڭ ءبارى كاپيتال بولىپ سانالاتىنىن ەسكەرسەك, ادامنان قۇندى كاپيتال جوق. سوندىقتان ادام قۇنى جەتە باعالانعان, ءاربىر ازاماتتىڭ قادىرىن بىلگەن زاماندا قوعامدىق قۇندىلىقتاردىڭ نەگىزى بەكىپ, ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالادى.
كەز كەلگەن نارسەنىڭ قادىرى جوقتىعىندا بىلىنەتىنى بەلگىلى. مۇنى قوعامنىڭ باستى بايلىعى – ادامعا قاتىستى دا قاراستىرىپ كورۋگە بولادى. ياعني «تەمىر وزەكتى پەندە جوق, ولمەس ادام ەلدە جوق» دەگەندەي, قاپىدا كوز جازىپ قالعان اداممەن بىرگە قانشاما نەسىبەسى بىرگە كەتەدى, ورنى ويسىراپ قالادى. ءسوز باسىندا كەلتىرگەن كاپيتال ۇعىمىنا سالىپ قاراساق, جوعالتقان اداممەن بىرگە ونىڭ وتباسىنا, اينالاسىنا تيگىزەتىن پايداسى دا جوعالاتىنى راس. وسىدان كەلىپ ءبىزدىڭ قوعامدا ادام قۇنى قانشالىقتى باعالانىپ ءجۇر دەگەن وي تۋادى. مۇندايدا ەڭبەك جاعدايىندا جازىم بولىپ, قازا تاپقاندارعا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەر, قىزمەتتىك بورىشىن اتقارۋ كەزىندە قازا تاپقان بەيبىت كۇننىڭ باتىرلارىنا بەرىلەتىن اتاق, ولاردىڭ وتباسىنا بەرىلەتىن باسپانالار ەسكە تۇسەدى. بىراق مۇنىڭ بارلىعى ادام قۇنىنىڭ ولشەمى بولا المايتىنىن ءبىلىپ تۇرامىز.
ادام قۇنى دەگەندى بۇرىننان كەلە جاتقان قازاقى تۇسىنىكپەن ايتساق, ەردىڭ قۇنى ىسپەتتەس دەۋگە دە بولادى. ويتكەنى ول زاماندا ءۇيدىڭ نەگىزگى اسىراۋشىسى, تابىس اكەلەتىن اۋلەتىنىڭ تىرەگى ەر ازاماتتار بولدى. قازىرگى كەزدە دە وسى قالىپتان قاتتى الىستاي قويماعان شىعارمىز. سەبەبى زامان وزگەرىپ, ەڭبەككە ارالاساتىن ايىمدار كوبەيە تۇسكەنىمەن, ءبارىبىر ەر ازاماتتاردىڭ ۇلەسى باسىم. قالاي دەگەنمەن, ەردىڭ قۇنى دەگەنىمىز ەڭبەك ادامىنىڭ قۇنى دەگەندى ءبىلدىرىپ تۇر. ياعني ەردىڭ قۇنىن داۋلاعاندا, ونىڭ ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن جاسىنىڭ ۇزاقتىعىنا قاراي تاباتىن تابىسى دا ەسكەرىلگەن. ال ەندى بۇرىنعى قازاق قوعامىندا ەردىڭ قۇنى قانشا ەدى دەگەنگە شامالى توقتالىپ وتسەك.
ەتنوگراف زەينوللا سانىكتىڭ «قازاقتىڭ ۇلتتىق ولشەمدەرى» ەڭبەگىندە قۇن زاڭىنىڭ ولشەمدەرى بىلاي بەرىلگەن: «ەردىڭ قۇنى – 100 قارا, كوزدىڭ قۇنى ەردىڭ جارىم باسىمەن تەڭ دەلىنىپ, 50 قارا بويىنشا كەسىلگەن. تورەنىڭ قۇنى ءۇش ەردىڭ قۇنىمەن بارابار دەلىنىپ, 300 قارا ەسەپتەلگەن». حانداردىڭ زامانىندا بۇل ولشەم ارنايى زاڭمەن دە, شاريعاتپەن دە بەكىتىلگەن. ياعني قۇنىكەردىڭ بەرەتىن 100 جىلقىسى – قازا تاپقان ەردىڭ ءتىرى بولعاندا اينالاسىنا كەلتىرۋى مۇمكىن پايداسىنىڭ ولشەمى ءارى وتەمى.
