قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستەن اڭعارعانىمىز: بىزدە مۇنداي اۋقىمدى ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا مادەنيەتى قالىپتاسىپ جاتىر. پرەزيدەنت ەندى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ۇدەرىسىنە بيلىكتىڭ بارلىق دەڭگەيىندەگى تارماقتارى قاتىساتىنىن وسى فورمات ارقىلى انىق اڭعارتتى. بۇل بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرۋ ساياساتىنىڭ باستالعانىن كورسەتتى.
بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرماي, بيىككە كوتەرىلۋ جوق
پرەزيدەنت رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ساپاسىزدىعىن, جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدىڭ جوقتىعىن ايتا وتىرىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى رەفورماتور بولۋعا شاقىردى. كەزدەسۋدەن كەيىن سول كۇنى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرۋ تۋرالى زاڭدارعا قول قويدى.
ورتالىقسىزداندىرۋ ماسەلەسى شىنىمەن دە كۇردەلى. بىراق باسقا ەلدەرگە قاراعاندا بىزدە بۇل باعىتتا شەشىمدەر دايەكتى تۇردە قابىلدانىپ جاتىر. ەلىمىزدە ساياسي رەفورمالارعا سايكەس بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرۋ جونىندە كوپتەگەن جاڭالىق ەنگىزىلدى. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر اياسىندا پرەزيدەنت ءوز وكىلەتتىكتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن بيلىكتىڭ باسقا تارماقتارىنا, اكىمدەرگە بەردى. مەملەكەت باسشىسى وبلىس, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا جانە استانا اكىمدەرى اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويۋ نەمەسە توقتاتا تۇرۋ جونىندەگى قۇزىرەتىنەن باس تارتتى. ەندى بۇل ۇدەرىسكە ارالاسپايدى. بۇل – شىن مانىندە وكىلەتتىكتەردى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرۋ ءارى ولاردىڭ باستاماشىل بولۋىنا جول اشۋ. پرەزيدەنتتىڭ اۋدان, قالا, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىن قىزمەتىنەن الۋ قۇقىن جويۋ, وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىن تاعايىنداۋعا ءماسليحاتتاردىڭ كەلىسىمىن الۋى ءۇشىن بالامالى نەگىزدە كەمىندە ەكى ۇمىتكەر ۇسىنۋ شارتتىلىعى ەنگىزىلدى. مۇنىڭ ءوزى بيلىكتى ءبىر ادامنىڭ قولىنا شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن تەتىك بولارىنا داۋ جوق.
سونىمەن قاتار ۇكىمەت باسشىسى مينيسترلەرگە ءوزىنىڭ كەيبىر وكىلەتتىكتەرىن بەردى. بۇرىن ءبىز كەز كەلگەن شەشىمدى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن قابىلداساق, قازىر مينيسترلەردىڭ بۇيرىعى بار. ولاردىڭ كۇشى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بىردەي بولماسا دا, بۇل – ەلىمىزدىڭ بۇكىل اۋماعىنا قولدانىلاتىن نورماتيۆتىك اكت. ياعني مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى ءبولۋ ىسكە اسىپ جاتىر. زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس العاش رەت 2021 جىلى اۋىل اكىمدەرى اراسىندا اشىق سايلاۋ ءوتتى. بيىل 70 اۋدان اكىمىن حالىق سايلايتىن بولادى. سايلانعان اكىم وبلىس اكىمىنە جالتاقتاماي, حالىقتىڭ قامىن كوبىرەك ويلايدى. مىنە, بۇل – ناعىز ورتالىقسىزداندىرۋ.
جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ دەڭگەيىندە جاڭا ۇلگىدەگى باسشىلار قاشان پايدا بولادى؟ بۇل – ۋاقىت تالابى. ءالى كۇنگە دەيىن اكىمدەر مەن مينيسترلەر اراسىندا باسقارۋدىڭ كەيبىر ۇلگىلەرىن ەكس-پرەزيدەنتتەن قابىلداعان ادامدار بار. ويتكەنى ولار تىكەلەي سوعان قىزمەت ەتتى. ولار حالىقتان بۇرىن سوعان جاعۋدى ويلادى. ەندى مəدەنيەتى, كوزقاراسى, باسقارۋ ءپرينتسيپى ءتىپتى باسقاشا قالىپتاسقان جاڭا پرەزيدەنتىمىز بار. ول قاراپايىمدىلىعىمەن, زەردەلىلىگىمەن, اشىقتىعىمەن ەرەكشەلەنەدى ءارى وتە ەڭبەكقور. شەنەۋنىكتەر ودان باسقارۋدىڭ جاڭا سيپاتىن ۇيرەنىپ, بىرتە-بىرتە قايتا قالىپتاساتىنى ءسوزسىز. جۋىق ارادا وعان ۇقساعىسى كەلەتىن باسشىلار كوبەيەدى دەپ ويلايمىن. بىراق بۇعان دا ۋاقىت كەرەك. ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ باسقارۋ ستيلىندەگى ناقتى وزگەرىستەردى كورەتىنىمىزگە سەنەمىن.
«ورتاشا كىرىس تۇزاعىنا» قالاي تۇستىك؟
پرەزيدەنت جيىندا قازاقستان تىعىرىققا تىرەلگەن «ورتاشا كىرىس تۇزاعى» تۋرالى ايتتى. ول نەنى بىلدىرەدى؟ ءبىز ورتاشا كىرىس قارماعىنا قالاي ىلىكتىك؟ ودان قالاي شىعامىز؟ بۇل – وتە كۇردەلى ءارى كوپقىرلى ماسەلە. سوندىقتان تۇزاقتىڭ قانداي دا ءبىر ستاندارتتى ءتۇرى بار دەپ ايتۋ قيىن. شىنىمەن دە, ەلىمىزدىڭ وسى تۇزاققا تۇسكەنىنە از بولعان جوق. شامامەن 10 جىل بۇرىن ەلدە العاشقى رەسۋرستار پايدا بولعاننان كەيىن بيلەۋشىلەر مەملەكەتىمىزدىڭ كۇشىن سەزىنە باستادى. ولار جاڭا جاعدايدا قوعامىمىزدىڭ كەز كەلگەن ماسەلەسىن مەملەكەت قارجىسى ارقىلى شەشۋگە بولادى دەپ ءتۇسىندى. مىنە, وسى ساتتەن باستاپ, كەيىنگى 10 جىلدا ەل ۇكىمەتى ەكونوميكامىزدىڭ كوپتەگەن سالاسىندا باعانى رەتتەۋگە ارالاسا باستادى. باسقاشا ايتقاندا, كوممۋنالدىق قىزمەت تاريفتەرى, جانار-جاعارماي باعاسى جانە باسقا دا كوپتەگەن قىزمەت ءتۇرى مەملەكەت تاراپىنان رەتتەلىپ نەمەسە سۋبسيديالانا باستادى. مۇنىڭ دۇرىس ءۇردىس ەمەس ەكەنى قازىر دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەيدى. ءبىز باعانى قاداعالاي الامىز, باي مەملەكەتكە اينالدىق دەپ ءوزىمىزدى بۇگىنگە دەيىن الداپ كەلدىك. تۇزاقتان شىعامىز دەسەك, ەسكىرگەن جۇيەنى بۇزۋىمىز قاجەت. بۇل – حالىق ءۇشىن دە, ەل ءۇشىن دە قيىندىعى مول قادام. ءتىپتى الەۋمەتتىك نارازىلىق تۋدىرۋى دا مۇمكىن. بىراق باتىل شەشىمدەردەن قورقىپ, تۇزاقتان شىعۋعا تالپىنباساق, ەشقاشان قۋاتتى ەلگە اينالمايمىز. سەبەبى ۇكىمەت باعانى رەتتەۋ ارقىلى نارىقتىق ورتاعا كوبىرەك ارالاسقان سايىن بيزنەستىڭ تىنىسى تارىلىپ, ەكونوميكاعا تارتىلاتىن ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى ازايادى. ال ينۆەستيتسيانىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ بايالاۋى قوسىمشا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلماۋىنا, ءوندىرىستىڭ جاڭا سالالارىنىڭ دامىماۋىنا اكەپ سوعادى. ەل ەكونوميكاسى كەيىنگى ون شاقتى جىلدا وسىنداي تۇزاقتان شىعا الماي وتىر. دامۋ الەۋەتىمىزدىڭ تۇرالاپ قالعانىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى دە وسىندا جاتىر. مىسالى, باعانى رەتتەۋدىڭ سالدارىنان قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگياسى رەسەيگە قاراعاندا ەكى ەسەگە جۋىق ارزان. بىزدە – 0,04 تسەنت, رەسەيدە – 0,07 تسەنت. ال ديزەل وتىنى بىزدە سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ءليترى 230 تەڭگەدەن بولدى, رەسەيدە – 450 تەڭگە, وزبەكستاندا – 570 تەڭگە. باعانى وسىنداي ورىنسىز رەتتەۋدىڭ سالدارىنان كوپ نارسەدەن ۇتىلىپ جاتىرمىز. ويتكەنى ارزان باعا ەكونوميكانىڭ ءبىراز سەكتورىنا ينۆەستيتسيا تارتۋعا جول بەرمەيدى. ال مەملەكەت قاراجاتى بارلىق ماسەلەنى شەشۋگە جەتپەيدى. سالدارىنان ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن ينفراقۇرىلىمى توزىپ, ونىڭ تۇراقتى دامۋىنا قاۋىپ تونە باستادى. مىسالى, سوڭعى كەزدە ەلەكتر قۋاتىنىڭ, گازدىڭ نەمەسە مۇناي ونىمدەرىنىڭ تاپشىلىعى بايقالىپ, حالىقتى جىلۋمەن, اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە كوپتەگەن ماسەلە تۋىنداپ جاتىر.
ەلگە مول ينۆەستيتسيا تارتىپ, ەكونوميكانىڭ ۇدەمەلى دامۋىن قامتاماسىز ەتەمىز دەسەك, تاۋارلاردىڭ باعاسى مەن قىزمەت كورسەتۋ تاريفتەرىن رەتتەۋدەن دايەكتى تۇردە باس تارتۋىمىز كەرەك. بۇل العاشىندا حالىققا, سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارعا اۋىر ءتيۋى مۇمكىن. سوندىقتان ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ وسال توپتارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارىن ەستەن شىعارماي, باعانى بىرتىندەپ بوساتۋ كەرەك. ەلدى ساۋىقتىرۋعا, بيزنەستى دامىتۋعا مۇنداي قادامنىڭ پايداسى كول-كوسىر بولارى ءسوزسىز. ءبىز سۋبسيديا ارقىلى بايعا دا, كەدەيگە دە قولداۋ كورسەتىپ, مەملەكەت بايلىعىن وڭدى-سولدى ورىنسىز جاراتىپ ءجۇرمىز. ەكونوميكانى دۇرىس جولعا قويامىز دەسەك, كەدەيلەر, الەۋمەتتىك ءالسىز توپ وكىلدەرى عانا مەملەكەت قامقورلىعىندا بولىپ, ال تۇرمىسى دۇرىس ازاماتتار تۇتىناتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ تولىق قۇنىن تولەگەنى ابزال. تەك وسىنداي جۇيە قالىپتاسقان جاعدايدا عانا ەكونوميكا ايتىپ وتىرعان تۇزاقتان بىرتىندەپ قۇتىلا باستايدى.
ينۆەستور اقشا سالىپ, سالعان قارجىسىن ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن پايىزبەن قايتارىپ الۋى ءۇشىن باسقا مەحانيزمدى ويلاستىرۋ كەرەك. پرەزيدەنت قازاقستان ورتاشا تابىسى بار ەلدەردىڭ تۇزاعىنا ءىلىنىپ قالدى دەپ ايتقاندا وسىنى مەڭزەسە كەرەك. قازىرگى جاعدايدا بيزنەستى دامىتۋ كەڭىستىگى تارىلىپ بارادى, تاريفتەردىڭ تومەندىگىنەن كوممۋنالدىق سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ رەتى كەلمەي وتىر. ال بيزنەسكە ەركىندىك بەرىپ وتىرعان سالالاردىڭ ينۆەستيتسيا تارتۋ الەۋەتى ايتارلىقتاي جاقسى. مىسالى, ءبىلىم سالاسىنا ەلەۋلى ينۆەستيتسيا تارتىلىپ جاتىر. ويتكەنى ۇكىمەت بۇل سالادا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ باعاسىن باقىلامايدى. وسىلايشا, جەكەمەنشىك مەكتەپتەر سالۋعا ىنتالى ازاماتتار كوبەيىپ جاتىر. سەبەبى وقىتۋ باعاسىن حالىق سۇرانىسىنا سايكەس ولار وزدەرى بەلگىلەيدى. بۇل سالعان ينۆەستيتسيانى قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى انىق.
