كيىكتەردى قورعاۋ اكتسياسى

اقتوبە جانە ماڭعىستاۋ وب­لىس­تارىنىڭ تابيعات قورعاۋ ينس­پەكتورلارى بىرلەسە كيىكتەر تولدەيتىن اۋماقتاردى قورعاۋعا الادى. ەكى وبلىستىڭ 51 ينسپەكتورى 2 تىكۇشاق, 15 جول تالعا­ماي­تىن كولىك, 8 كاماز, دروندارمەن كۇندىز-ءتۇنى رەيدتىك شارالار وتكىزەدى. اقبوكەندەردىڭ تولدەۋ ماۋسىمىنان كەيىن بىردەن باستالاتىن ساناققا عالىمدار دا قاتىسادى. قازىرگى كەزدە بار­لىق ينسپەكتور پلانشەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىلدى جانە ولار­دىڭ كولىكتەرىنە بەينەجازبا جۇر­گى­زە­تىن قوندىرعىلار ورنا­تىل­عان. رەيد بارىسىندا پلانشەتتەردە تىركەلگەن مالىمەتتەر بىردەن ورتالىق ورگانعا تۇسەدى.

دۇنيە ءجۇزى بويىنشا كيىك­تەر­دىڭ 97%-ى قازاقستان اۋما­عىندا ءومىر سۇرسە, 3%-ى رەسەي مەن موڭعوليا جەرىن مەكەندەيدى. كەيىنگى ءۇش جىلدا ەلىمىزدەگى كيىك سانى 348 مىڭنان 1 ملن 318 مىڭعا دەيىن ءوستى. كيىك سانىنىڭ وسۋىنە كەيىنگى ءۇش جىلدان بەرى كەڭ اۋقىمدا ىسكە اسىرىلىپ جات­­قان تابيعات قورعاۋ شارالا­رى اسەر ەتتى. ەلىمىزدە 2024 جىلعا دەيىن كيىكتەردى اتۋعا تىيىم سالىندى. قازاق دالاسىن كيىك­­تەردىڭ بەتپاقدالا, ورال, ءۇستىرت توبى مەكەندەسە, ولاردىڭ ىشىن­دە سانى جاعىنان ەڭ كوبى – ورال توبىنىڭ كيىكتەرى. باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىنان ورال تاۋلارىنىڭ بويىمەن باشقۇرتستان جەرىنە دەيىن ورەتىن ورال توبىنىڭ سانى بۇگىندە 801 مىڭعا جەتكەن. ماڭ­عىستاۋ وبلىسى, وزبەك­ستان­مەن شەكارا بويىن جايلايتىن ءۇستىرت توبى كيىكتەرىنىڭ سانى 28 مىڭنان اسپايدى. اقتوبە وبلىسىندا ءۇستىرت كيىكتەرىنىڭ توبى شالقار, بايعانين اۋداندارىندا تارالعان. ورتالىق قازاقستاندى, ارقانى ەمىن ەركىن جايلايتىن, دەنەسى ءىرى, تۇرقى ۇزىن بەتپاقدالا كيىكتەرىنىڭ سانى 80-100 مىڭ ارا­لىعىندا دەيدى ماماندار. بەت­پاق­دالا ۇيىرلەرى ارقادان تورعاي ارقىلى ىرعىز جەرىنە, ودان ايتەكە بي اۋدانى اۋماعىنا وتەدى دە, قوستاناي, قاراعاندى, اقمولا وبلىستارىنان جورتىپ, جەزقازعانعا دەيىنگى ارالىقتى مەكەندەيدى.

«كيىك – وتە ءوسىمتال جانۋار. بيىل تۋعان لاعى كەلەسى جىلى تولدەيدى. 15 ساۋىردەن باستاپ كيىك ساناعىن باستاپ, كۇزگە تامان اياق­تاي­مىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. كۇزدە دالا جانۋارىنىڭ سانى ەلىمىزدە 2 ملن باسقا جەتەدى دەگەن جورامال بار», دەيدى مارلەن اينابەكوۆ.

ەجەلگى زاماننان قازاق دالاسىن مەكەن ەتىپ كەلە جاتقان اقبو­كەندەر سانىنىڭ كوبەيۋىنە ينس­پەكتورلاردىڭ ەڭبەگى زور. 2019 جىلى قاڭتار ايىندا قاراعاندى وبلىسىندا زاڭسىز كيىك اۋلاۋشىلاردى توقتاتپاق بولعاندا «وحوتزووپروم» مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ينسپەكتورى ەرلان نۇرعاليەۆ قازا تاپقان ەدى. قوعامدى ءدۇر سىلكىندىرگەن وسى وقيعادان كەيىن مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ براكونەرلەرگە قاتىستى جازانى قاتاڭداتۋدى تاپسىردى. قىلمىستىق كودەكس­كە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر بويىنشا كيىك اتقاندارعا 3 جىلدان 5 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالىپ, براكونەر­­­دىڭ دۇنيە-مۇلكى تاركى­لە­نەتىن بولدى.