بىردە دوستارمەن وسى تاقىرىپتا ورتاعا پىكىر سالىسقانىمىزدا, ەردىڭ قۇنىنىڭ قازىرگى ولشەمى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كوردىك. بۇل ساۋالدىڭ جاۋابى, اينالىپ كەلگەندە, قازاقتىڭ باياعى ولشەمىنە كەلىپ تىرەلدى. تارقاتىپ ايتساق, بۇرىن ەردىڭ قۇنى بولعان 100 جىلقى بۇگىن دە باعاسىن جوعالتا قويماعان ەكەن. ياعني قازىرگى زاماندا ءبىر جىلقىنىڭ باعاسىن كەم دەگەندە 500 مىڭ تەڭگەگە باعالاساق, 100 جىلقىڭ 50 ملن تەڭگە بولادى. ال وسى 50 ملن تەڭگەنى اسا اقىلگويسىپ, ەشقانداي بيزنەسكە سالماي-اق, قۇر دەپوزيتكە قۇيىپ قويعاننىڭ وزىندە اي سايىن ءار بانكتىڭ پايىزىنا قاراي ورتاشا ەسەپپەن 600-700 مىڭ تەڭگە كىرىس كىرگىزەدى ەكەن. بۇل – ءبىر ازاماتتىڭ, ياعني ەڭبەك ادامىنىڭ ءتاپ-ءتاۋىر ايلىق تابىسى ىسپەتتەس. وسىناۋ پايىمعا قاراپ, ەردىڭ قۇنى 100 جىلقى دەپ باياعىدا-اق بەكىتىپ قويعان قازاقتىڭ دانالىعىنا تاعى دا قايران قالدىق.
كەيىننەن بۇل ويىمىزدى «حابار 24» ارناسىنىڭ «كەرەك دەرەك» باعدارلاماسىندا كەلتىرىلگەن مالىمەتتەر ودان سايىن نىقتاي ءتۇستى. ايتالىق, وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى الەۋمەتتانۋشىلار امەريكالىق نەمەسە بريتاندىق اۋىر جۇك كولىگىن جۇرگىزەتىندەر ءوز ءومىرىنىڭ قۇنىن وزدەرى ءومىر باقي جۇمىس ىستەپ تاباتىن اقشاسىنان 6 ەسە ارتىق باعالايتىنىن انىقتاعان. ماماندار وسى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ليۋكسەمبۋرگ تۇرعىنىنىڭ ءومىرى – 5 ملن دوللار, اقش ازاماتىنىڭ ءومىرى – 2,6 ملن دوللار, ۇلىبريتانيا ازاماتىنىكى – 2,3 ملن دوللار, پورتۋگاليا ازاماتىنىكى – 1 ملن دوللار, رەسەي ازاماتىنىكى – 195 مىڭ دوللار, ال قازاقستان ازاماتىنىڭ ءومىرى 136 مىڭ دوللار تۇراتىنىن ەسەپتەپ شىعارعان. وسى 136 مىڭ دوللاردى تەڭگەگە شاققاندا, 61 ملن تەڭگەدەن اسا سوما شىعادى. ياعني بۇل ولشەمدى دە جوعارىداعى ءبىزدىڭ ەسەپپەن ۇيلەسىپ تۇر دەۋگە بولادى. ال مۇنىڭ ءتۇبى سوناۋ زامانداعى «ەردىڭ قۇنى – 100 جىلقى» دەگەن قازاقتىڭ پايىمىندا جاتىر.
الايدا بۇگىندە ءبىزدىڭ قوعامدا ەردىڭ قۇنى وسى ولشەمگە سايكەس باعالانىپ جاتىر ما دەگەن قۇمبىل وي قىلاڭ بەرەدى. قاراپايىم مىسال كەلتىرسەك, ەلىمىزدە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسىنىڭ ءاربىر ەڭبەككە جارامسىز مۇشەسىنىڭ سانىنا قاراي ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىندە الەۋمەتتىك جاردەماقى تولەنەدى. بىراق بۇل ءبىز جوعارىدا ەسەپتەپ كورگەن ولشەمنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىنە دە ماڭايلامايدى. سونداي-اق قىزمەت بارىسىندا باقيلىق بولعان بەيبىت كۇننىڭ باتىرلارىنىڭ وتباسىنا باسپانا بەرىلەدى. دەگەنمەن اجەپتاۋىر قۇنى بار باسپانا دا ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدەگى ەردىڭ قۇنىمەن بارابار بولا المايدى ەكەن.
ءسوز سوڭىن شەرحان مۇرتازانىڭ سوزىمەن تۇيىندەسەك, «ادام قۇنى ادال ەڭبەكپەن وسپەك. ءبىزدىڭ باستى باقىتىمىز – تاۋەلسىزدىك ادام قۇنىمەن ولشەنەدى. وسىنى ۇمىتپاعان ۇتادى».