ءسىز دە تاريحي رومان, حيكايالاردى, بيلەۋشىلەر تۋرالى شىعارمالاردى از وقىماعان شىعارسىز. بيلەۋشىلەر تۋرالى تاريحي دۇنيەلەردىڭ كەي تۇستارى جانىڭدى تۇرشىكتىرەدى عوي. قانتوگىس, قاتىگەزدىك, كونبەگەندى جازالاۋ... تاريحتا قاشان دا سولاي بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس جانە قايتالانىپ كەلەدى. ءبىز وندايدا «قاجەت جەرىندە قاتىگەزدىك پەن قاتالدىق كەرەك, دەسەك تە, ادامنىڭ زاڭعار ۇلىلىعىن سەن ساعىنىشىمەن ەسەپتە» دەگەن تولەگەن اقىننىڭ سوزىنە جۇگىنەمىز. بويىن ۇلى ساعىنىش, ىڭكار سەزىم بيلەمەسە, مىڭ جەردەن باتىر, ايلاكەر پاتشا بولسىن, ونى ەر دەپ تانۋعا, ادام دەپ ساناۋعا بولا ما؟ بۇل اسا ۇلكەن ءھام ۇڭعىل-شۇڭعىل, جىم-جىلاسى كوپ تاقىرىپ بولعاندىقتان ءار قىرىنان كەلۋ كەرەك شىعار, الايدا ءبىز وقىعان موريس سيماشكونىڭ «جۋسان» حيكاياسىنان وسىنداي وي تۇيدىك. شىعارمانى ورىسشادان ءابىلماجىن جۇماباەۆ اۋدارىپتى.
مىسىردى بيلەگەن بەيبارىس سۇلتان بۇرىنعى قىپشاق دالاسى, قازىرگى قازاق جەرىنەن كەتكەنىن ءتۇسىندىرىپ جاتپايمىز. حيكايادا ونىڭ ءومىرىن ۇستاپ تۇرعان جالعىز-اق ءسوز ەكەنى ايتىلادى. جالعىز-اق ءسوز مازاسىن الىپ, جۇرەگىن سۋىرارداي سەزىمدەرگە بولەيدى. ءومىر بويى سول ءسوزدىڭ ءمانىن اشسام دەگەن ارمانمەن جۇرەدى. «كوكە» دەگەن ەڭ اياۋلى ءارى قاسىرەتتى ءسوز ەدى ول ءۇشىن. بەيبارىستىڭ تاعدىرى كوكەسىنەن ايىرىلعان كۇنى تەرەڭدەي تۇسكەن. قىپشاق دالاسىندا قاننەن قاپەرسىز, شاماسى ەسى دە تولىق كىرە قويماعان بالا اۋىلىن جاۋ شاپقان كۇنى دۇشپان قولىنا ءتۇسىپ, قۇلدىققا ساتىلىپ كەتە بارعان. ەسىن تولىق بىلگەندەگى ءومىرى نانعا تالاستان باستالادى. ءبىر قۇلدىقتان ەكىنشى قۇلدىققا, ەكىنشىسىنەن تاعى ءبىر قولعا ساتىلىپ, تەڭىز اسىپ, تەڭىزدەن قۇرلىق, مۇحيت اسىپ تاعدىر ايداۋىمەن جونەلە بەرەدى. قايدا بارا جاتىر, كىم اكەتىپ بارا جاتىر, بىلمەيدى. تاماقتى از ۇلەستىرگەندىكتەن ۇنەمى نانعا تويمايدى, قۇلدار اراسىنداعى كۇرەس سودان تۋادى. بەيبارىس بولسا, نانىن تارتىپ الۋ ءۇشىن قاسىنداعى قۇلدى نە تالدىرادى, نە ءولتىرىپ وتىرادى. ءيا, ءسىز سەنەرسىز, مۇمكىن سەنبەسسىز, مەن بۇعان يلانام. ونىڭ ءومىرى ولاي باستالماسا, قانشاما بەك, بيلەۋشى, سۇلتانداردى ءولتىرىپ تاققا دا وتىرماس ەدى. «ول ءوز عۇمىرىندا اتا-انا كورمەگەنىنە رازى بولاتىن. ولار تەگى كىسىنى كوڭىلشەك تە ءالجۋاز ەتەتىن جامان ادامدار بولسا كەرەك...
...ونىڭ نانىنا الدەبىر قول سوزىلا بەردى. ول شىنجىر ورالعان جۇدىرىعىمەن قولعا پەرىپ قالعاندا, بىرەۋدىڭ باسى ەسكەك ۇستىنە سىلق ەتتى, بۇل باستى دا ءبىر سوقتى. ەسكەكپەن جىلپىلداپ جىپ-جىلى قان اقتى». بۇل كەمە استىنداعى ەسكەكشى قۇلداردىڭ ومىرىنەن ءۇزىندى. وسىنداي پيعىلمەن وسكەن بالانىڭ بولاشاعىن ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى بولۋى مۇمكىن. بىراق بۇل ونداي بولماسا, مۇنى باسقالار سويتەرى تاعى انىق قوي. سوندىقتان تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەس قاشان دا توقتاماعان... بۇل مايدان كوزگە باتتيىپ كورىنبەگەنىمەن ءالى دە ءجۇرىپ جاتىر. قازىرگىسى بۇدان دا جىمىسقى, كوزگە كورىنە بەرمەيدى, بىراق.
