باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى كيىك سانى بيىل 2 ملن باسقا جەتۋى مۇمكىن. ماماندار بۇل وڭىردە اقبوكەن كەڭەس زامانىندا 350-400 مىڭ باستان اسپاعانىن ايتادى. مەملەكەتتىك قورعاۋدىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى جىلدارى ەسەپتەن تىس كوبەيگەن كيىك دالانىڭ كوركى ەمەس, شارۋانىڭ دەرتىنە اينالىپ وتىر.
ورال پوپۋلياتسياسىنداعى كيىك جىل سايىن تولدەر الدىندا جانىبەك اۋدانىنىڭ جاقسىباي, تالوۆ جانە بورسى اۋىلدارىنىڭ اۋماعىنا شوعىرلانادى. قازىر اقبوكەننىڭ 90%-ى نەگىزىنەن وسى اۋىلداردىڭ ماڭىندا ءجۇر. وسىعان بايلانىستى شارۋا قوجالىقتارى مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار تاراپىنان شاعىم كوپ
جاقىندا باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىندە وسى كيىك سانىن رەتتەۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى تاعى ءبىر جيىن ءوتتى. باسقوسۋعا استانادان ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اندرەي كيم, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەگىنشىلىك دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ايحان سۇلتان, ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى اسقار ءابدىراحمانوۆ, «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى وكىلى ەرلان مولداشەۆ ارنايى كەلدى. الايدا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بىرنەشە جىلدان بەرى كوتەرىپ كەلە جاتقان ماسەلەسى جۋىردا شەشىلمەيتىن سياقتى.
«باتىس قازاقستان وبلىسى عالىمدارىنىڭ بيولوگيالىق نەگىزدەمەسى بويىنشا كيىكتىڭ ءبىزدىڭ وبلىسىمىزداعى وپتيمالدىق سانى 500 مىڭ باستان اسپاۋى كەرەك. كۇنى بۇگىننىڭ وزىندە ولاردىڭ سانى 2 ەسەدەن دە ارتىپ وتىر. بيىلعى تولدەۋدەن كەيىن 2 ميلليونعا جەتەدى دەگەن بولجام بار», دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى قۋانىشقالي ەسىموۆ.
ورال پوپۋلياتسياسىنداعى كيىك جىل سايىن تولدەر الدىندا جانىبەك اۋدانىنىڭ جاقسىباي, تالوۆ جانە بورسى اۋىلدارىنىڭ اۋماعىنا شوعىرلانادى. قازىر اقبوكەننىڭ 90%-ى نەگىزىنەن وسى اۋىلداردىڭ ماڭىندا ءجۇر. وسىعان بايلانىستى شارۋا قوجالىقتارى مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار تاراپىنان شاعىم كوپ. مولشەردەن تىس كوبەيگەن جابايى جانۋار قازىر ءتورت ت ۇلىك مالمەن ارالاسىپ كەتكەن. ال كيىك ىشىندە ءتۇرلى اۋرۋ تاراعانى, اقبوكەننىڭ كەنەگە تالانىپ, دالادا قانسىراپ جاتقان كورىنىسىن جەرگىلىكتى حالىق بەينەجازباعا ءتۇسىرىپ, تاراتىپ, دابىل قاعىپ جاتىر.
2022 جىلى 1 شىلدەدە قازتالوۆ, جانىبەك, بوكەي ورداسى جانە جاڭاقالا اۋداندارىنىڭ اۋماعىندا 657 مىڭ گەكتار الاڭدا «بوكەيوردا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى مەن «اششىوزەك» مەملەكەتتىك قاۋمالى اشىلعان ەدى. ول جەردە 78 ادام قىزمەت ەتەدى. قازىر رەزەرۆات ءوز جۇمىسىن باستاعان كورىنەدى. بىراق ول جەردە اشىق سۋ كوزى جوق, سوندىقتان كيىك تە ۇزاق تۇراقتاي المايدى. قازىر ماماندار رەزەرۆات اۋماعىنان سۋ كوزدەرىن ىزدەستىرۋدە.
ق.ەسىموۆتىڭ ايتۋىنشا, ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرى, «بوكەيوردا» رەزەرۆاتى, «وحوتزووپروم» مەكەمەسى جانە جانىبەك اۋدانىنىڭ اكىمشىلىگى بىرلەسە وتىرىپ, كيىكتى رەزەرۆاتتىڭ اۋماعىنا باعىتتاپ ايداماق. ول ءۇشىن ءتۇرلى كەدەرگى, توسقاۋىل ورناتىپ, ادامي رەسۋرستى دا پايدالانامىز دەپ وتىر.