اقتوبە وبلىستىق ورمان شار­ۋاشىلىعى جانە جانۋار­لار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەك­تسيا­سىنىڭ باسشىسى ادىلكەرەي اۋەلباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بەس-التى جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا تابيعات قورعاۋ­شى­لاردىڭ تەحنيكالىق جاراق­تان­دىرىلۋى جاقسارعان. بىلتىر ايتەكە بي اۋدانىنىڭ شارۋالارىنان كيىك ۇيىرلەرى ەگىس ال­قاپ­تارىن تاپتاپ تاستادى دەگەن شاعىم تۇسكەن ەدى. ادىلكەرەي اۋەل­باەۆ جاز كەزىندە شارۋالار ەگىس القاپتارىن قوريتىن ادامداردى جۇمىسقا قابىلداۋى كەرەك دەگەن پىكىردە: «بۇرىنعى ۋاقىتتا جازداعى كيىك ميگراتسياسى كەزىندە ەگىس القاپتارىن اۋىل ادامدارى قورعاپ جۇرەتىن».

مارلەن اينابەكوۆتىڭ پىكى­رىن­­شە, اشا تۇياقتى جانۋارلار ءۇيىرى ءجۇرىپ وتكەن جەردە تو­پى­­راق قۇنارى جاقسارادى ءارى دالا شوپتەرىنىڭ تۇقىمدارى كيىك تۇياعىمەن تاسىمالدانادى. «وسى ماسەلەگە باسقاشا تۇرعىدان قا­راۋ­عا بولادى. ويتكەنى كوپ جاع­داي­دا شارۋالار مەملەكەتتەن سۋبسيديا الۋ ءۇشىن دە كيىكتەردىڭ ەگىندى تاپتاۋى جايىندا كوپ ايتادى», دەدى ول.

دەگەنمەن تابيعات قورعاۋ­شى­لارى 800 مىڭ باستان اسىپ بارا جاتقان ورال توبى كيىكتەرىنىڭ شەكتەن تىس كوبەيۋىنە الاڭداۋلى. وسى ءتۇز جانۋارى قازىرگى كەزدە بۇرىن ونشا مەكەندەمەيتىن قىزىل­وردا, اباي, پاۆلودار وبلىس­تارىنا تارالىپ جاتىر. تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە, ەكى جىلدىڭ ىشىندە كيىكتەر­دى اۋلاۋعا قاتىستى برا­كون­­ەرلىك دەرەگى 90%-عا ازاي­عان. «وحوتزووپروم ءوب» اقتوبە وڭىرلىك فيليالىنىڭ باسشىسى بولاتبەك لايىقوۆتىڭ حابارلاۋىنشا, ەكى جىلدا وڭىردە زاڭسىز كيىك اتۋشىلاردىڭ 9 دەرەگى تىر­كەل­گەن. ينسپەكتورلاردىڭ مىندەتى – براكونەردى ۇستاپ, قىلمىسىن تىركەپ, پوليتسەيلەر قولىنا تاپسىرۋ.

بيىلعى قىستا ايتەكە بي, ىرعىز اۋدانىندا 60-80 مىڭ, قوبدا اۋدانىندا 5-8 مىڭ باس كيىك قىستاپ شىقتى. بىرەر كۇن بۇرىن باتىس قازاقستان وبلىسىندا كيىكتەردەن ءۇي مالىنا كەنە جۇعىپ جاتىر دەگەن اقپاراتقا قاتىستى مارلەن اينابەكوۆ «كيىكتەن ءۇي مالىنا كەنە جۇقتى دەگەن – نەگىزسىز اڭگىمە. كەنەنىڭ كوبەيۋىنە كۇننىڭ كۇرت ىسۋى سەبەپ. قازىرگى ۋاقىتتا كەنەنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى ۆەتەريناريا كوميتەتى مەن جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى ماماندارى بىرلەسە جاعدايدى زەرتتەپ, قورىتىندىسىن بەردى. كەنە كيىكتەن تارالماعان», دەپ جاۋاپ بەردى.

اقتوبە وبلىسى