«شىپىرتقىلى كىسى مۇنىڭ دىمقىل ارقاسىن ەكى رەت وسىپ ءوتتى. ول ءالى جۇرتتىڭ قيمىل ىرعاعىن ءدال تاپپاي, بوگەت بولىپ وتىرعان. شىپىرتقىلى كىسىلەر ءاماندا ادىلەتتى كەلەدى...» دەيدى. وسى جولداردان ءسىز نە تۇيەسىز؟ مەنىڭ ويىما بەيىمبەت ءمايليننىڭ «تالاعى» ما ەكەن, ايتەۋىر ءبىر شىعارماسىنداعى وقيعا ءتۇستى. اشۋ-ىزاعا ابدەن بۋلىققان كۇيەۋىنىڭ الدىنا بارىپ شابالانعان ايەل «ۇر, ال, ۇر» دەپ كەسە-كولدەنەڭدەمەۋشى مە ەدى؟ ەكەۋى ەكى باسقا دۇنيە بولعانىمەن, پسيحولوگيالىق ۇقساستىق بار سياقتى. الگى جەردە ەسكەكشى قۇل ارقاسىنان وسقاندى قابىل كورەدى جانە ادىلەتتى سانايدى. قۇلعا ءتان قىزىق پسيحولوگيا... ويلاناتىن, ويلاندىراتىن مىنەز-ق ۇلىق ەمەس پە؟ «باستىق ادام عوي, ۇلكەن ادام عوي» دەيتىن كەيبىر وقيعالاردى ەسكە سالادى.
ءوستىپ كەمە استىندا كۇن كورمەي, قامشىنىڭ استىندا ەسكەك ەسكەن قۇل, نان مەن تاماققا بولا باسقانىڭ جانىن الۋدى ادەتكە اينالدىرعان بولاشاق سۇلتاننىڭ تاققا دەيىنگى ءھام تاقتان كەيىنگى ءومىرىنىڭ ءبارى تەك قانتوگىس پەن قاتىگەزدىكتەن تۇرادى. ءبارىن سول قالپىندا سۇپ-سۋىق اقىلدىڭ مۇزداي ساۋلەسىمەن شەشىپ وتىرادى. ىزگىلىك پەن مەيىرىمگە جۇرەك قۋاتى جەتپەيدى ەمەس, جەتەدى. وعان سالسا, ءوز باسى كەتەدى. ء«ومىر اششى بولساڭ تۇكىرىپ تاستايدى, ءتاتتى بولساڭ جۇتا سالادى» دەگەن ءتامسىلدى كەزىندە م.ماعاۋيننىڭ ءبىر شىعارماسىنان ۇشىراتىپ ەدىك. بەيبارىس تا وسى جولدى ۇستاپتى. قۇلدىقتا جۇرگەننىڭ وزىندە توپتى جىگىت اراسىندا ءتارتىپ ورناتىپ, وزىمەن يىقتاسا باستاعاندارىنا تاماعىن بەرىپ سىيلاپ, قاپىسىن تاۋىپ, كوزىن قۇرتىپ وتىرعان ول ۇنەمى وسى ساقتىق پەن «قىراعىلىقتى» تۇمار قىلىپ تاعىپ وتەدى. تاق ءۇشىن كۇرەس تىپتەن قانقۇيلى. وندا دوس, جاناشىر, سەرىك دەگەن اتىمەن جوق. ءبارى قارسىلاس, ءبارى دۇشپان. سىرالعى قىلماي قاسىڭداعىلاردى ءولتىرىپ وتىرۋ – شارت. ويتپەسەڭ, ءولىم ءوز باسىڭا تونەدى. بيلەۋشىلەردىڭ «ەرلىك» جولىنىڭ ءبىر سيپاتى عانا بۇل. تاعى ءبىر سيپاتى – حالىق ءۇشىن قىلعان ەڭبەگى, سالعان مەشىتى, جاساعان قامقورلىعى. نە دەۋگە بولادى, باعاسىن پارىقتاپ الاتىن وقىرماننىڭ ءوزى.
ماعان سالسا ول جولدى ءومىرى تاڭداماس ەدىم. بىراق بەيبارىستان تاڭدايسىڭ با, جوق پا دەپ سۇرادى ما؟ ول ولاي ەتپەسە نانعا تالاسقان قۇلدار اراسىندا-اق ءولىپ قالماس پا ەدى؟ كەيىن قۇتىز ساتىپ العاندا دا سولاي. باسقا جولدى تاڭداسا تاعى ءولىم. نە ءولۋ, نە جەڭۋ عانا تۇردى الدىندا. ءسىز قايسىسىن تاڭدار ەدىڭىز؟