«دەگەنمەن كيىكتىڭ بيولوگيالىق نەگىزدەمەدە كورسەتىلگەن سانىنان كۇرت ءوسۋى وبلىستاعى ۆەتەرينارلىق احۋالعا كەرى اسەرىن تيگىزۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبى جەر تاپشىلىعىنا بايلانىستى كيىك ءۇي جانۋارلارىمەن تىعىز ارالاسىپ كەتتى. سول سەبەپتەن ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە ءتۇرلى اۋرۋ جۇقتىرۋ ىقتيمالدىلىعى ارتادى», دەدى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى.
بۇل – ارينە, ءجاي ءسوز ەمەس. باتىس قازاقستان وبلىسىندا عانا وسى شيرەك عاسىر ىشىندە ەكى مارتە كيىك قىرعىنى بولعان. 2003 جىلى ەلىمىزدە 1 ملن كيىكتەن 21 مىڭ باس قانا قالعان. ال 2010-2011 جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسىندا اقبوكەن تاعى دا جاپپاي ءولىپ, 12 مىڭ جانۋاردى جەرگە كومدىك. ەكەۋىندە دە اپاتتىڭ سەبەبى پاستەرەللەز دەگەن اۋرۋ دەلىندى.
اقبوكەن ەدىل مەن جايىق اراسىنا سىيماي جاتقانىمەن, بۇكىل الەمدىك, ءتىپتى ەلدىك ولشەممەن قاراعاندا جويىلىپ بارا جاتقان جانۋار قاتارىندا تۇر. الەم بويىنشا كيىك پوپۋلياتسياسىنىڭ 90%-ى قازاقستاندا شوعىرلانعان. ال وسى 90 پايىزدىڭ 90 پايىزى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى 3-4 اۋدان اۋماعىنا جينالعانىنا نە دەرسىز؟
ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اندرەي كيمنىڭ ايتۋىنشا, كيىككە قاتىستى تۇيتكىل شەتەل ماماندارىنىڭ دا نازارىندا تۇر. بيىل اقپان ايىنىڭ اياعىندا سيتەس-كە, دۇنيەجۇزىلىك تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ شارتىنا جانە جانۋارلاردىڭ قونىس اۋداراتىن تۇرلەرى تۋرالى كونۆەنتسياعا ساي حالىقارالىق جانە ۇلتتىق ساراپشىلار ونلاين بايلانىس ارقىلى ەلدەگى كيىك سانىن رەتتەۋ ماسەلەسىن تالقىلاعان. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ساراپشىلارى مامىر ايىندا تالداۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن باتىس قازاقستان وبلىسىنا كەلگەلى جاتىر. ودان كەيىن جۇمىس توبى جىل سوڭىنا قاراي بۇل باعىتتا ناقتى شەشىم ۇسىنۋعا ءتيىس. ال ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ بىلتىر 28 جەلتوقساندا شىققان بۇيرىعى بويىنشا ەلىمىزدە كيىك سانىن رەتتەۋگە 2024 جىلعا دەيىن تىيىم سالىنعان.
«سىزدەر ءاردايىم «حالىقارالىق قاۋىمداستىق نە دەر ەكەن؟» دەپ جالتاقتايسىزدار. ءبىز ماسەلەنىڭ سەبەبىمەن ەمەس, سالدارىمەن كۇرەسىپ كەلە جاتقانىمىزعا ونداعان جىل بولدى. شەتەلدىك ساراپشىلار ءبىر مامىلەگە كەلگەنشە ءبارى دە كەش بولۋى مۇمكىن. ءار جەردىڭ ءوز ەرەكشەلىگىن, تابيعي جاعدايىن ەسكەرۋ كەرەك. ويلاپ قاراڭىز, باتىس قازاقستان وبلىسىندا كيىك سانى بيىل 2 ملن باسقا جەتپەك. ال بۇكىل وبلىستا ماپەلەپ باعىپ وتىرعان قوي مەن ەشكى سانى – 1,2 ملن عانا. اۋىل حالقىنىڭ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جاعدايىن ءتۇسىنىڭىز: مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, سول ءۇشىن نەسيە الىپ, شىعىنعا باتىپ وتىرعان فەرمەرلەردىڭ جايىلىمى مەن شابىندىعى وتالىپ جاتىر. ءالى كۇنگە ماسەلەنىڭ شەشىلەتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. ءبىز, وسى جەردە وتىرعان ماماندار, اشىنعان اۋىل حالقىنا نە ايتامىز؟», دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قازىباي بوزىموۆ.