تاعى ءبىر مىسال. مەديتسينانىڭ ستوماتولوگيا سالاسى تولىعىمەن باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلدى. ولاردىڭ قىزمەتىنە ەشكىم ارالاسىپ, باعالارىن رەتتەپ وتىرعان جوق. سونىڭ ناتيجەسىندە مەديتسينانىڭ وسى سالاسى ەلىمىزدە قارقىندى دامىپ, حالىقتىڭ ساپالى قىزمەت الۋىنا جول اشىلدى. بۇل سالادا باسەكەلەستىك جوعارى بولعاننان سوڭ ستوماتولوگيالىق كلينيكالار دۇنيە جۇزىندە پايدا بولعان جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ءبارىن ەلىمىزگە باسەكەلەستەرىنەن بۇرىن اكەلۋگە تىرىساتىنى بەلگىلى. ولاردىڭ قىزمەت كورسەتەتىن عيماراتتارى دا, پايدالاناتىن تەحنيكاسى مەن تەحنولوگيالارى دا كۇن وتكەن سايىن جاڭارىپ جاتىر. كوردىڭىز بە, ستوماتولوگيانى ەركىندىككە جىبەرگەنىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەت تە, حالىق تا وسى شەشىمنىڭ يگىلىگىن كورەتىندەي جاعدايعا جەتتى. مەنىڭشە, ءدال قازىر مەديتسينانىڭ كوپتەگەن سالاسىنا ەركىندىك بەرۋگە بولادى. سوندا عانا بىزدە مەديتسينا سالاسىنا جەكە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, حالىقتىڭ ساپالى قىزمەت الۋىنا جول اشىلاتىنى انىق. ولاي دەيتىنىم, كەز كەلگەن ينۆەستورلار مەملەكەت باعانى رەتتەمەيتىن سالالارعا عانا ءوز قاراجاتىن قۇيادى.
پرەزيدەنت ءاربىر ينۆەستيتسيالىق جوباعا پروكۋرورلاردىڭ سۇيەمەلدەۋىن بەلگىلەۋدى تاپسىردى. وتە دۇرىس. ويتكەنى ەلگە پايدالى جوبالاردى جۇزەگە اسىرعىسى كەلەتىن ينۆەستورلار بۇعان دەيىن شەنەۋنىكتەردىڭ دە, تەكسەرۋشى ورگانداردىڭ دا وزبىرلىعىنا ءجيى ۇشىراپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. پروكۋرور باقىلاۋشى ورگانداردىڭ مىنەز-قۇلقىن باقىلاپ, رەتتەپ وتىرسا, وسىدان بيزنەس ۇتادى. مۇنداي مەحانيزم وزبەكستاندا قولدانىلادى. ءاربىر ءىرى جوباعا ءبىر پروكۋرور تاعايىندالادى. ينۆەستورلار كەيبىر قۇرىلىمداردى زاڭسىز تەكسەرۋگە شاعىمدانسا, ولقىلىقتىڭ ورنىن پروكۋرورلار تولتىرادى. بۇل ينۆەستورلاردى قورعاۋ ءۇشىن قاجەت ۋاقىتشا شارا بولۋى مۇمكىن. ونى تەك رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە عانا جۇزەگە اسىرۋعا بولمايدى. ايماقتىق اۋقىمداعى ءىرى جوبالارعا دا پروكۋرور ارالاسسا, زاڭسىزدىققا جول بەرمەيتىن بولادى.
مۇڭى كوپ مۇناي
پرەزيدەنت مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسىنا دا توقتالدى. بۇل حالىق ءۇشىن وتە اۋىر ماسەلە. سوعان قاراماستان پرەزيدەنت جانار-جاعارماي باعاسىن بىرتىندەپ كوتەرمەي, نارىقتا تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋ قيىن ەكەنىن ەسكەرتتى. بۇل رەتتە ۇكىمەت مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسىن قايتا قاراۋ كەزىندە بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق مولشەرىن ارتتىرۋ بويىنشا قوسىمشا شارالار قابىلداۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى. جانار-جاعارماي باعاسى تىزبەك بويىنشا قىمباتتاسا, كولىك شىعىنى دا وسەتىنى انىق. بىراق كەيىنگى بىرنەشە جىلدا سۇيىق وتىن باعاسىن وسىرمەگەن جاعدايدىڭ وزىندە دە ەلىمىزدە ينفلياتسيا تومەندەگەن جوق. سوندىقتان ءبىراز ءوسىم بولاتىنى راس. الايدا ول سونشالىقتى حالىققا اۋىر بولمايتىنى انىق. بۇگىنگى تاڭدا باعا ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ, ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ قىمباتتاۋىنان ەمەس, ەڭ الدىمەن, جالاقىنىڭ جوعارىلاۋىنان جىلدام ءوسىپ جاتىر.
جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە كەلەتىن بولساق, بۇل قادامنىڭ كەمشىلىگىنەن ارتىقشىلىعى كوپ دەپ ايتار ەدىم. جالپى, بىرقاتار ەلدە مۇناي ونىمدەرىنىڭ نارىعىن مەملەكەت باقىلاۋىنا المايدى. بىراق سۇيىق وتىن باعاسىنىڭ وزگەرۋىن مۇناي قۇنىنىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستىراتىن بەلگىلى ءبىر ءدالىز بار. مىسالى, مۇنايدىڭ قۇنى وسسە, مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسى كوتەرىلەدى. مۇناي ارزانداسا, جانار-جاعارمايدىڭ دا قۇنى تومەندەيدى. ءبىزدىڭ ەلدە جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندەگى باعانىڭ شەكتى دەڭگەيىن مەملەكەت باقىلايدى. مۇنداي جاعداي ءبىرازدان بەرى قالىپتاسقان. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وسىنىڭ ءوزى كوپتەگەن ىسكە قولبايلاۋ بولىپ وتىر.
جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ وسۋىنەن كىم پايدا كورەدى؟ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى بۇدان ەشقانداي قوسىمشا تابىس المايدى. ويتكەنى ولاردىڭ كىرىسى وڭدەۋگە بەكىتىلگەن تاريفتەر ەسەبىنەن قالىپتاسادى. جانارماي قۇيۋ ستانسالارىنىڭ تابىسى ازداپ ءوسۋى مۇمكىن. بىراق باعانىڭ شەكتىلىگىنە بايلانىستى ولاردىڭ قوسىمشا كىرىسى از بولادى. قوسىمشا اقشا سوندا قايدا كەتەدى؟ ول جاڭا باعامەن مۇناي ساتىپ الۋعا جۇمسالادى. بۇل مۇناي وندىرۋشىلەردىڭ جاعدايىن ءسال دە بولسا جاقسارتادى. بۇگىندە مۇناي ونىمدەرىن ارزان ساتۋ ءۇشىن مەملەكەت مۇناي وندىرۋشىلەردى, نەگىزىنەن وتاندىق كومپانيالاردى ارزان باعامەن ساتۋعا ماجبۇرلەيدى. سالدارىنان مۇناي وندىرۋشىلەر جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋ, قوسىمشا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, جالاقىنى كوتەرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعان. مۇناي ساتىپ الۋ باعاسىنىڭ تومەندىگىنەن وندىرۋشىلەر مۇناي ءوندىرۋدى جىلدان-جىلعا ازايتىپ وتىر.
بىزدەگى ەسكى كەن ورىندارىندا جىلىنا 30 ملن تونناداي مۇناي وندىرىلسە, ونىڭ 18 ملن-عا جۋىعى وتاندىق زاۋىتتارعا ارزان باعامەن بەرىلەدى. بۇل ولاردىڭ مۇناي وندىرۋگە دەگەن ىنتاسىن جىل وتكەن سايىن تەجەپ كەلەدى. ەگەر جاعداي وزگەرمەسە, جاقىن ارادا كەن ورىندارىنىڭ مۇناي ءوندىرۋ قابىلەتى كۇرت تومەندەيتىنى انىق. وسىنداي جاعداي ورىن السا, ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مۇنايدى الەمدىك باعامەن ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل مۇناي ونىمدەرىنىڭ دە باعاسىن 2-3 ەسە قىمباتتاتىپ جىبەرەدى. دەمەك جانارماي باعاسىن تومەن دەڭگەيدە ۇستاپ وتىرا بەرۋگە قۇمار بولۋدىڭ رەتى جوق.
