قىزىلشا ەگۋدىڭ مايتالمانى

سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان قاريا­نىڭ  ءسوزى «بۇرىن ەڭبەكتىڭ باعالانعا­نى­نا رازىمىن» دەگەن ىقىلاستان باستال­دى. شى­نىمەن سول زا­ماندا بيلىك الەۋمەت­تىك ۇران­مەن شارۋانى شەت ­قاقپاي, باۋىر­عا باسقان. حالىق قىرىق جىل تراكتور ­ايداپ, مال باققان شارۋا يەسىن قادىر­لەپ, توردەن ورىن بەرگەن. ەلدىڭ رياسىز قۇر­مەتى ازاماتتاردى شىڭداي ءتۇسىپتى. سوڭ­عى جىلدارى مەملەكەت ەڭبەك ادامىن قا­دىرلەپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا كوڭىل بولە باستاعانى قۋانتادى.

شىنى كەرەك, سوڭعى وڭىرلىك قانت تاپ­­شىلىعىنان كەيىن مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت جەتىسۋ جە­رى­ندە قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس كولە­مىن جىل­­­دا­­عى­دان ارتتىردى. بۇل جوس­پار جىل سايىن جاڭارىپ وتى­را­تى­ن بولدى. اگرارلى وبلىس قايتسە دە ەگىندى بىتىك شى­عارىپ, ماقساتقا جەتۋگە اسىق. ال ءبىز­دى وسى رەتتە «قانت قىزىلشاسى بۇرىن قالاي ەگىلەتىن ەدى؟» دەگەن ساۋال مازالا­دى. قازىرگىدەي زاماناۋي تەحنيكا جوق كەزەڭدە شارۋالار بۇگىنگىدەن 2-3 ەسە كوپ ءونىم العان ەكەن. «ونىڭ سەبەبى نەدە؟», «بۇگىنگى كاسىپكەرلەرگە نە جەتىسپەيدى؟». وسى سۇراقتار قاراتال اۋدانىنا قاراس­تى ويان اۋىلىندا تۇراتىن اكىمباي زاكىر­­باي ۇلىنىڭ شاڭىراعىنا جەتەلەپ اپاردى. بالپىق بي, ايتۋ بي, ەسكەلدى بي, جولبارىس باتىر بابامىزدىڭ جەرلەنگەن ايماقتىڭ ىرگەسىندە قونىستان­عان اياداي عانا اۋىل ەسكى زاماندا قانت قىزىلشاسىنىڭ قاينار بۇلاعى بول­عان. بايىرعى ء«بىرىنشى ماي» ۇجىمشارى مەن «قا­را­تال» اسىل تۇقىمدى قوي كەڭشارى­نىڭ» تىنىس-تىرشىلىگىن اقساقال ادەمىلەپ اڭگى­مەلەپ بەردى.

«اكەم 1930 جىلدارى تراكتوردىڭ وقۋىن بىتىرگەن. ءوزى مىقتى مەحانيك ەدى. اۋىلدا جەر جىرتىپ, ەگىن ەكتى. ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس باستالعانىمەن, ول كىسى­نى مايدانعا جىبەرمەدى. «سارباز­دارعا ازىق-ت ۇلىك قاجەت» دەپ اسكەري كوميسساريات برونمەن قالدىرادى. ءسويتىپ, اكەمە ايەل­دەرگە تراكتور ايداپ ۇيرەتۋ تاپسىرىلادى. قىز-كەلىنشەكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس, ەكى رەت مايدانعا سۇرانىپ بارادى. ايتسە دە سوعىسقا ءۇزىلدى-كەسىلدى المايدى. وسىلايشا قىزىلشا, بيداي, ارپا ەگىپ, اۋىلدا قالادى», دەدى قاريا كوڭىلى بوساپ.

اكىمباي اقساقال بالا كۇنى ەگىن باسىندا وتكەن. اۋىلداعى ۇلكەن انالا­رىمەن بىرگە قىزىلشا سەۋىپ, ونىڭ ارام ءشوبىن شاۋىپ كۇنەلتكەن. ول تۇستا قى­زىل­شانى ەسكى تراكتورمەن سەبەدى. دە­گەنمەن كەڭەس تەحنيكاسى قازىرگىدەي تۇ­قىمدى سيرەتىپ سالمايدى, اراسىن ءجيى توگەدى. ال قىزىلشا بىتىك شىعۋ ءۇشىن اراسى 10 سانتيمەتر بولۋى كەرەك. سون­دىقتان 10 جاسار اكىمباي اناسىنان قالماي تۇقىمنىڭ اراسىن سيرەتىپ وتىرادى. ول ۋاقىتتا ءبىر ۇيگە ءبىر تراكتوردى جاۋاپتى قىلىپ قويعان. تالاپ سونداي, ءول-ءتىرىل سونى ىستەۋىڭ شارت. 5 قىر­كۇيەكتە قىزىلشا جيناۋ ناۋقانى باس­تا­لادى. بۇكىل مەكتەپ وقۋشىلارىمەن قاتار اۋىل جۇرتى تەگىستەي ەگىنگە شىعا­دى. بۇل – جوعارىدان جەتكەن جارلىق.

«شەشەمدى ەلدەن بۇرىن الىپ شىعا­مىن. تاڭ بوزىنان جىلدام قيمىل­داپ ەل­دەن ەرتە بىتىرەمىز. باسقا ايەلدەر مەنى كومەككە شاقىرادى. شەشەم قايتسىن «بار» دەپ ايتا المايدى. جۇمىس اۋىر, ءوزىم اۋلەتتەگى جالعىز بالامىن, ماعان الاڭ­دايدى. سول تۇستا گەكتارىنان 200-250 تسەنت­نەر الاتىنبىز, كەيىن مەن جە­تەك­شى بولعاندا ۇكىمەت گەكتارىنا 300 تسەنت­نەر الۋدى مىندەتتەدى. ول ۋاقتا گەربيتسيد دەگەن جوق. جەردى سوقامەن جىر­تامىز. قازىرگىدەي تەحنيكا قايدان بول­سىن. كۋلتيۆاتوردىڭ شاماسى دا بەل­گىلى, يتشىلەپ ىستەيسىڭ», دەدى بالا كۇنىن ەسىنە الىپ.

ول 19 جاسىندا شىنجىرلى تراكتور­دىڭ شەبەرى اتانادى. 1953 جىلدارى وكى­مەت باسىنا حرۋششەۆ كەلەدى. جاپپاي ورىس تىلىندە باسىمدىق بەرىلە باستادى. اۋىل­داعى جەتى جىلدىق قازاق مەكتەبىن جا­بادى. شاعىم ايتقان حالىقتى «وقى­ساڭ ورىسشا وقى, وقىماساڭ قوي» دەپ كەيىن قايتارادى. بۇكىل اۋدان بويىنشا ۇشتوبەدە جالعىز قازاق مەكتەبى قالادى. ايتسە دە ءبىلىم ورداسى قازىرگى ويان اۋىلىنان الىستا ورنالاسقان, ونىڭ ۇستىنە اۆتوبۋس تا جوق. ءسويتىپ, التىنشى سىنىپتى بىتىرگەن بالا اكىمباي, ءبىر سىنىپ تومەن ءتۇسىپ, 5-سىنىپتى ورىسشا وقيدى.

«جەتى جىلدىقتى بىتىرگەن سوڭ, وقۋعا بارۋ كەرەك. ول كەزەڭدە 7-سىنىپ قازىر­گى 9-سىنىپ ەسەبىندە جۇرەدى. ءسويتىپ, تال­دى­قورعاننىڭ ارعى جاعىنداعى شۇبار ­اۋى­لىندا ورنالاسقان اۋىلشارۋاشى­لىق تەحنيكۋمىنا قۇجات تاپسىردىم. با­عىم جانىپ, اگرونوم ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇستىم. ازداپ سىرقاتتانعان مەنى اكەم الىسقا ۇزاتقىسى كەلمەدى. مەن ۇيدە جالعىز بالامىن, باۋىرلارىمنىڭ ءبارى قىزىلشادان قايتىس بولىپ كەتكەن. ءسويتىپ, ءبىر-اق سەمەستر عانا وقىدىم», دەيدى اقساقال.

اكەسىنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىن جەرگە تاستا­ماعان كەيىپكەرىمىز وقۋدان شىققان­نان كەيىن قول قۋسىرىپ ۇيدە جاتپايدى. ءبىر كۇنى ء«بىرىنشى ماي» ۇجىمشارىنىڭ باسشىسى راحىم بايتىلەۋوۆ اۋىلداعى جىگىت­تەردى شاقىرىپ, مسح №24 تە وقۋ­عا جىبەرەدى. ء«بىرىنشى مايعا» ءتورت اۋىل قارايدى. اتاپ ايتساق, ويان, جاڭا­تالاپ, ۇمتىل, ماي اۋىلدارى. وسى ءتورت ەلدى مەكەننەن جينالعان 22 جىگىت وقۋعا اتتانادى. ۇجىمشار باسشىسى امان-ەسەن وقۋدى ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن, ار­قايسىسىنا ءبىر-ءبىر تراكتوردان بەرەمىن دەپ ۋادە ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, وقۋ ورىس تىلىندە, اۋىلدا ورىس كورمەگەن بالالار ءتىلدى قايدان ءبىلسىن, كوبى تۇسىنبەي ەلگە قايتادى. ال قالعانى سوندا ءبىر جىل ءبىلىم الىپ, ەلگە بىلىكتى مامان بولىپ ورالادى.