بۇل راس. اۋىلداعى شارۋالاردىڭ كيىكتىڭ كەسىرىنەن تارتقان شىعىن ەسەبى قايتپايدى. ول ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان وتەماقى قاراستىرىلماعان. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ەگىنشىلىك دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ايحان سۇلتاننىڭ ايتۋىنشا, شارۋالار شىعىنىن تولتىرۋدىڭ جالعىز جولى – ساقتاندىرۋ. بىراق «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى وكىلى ەرلان مولداشەۆ «دالاداعى جايىلىمدى ساقتاندىرۋ بىرىنشىدەن, شارۋالار ءۇشىن وتە قىمباتقا تۇسەدى, ەكىنشىدەن, ول جايىلىم كيىكتىڭ كەسىرىنەن جارامسىز بولعانىن دالەلدەۋ وتە قيىن, بۇل ماسەلەدە سىبايلاس جەمقورلىق قاتەرى وتە ۇلكەن, ونىڭ ۇستىنە ساقتاندىرۋدىڭ مۇنداي ءتۇرىن حالىقارالىق ساقتاندىرۋ كومپانيالارى قولدامايدى», دەيدى. وسىلايشا, اۋىل شارۋاسى ءوز قايعىسىمەن وڭاشا قالا بەرمەك.
«اقبوكەن ماسەلەسىن تەك تاريحي تۇرعىدا قاراستىرىپ قانا وڭىنان شەشۋگە بولادى. بۇل ماسەلە قايدان شىقتى؟ نەگە وسىدان 30-40 جىل بۇرىن مۇنداي ماسەلە بولعان جوق؟ ويتكەنى كيىكتىڭ بۇرىن جايلاعان جەرى, باۋىر باسقان ولكەسى نارىن قۇمى, قامىس – سامار كولدەرىنىڭ اۋماعى, تايپاق دالاسى ەدى. كەيىنگى ونداعان جىل بويى ول جاقتا سۋ ازايدى. قامىس – سامار كولدەرى قۇرعاپ قالدى. رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىنان ەدىل وزەنىنەن, قاراوزەن مەن سارىوزەننەن كەلەتىن سۋ كولەمى ازايدى. ماسەلەنىڭ ءمانىن وسى جاقتان ىزدەۋ كەرەك. بۇل جاعدايدى كەشەندى تۇردە قاراستىرماسا بولمايدى. ءبىز اقبوكەننىڭ ورال پوپۋلياتسياسىنىڭ سانىن قالاي رەتتەۋگە بولاتىنىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ءوز تۇجىرىمدامامىزدى ۇسىندىق. الايدا ءتيىستى مينيسترلىكتەر تاراپىنان ەش جاۋاپ الا الماي وتىرمىز», دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تابىلعالي ساپاروۆ.
ت.ساتقالي ۇلىنىڭ «بىلتىر ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى, وبلىس اكىمدىگى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن دايىندالعان تۇجىرىمداما بويىنشا نە اتقارىلاتىن بولدى؟» دەگەن سۇراعىنا اندرەي كيم «بارلىق ۇسىنىم ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلىپ جاتقانىن» ايتىپ, «بىراق ءبارىبىر دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىق پىكىرىن ەسكەرۋ كەرەك» دەپ جاۋاپ بەردى.
«كەيىنگى جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ دالالىق ايماعىندا سۋ تاپشىلىعى انىق سەزىلىپ وتىر. سونىڭ كەسىرىنەن شۇرايلى جەرلەر ازايىپ, قۋاڭشىلىق جايلاپ بارادى. وڭتۇستىك اۋدانداردا سۋ كوزى ازايعان سوڭ اقبوكەن دە سولتۇستىككە قاراي جىلجي باستادى. سۋ كوزدەرىن بارلاۋ ارقىلى كيىكتى بۇرىنعى ارەالىنا قايتارۋدى كوزدەپ وتىرمىز. شارۋالار اقبوكەننىڭ جايىلىم مەن شابىندىقتى تاپتاپ, ەگىن وسىرۋگە زيانىن تيگىزىپ وتىرعانىن ايتىپ, دابىل قاعىپ جاتىر. بىراق كيىكتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەلتىرگەن زالالىن وتەۋگە بايلانىستى ناقتى ادىستەمە جوق. مۇنداي مەحانيزم الەمدىك قاۋىمداستىق تاجىريبەسىندە دە قاراستىرىلماعان. كيىك اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلگەننەن كەيىن ونىڭ دەريۆاتتارىن وڭدەۋ جايىن ءالى پىسىقتاي ءتۇسۋىمىز كەرەك. سوندىقتان حالىقارالىق ساراپشىلاردى تارتىپ, كيىك پوپۋلياتسياسىن رەتتەۋگە بايلانىستى ۇشجىلدىق باعدارلاما قابىلداۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرجان بالتاەۆ.
ەندى كوپ كەشىكپەي كيىك تولدەي باستايدى. ورال پوپۋلياتسياسىنىڭ سانى 2 ملن باسقا جەتەدى دەيدى ماماندار. بۇرىن اسەم انگە, ادەمى تەڭەۋگە عانا ارقاۋ بولعان اقبوكەن كەيىنگى جىلدارى اقجايىق ولكەسىندە اششى ايعاي مەن اشۋ-ىزاعا وزەك بولدى. كىم كىنالى؟
باتىس قازاقستان وبلىسى