نەلىكتەن ەنەرگيا قۇنىن كوتەرۋ قاجەت؟ ارزان بولسا, رەسۋرستى ۇنەمدەۋدى ەشكىم دە ويعا المايدى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز تۇرعىن ءۇيدىڭ ءبىر شارشى مەترىنە 278 كيلوۆاتت جۇمسايمىز, رەسەيدە – 220 كيلوۆاتت, كورشىلەس ەلدەردە ودان دا از. ەۋروپادا – 100-110 كيلوۆاتت, ياعني ءبىر شارشى مەترگە ەلەكتر قۋاتى ەكى ەسە از جۇمسالادى. بىرەۋ شەتەلدە قولايلى اۋا رايى, جاقسى جانە وقشاۋلانعان تۇرعىن ءۇي, جالپى جاقسى جاعداي جاسالعان دەپ ايتۋى مۇمكىن. مەن دە مۇنى تۇسىنەمىن. الايدا رەسەيدىڭ اۋا رايىن ءبىزدىڭ ەلدەن جاقسى دەمەس ەدىم, اۋماعىنىڭ جارتىسىنان كوبى سۋىق ايماقتا ورنالاسقان. سوعان قاراماستان بۇل ەلدە ءبىر شارشى مەترگە الدەقايدا از ەنەرگيا جۇمسالادى. ويتكەنى ولاردا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسى جوعارى.
تاعى ءبىر دالەل, قازاقستاندا ادام باسىنا شاققاندا ديزەل وتىنى – 370 ليتر. رەسەيدە ءبىر تۇرعىنعا شامامەن 220 ليتردەن, وزبەكستاندا 44 ليتردەن كەلەدى. بۇل دا باعانىڭ ايىرماشىلىعىنان تۋىنداپ وتىرعان جاعداي. وزبەكستاندا ديزەل وتىنىنىڭ ءليترى 570 تەڭگە, بىزدە – 230 تەڭگە. باعا جوعارى كەزدە تۇتىنۋشى ۇنەمدەۋگە ءماجبۇر بولادى. ەگەر ەنەرگيا رەسۋرستارى وتە ارزان بولسا, ولاردى ۇنەمدەۋگە قىزىعۋشىلىق بولمايدى. قازاقستانداعى ارزان جانار-جاعارماي باعاسى قازىر مىڭداعان ادام ءۇشىن تۇتاس كولەڭكەلى يندۋستريانى قالىپتاستىردى. بىزدە تۇتاس يندۋستريا بار. سىيىمدىلىعى ءبىر تونناعا جاقىن باگى بار اۋىر جۇك كولىگىنە جاعار-جانارماي قۇيىپ, كورشىلەس ەلدەر شەكاراسىنان ءوتىپ, 500 مەتردەن كەيىن سول جەردە ساتىپ, كەرى قايتىپ جاتقان ازاماتتار جەتەرلىك. وسىنداي جاعدايدى تۇبىرىمەن جويۋدىڭ جالعىز جولى – باعانى بىرتىندەپ كوتەرۋ.
داعدارىس داۋىلىندا قايىق قاڭباقپەن تەڭ
قازاقستان – ەكونوميكاسى شاعىن مەملەكەت, ءبىز ەكى الپاۋىتتىڭ – رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتاسىندامىز. 2021 جىلى جاھاندىق ەكونوميكا 6 پايىزدىق قارقىنمەن وسسە, بىلتىر 3,2 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. بيىل ءوسۋ قارقىنى ءۇش پايىزدان تومەن بولادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ باياۋلاۋى بۇكىل الەمدە, ونىڭ ىشىندە اقش, ەۋروپا, جاپونيادا انىق بايقالىپ وتىر. الەمدەگى ەكىنشى ەكونوميكاعا يە قىتاي كەيىنگى ون جىلدا 7-8 پايىزدىق قارقىنمەن ءوستى. وتكەن جىلى ءوسىم نەبارى 3,2 پايىزدى قۇرادى. بۇل – كوپتەگەن تاۋارعا, ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ەكسپورتتىق تاۋارى سانالاتىن مۇنايعا دەگەن الەمدىك نارىقتاعى سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلدى. سۇرانىستىڭ تومەندەۋى مۇناي باعاسىن ارزانداتادى, ياعني ءبىز ازىراق كىرىس الامىز, بۇل – ءبىزدىڭ بيۋدجەت ءۇشىن جاقسى قۇبىلىس ەمەس. سونىمەن قاتار باسقا ەكسپورتتىق تاۋارلار, قارا جانە ءتۇستى مەتالدار, استىق باعاسى دا تومەندەپ كەتتى. سونىڭ سالدارىنان بىلتىر شارۋالار استىق ساتۋدا قيىندىقتارعا تاپ بولعانى راس.