«اۋىلعا جاڭا تراكتور كەلە باستاپتى. تەحنيكانى تولىق مەڭگەرگەنشە تراك­تورشىنىڭ كومەكشىسى بولدىم. ءبىر كۇنى ماعان شىنجىر تابان تراكتور بۇيىردى. ونى 8-9 جىل ايدادىم. قولدا بار بۋلدوزەر جانە ك-700-بەن ارىق تازالايمىز, كانال قازامىز. جۇمىس جاڭاتالاپ اۋىلىندا, شاكەن اعا ەكەۋىمىز كۇندە قاتىناپ ىستەيمىز. باسشىمىز ەكى اپتادا ءبىر بوساتادى. ايتەۋىر قىزىلشا باستالعاندا بوسادىق. ء«الى جاسپىن, اۋىلدان قاتىناپ ىستەيىن» دەپ بريگاديردەن دوڭگەلەك تراكتور سۇراپ ال­دىم, اقكوڭىل كىسى ەدى, بىردەن كونە كەتتى. جۇ­مىس بىتپەيدى, جوڭىشقا جينايمىز, ونى پرەستەيمىز.

1976 جىلى قاراتال اسىل تۇقىمدى قوي كەڭشارىندا جۇمىس ىستەيمىن. قىس­تاۋعا مال ايدايمىز, ءشوپ دايىندايمىز دەگەندەي... تراكتورمەن كەتىپ بارا جاتىر ەدىم, جولدا ديرەكتور كورىپ, شا­قىردى. شوشىپ كەتتىم, اربادا جات­قان ءشوپتى كورىپ قالدى ما دەپ زارەم قال­ما­دى. قاسىنا اسىقپاي بارىپ ەدىم, «قۇت­تىقتايمىن» دەپ باۋىرى­نا باس­تى. «گازەتتەن وقىدىم, ءۇشىن­شى دارەجەلى «ەڭ­بەك داڭقى» وردەنىمەن مارا­پات­تال­دىڭ» دەدى. كوپ ۇزاماي اۋداندىق پارتيا كوميتەتى وردەندى كەۋدەمە تاقتى. قاي جەر­دە جۇمىس جۇرمەي جاتادى, مەنى جى­بەردى. جاسپىز, جانىپ تۇرمىز, ەرىنبەي ەڭ­بەك ەتەمىز», دەيدى قارت كوڭىلى جادىراپ.

1983 جىلى ۇجىمشار باسشىسى اكىم­باي اعامىزدى شاقىرىپ الىپ, 50 گەكتار جەر بەرەدى. قاسىنا ون جۇمىسشى, ەكى تراك­تور الىپ, قانت قىزىلشاسىن ەگۋدى سۇراي­دى. سۇراپ قانا قويماي, گەك­تارىنان 300 تسەنتنەردەن ءونىم الۋدى مىن­دەتتەيدى. ءىستىڭ رەتىن بىلەتىن شارۋا يەسى بۇل مىن­دەتتى ابىرويمەن الىپ شىعادى. ءتىپتى ءبىرىنشى جىلى گەكتارىنا 404 تسەنتنەر­دەن بەرىپ, اۋداندا رەكورد ورناتادى. ءسوي­تىپ, ءوڭىردىڭ ۇزدىگى اتانادى. كەلەسى جىلى گەكتارىنان 480 تسەنتنەردەن ­جيناپ, ۇكىمەتتەن ەكى مىڭ سوم الادى.

اكىمباي اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس ۋاعىندا كوكتەم كەلە جەر ىلعالدا قىزىلشانىڭ تۇقىمىن سەبەدى. ەندى ونە باستاعاندا, جەرگە مينەرالدى تىڭايت­قىش بەرەدى. تۇقىم دا قازىرگىدەي ەمەس, ۇكى­مەت ارنايى شەتەلدەن سالماقتى ءارى سا­پا­لى تۇقىم اكەلەدى. ونىڭ ۇستىنە ­2 جىل سايىن جەرگە دەمالىس بەرىپ وتىرادى.

«ول ۋاقىتتا شيكىزاتتى قازىرگى كوكسۋ زاۋىتىنا وتكىزەمىز. ۇجىمنىڭ كولىكتەرى وزدەرى تاسيدى. اقسۋ زاۋىتى دا ىستەپ تۇردى, وعان قوسا ءۇشارالدا دا كىشىگىرىم قانت زاۋىتى بولدى. ەكى جىلدان سوڭ قىزىلشا شارۋاشىلىعى توقتادى. جەر توزدى دەپ, جۇگەرى ەگۋگە بەت بۇردىق. ول دا جامان بولعان جوق, ەڭبەگىمىز اقتالدى», دەپ اڭگىمەسىن اياقتادى قاريا.

40 جىل تالماي-تىڭباي ەڭبەك ەتكەن اكىمباي زاكىرباي ۇلى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى دە بولعان. بۇگىن­دە الپىس جىل وتاسقان جارى ماكەن اپامىزبەن بىرگە بالا-شاعانىڭ قىزى­عىن كورىپ وتىر.

جەتىسۋ وبلىسى