سوڭعى 100 جىلدا ورتاق ەكونوميكا قۇرىپ كەلە جاتقان ەڭ ۇلكەن كورشىمىز – رەسەي. كوپتەگەن وتاندىق زاۋىت ءالى كۇنگە دەيىن رەسەيلىك نەمەسە كەڭەستىك تەحنيكانى پايدالانادى. بۇل ۇردىستەن ءبىر كۇندە قۇتىلا المايمىز. ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى بىزدە بۇل تۇرعىدا قوسىمشا قيىندىقتار پايدا بولدى. مىسالى, وتكەن جىلى رەسەيدەن اكەلىنەتىن ماشينا جاساۋ ونىمدەرىنىڭ يمپورتى 70 پايىزعا قىسقاردى. قازاقستان ساتىپ العىسى كەلمەگەندىكتەن ەمەس, رەسەي سانكتسيانىڭ سالدارىنان اتالعان ءوندىرىس سالاسىنىڭ ونىمدەرىن شىعارۋدا ۇلكەن قيىندىقتارعا دۋشار بولعاندىقتان. وسىعان وراي بىزگە ەنەرگەتيكا, مۇناي-گاز, كولىك, تەمىرجول ماشينالارىن جاساۋ سالالارىنىڭ ونىمدەرىن الۋ قيىنعا سوعىپ وتىر. ءبىز ءتىپتى جەڭىل جانە جۇك كولىكتەرىن اكەلۋدى توقتاتتىق. وسىنىڭ ءبارى ەل ەكونوميكاسىنا اۋىرتپالىق تۋعىزىپ جاتىر. بۇل جاعداي بارعان سايىن قيىنداي تۇسەتىن سەكىلدى. مۇنىڭ ءوزى كۇن تارتىبىنە كوپتەگەن سۇراق قويىپ وتىر: ءبىز اتالعان ونىمدەردى نەمەن الماستىرامىز؟ ولاردى قانداي باعامەن ساتىپ الامىز؟ جاڭا تەحنيكانى پايدالانۋعا ادامداردى قالاي دايىندايمىز؟ ءتىپتى قولدانىستا تۇرعان تەحنيكاعا قوسالقى بولشەكتەردى قايدان ىزدەيمىز؟
سوڭعى كەزدە رەسەي ءرۋبلىنىڭ قۇنسىزدانۋى كۇشەيىپ بارادى. بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكا ءۇشىن قاۋىپ تۋدىراتىنى انىق. ويتكەنى رەسەي ىشكى نارىعىندا باعا بۇرىنعى دەڭگەيدە قالسا, وندا ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋىنىڭ سالدارىنان ول ەلدە وندىرىلگەن ءونىم بىزدە ارزانداي باستايدى. ناتيجەسىندە, رەسەيدىڭ ارزان تاۋارلارى قازاقستانعا اعىلىپ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتى تومەندەيدى جانە التىن-ۆاليۋتا قورىمىز قانشا ۇلكەن بولسا دا, ونىڭ ءبارى رەسەيگە قاراي اعىلادى. ءبىز شەكارانى جابا المايمىز. سوندىقتان ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ءبىز دە ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى قۇنسىزداندىرۋعا ءماجبۇر بولامىز. ونىڭ سوڭى ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە, ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەۋىنە, ەكونوميكانىڭ ءبىراز سالاسىنىڭ داعدارىسقا ۇشىراۋىنا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. بۇل – ءبىزدى الاڭداتاتىن ۇلكەن قاۋىپتىڭ ءبىرى.
پرەزيدەنت الدىمىزدا تۇرعان ۇلكەن پروبلەمالار تۋرالى ايتا كەلىپ, جاعداي بۇدان دا قيىن بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتكەندە جوعارىداعى فاكتورلاردىڭ بارلىعىن ەسكەرگەن سەكىلدى. شىنىندا دا بىزگە دۇنيەدە بولىپ جاتقان بۇكىل وقيعانى مۇقيات باقىلاۋ كەرەك. ۇكىمەتتە اقىلدى, كاسىبي دەڭگەيى بيىك ماماندار جەتكىلىكتى. ولار وسى جاعدايلاردى ونسىز دا ءجىتى باقىلاپ, قيىندىقتاردىڭ الدىن الۋ ءىس-شارالارىن زەردەلەپ جۇرگەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. دەگەنمەن قازىرگى الەمدەگى جاڭا گەوساياسي جاعداي بارىسىندا قازاقستان كەيدە ءوز بەتىمەن بىردەڭە ىستەي الادى, ال كەيدە دارمەنسىز ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سەبەبى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز – شاعىن ەكونوميكا. ونى مۇحيتتاعى داۋىلعا قارسى جۇزگەن قايىقپەن تەڭەۋگە بولادى. سوندىقتان وسىنداي قيىن كەزدە بارلىق جاعدايعا بەيىمدەلە ءبىلۋىمىز كەرەك.
بەيىمدەلۋ دەگەنىمىز نە؟ سابىرلى بولۋ. قيىندىقتى مۇمكىندىك دەپ قاراۋ. جاڭاشا ەڭبەكتەنۋ. الەۋەتىمىزدى سارقا پايدالانۋ. ارقايسىمىز وسى فاكتورلارعا ايرىقشا ءمان بەرىپ, العا جىلجۋدىڭ جولدارىن جابىلا قاراستىرماساق, باي مەملەكەت بولا المايمىز. ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى تۇپكىلىكتى شەشۋدى ماقسات ەتكەن مەملەكەت باسشىسى مەن ۇكىمەت ازاماتتاردىڭ باستاماسىن قولداۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋعا تىرىسىپ جاتىر. پرەزيدەنت نارىقتىق قاتىناستارعا كوشكەن قازاقستاندا ەركىندىك پەن ەڭبەكقورلىق الدىڭعى ورىنعا شىققاندا عانا ەل بولا الاتىنىمىزدى بىرنەشە مارتە ايتتى. ول اتقارۋشى بيلىكتى حالىقپەن ەتەنە جۇمىس ىستەۋگە, مەملەكەتشىل-رەفورماتور بولۋعا, ادال كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا جۇمىلدىرىپ وتىر. جالپى, قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن شەنەۋنىكتەر ەمەس, ءوز قولىمەن بىردەڭە جاساي الاتىن ادامدار, ياعني كاسىپكەرلەر, ديقاندار, كەنشىلەر, مۇنايشىلار كوتەرەدى. سوندىقتان پرەزيدەنت ەڭ الدىمەن جاسامپاز ەڭبەك ادامدارىنا دۇرىس جاعداي جاساۋدى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر.
بىزدە «مەملەكەت مەن ءۇشىن ءبارىن جاساۋى كەرەك» دەپ ويلايتىن ادامداردىڭ بەلگىلى ءبىر توبى بار. جوق, استە ولاي ەمەس. ەڭ الدىمەن مەملەكەتىمىزگە پايدالى ءىس جاساۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. باتىس ەلدەرى, سونىڭ ىشىندە امەريكا دا وسى ولشەممەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. كەرەك دەسەڭىز, بۇل ەلدەردە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردان بۇرىن پايدا بولعان. جوقتى-باردى سىناپ, بيلىككە قول جايىپ وتىرۋ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ويىنا دا كەلمەيدى, بارلىق ماسەلەسىن وزدەرى شەشەدى. ءاۋ باستان ەشكىمگە الاقان جايىپ وتىرمايتىن ولاردىڭ مەنتاليتەتى قانداي دا ءبىر ماسەلەنى ءوزىمىز شەشىپ الامىز دەگەنگە ساياتىنى دا جاسىرىن ەمەس. بىزگە دە سوتسياليزم زامانىنان كەلە جاتقان ەسكى ماسىلدىق كوزقاراستان ارىلاتىن كەز كەلدى. سوندىقتان قازىرگى كەزەڭدە ەلىمىزدى گۇلدەندىرۋ ءۇشىن كوپ قارجىدان بۇرىن ادامداردىڭ يگى نيەتى مەن بولاشاق جارقىن ومىرگە دەگەن ىسكەرلىك قۇشتارلىعى قاجەت.
جاقسىبەك قۇلەكەەۆ,
ەكونوميست