بيىل قىسقا عۇمىرىندا ۇلتىنا ادال قىزمەت ەتىپ وتكەن قابىرعالى قايراتكەر تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولىپ وتىر. وسىعان وراي حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمى 2023 جىلدى تۇركى الەمىندەگى تەمىربەك جۇرگەنوۆ جىلى دەپ جاريالادى. وسىنىڭ اياسىندا انكارادا, استانادا ۇلت رۋحىن وياتقان قايراتكەر تۋرالى كىتاپتاردىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. ال قىزىلوردادا قازاق مادەنيەتىندەگى تالاي قايراتكەرلەردى تاربيەلەگەن تۇلعانىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان «ۇلت رۋحانياتى جانە ت.جۇرگەنوۆ مۇراسى: جاسامپازدىعى مەن زەرتتەلۋ كەڭىستىگى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى.
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن كونفەرەنتسياعا عالىمدار, مەملەكەت قايراتكەرلەرى, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ, حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى سۇلتان راەۆ قاتىستى.
جيىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى ورتالىق ازيادا قۇرىلعان رەسپۋبليكالاردىڭ ۇلتتىق-اۋماقتىق مەجەلەنۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان تەمىربەك قارا ۇلى سول كەزەڭدە اينالاسىنا زيالىلاردى توپتاستىرعان كورنەكتى تۇلعا بولعاندىعىن اتاپ ءوتتى. جاc جۇرگەنوۆتىڭ وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن «قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورنى عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك جانە عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىق بولۋى ءتيىس» دەگەن پىكىرى, وزگە دە قاداۋ-قاداۋ يدەيالارى ءالى وزەكتىلىگىن جويا قويعان جوق.
حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى سۇلتان راەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازان ايىندا تۇركيا كورەرمەندەرى «ناركوم جۇرگەنوۆ» قويىلىمىن كورەدى. الدا وزبەكستان مەن قىرعىزستاندا دا ۇلت قايراتكەرىنە ارنالعان ءىس-شارالار وتكىزىلمەك.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا جازۋشى بەيبىت قويشىباەۆتىڭ «تەمىر ناركومنىڭ» ءومىر جولى, وسكەن ورتاسى, قىزمەتى, قايراتكەر مەن اۋلەتىنىڭ قۋعىن-سۇرگىندە شەككەن قاسىرەتىن بايانداعان «كوميسسار جۇرگەنوۆ» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي كىتاپحاناسىندا «قازاق رۋحانياتىنىڭ جارىق جۇلدىزى» تاقىرىبىندا ارنايى كىتاپ كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى.
جيىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مامبەت قويگەلديەۆ, «ارىس» قورىنىڭ پرەزيدەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى انەس عاريفوللا, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان, «كوميسسار جۇرگەنوۆ» كىتابىنىڭ اۆتورى, جازۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بەيبىت قويشىباەۆ, ق.ا.ياcاۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, الاشتانۋشى تۇرسىن حازىرەتالى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باۋىرجان يمانعاليەۆ, تۇركيا رەسپۋبليكاسى مۋگلا سىتكى كوچمان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى كەنان كوچ بايانداما جاسادى. «تەمىربەك جۇرگەنوۆ» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى ءسابي اڭسات, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى جانە جۋرناليستيكا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ۇلجان جانبەرشيەۆا, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى جانە جۋرناليستيكا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايمان ايتباەۆا دا قايراتكەر ءومىرىنىڭ ءار قىرىنا توقتالىپ ءوتتى.
جالپى, جۇرگەنوۆتى جۇرت جادىندا قالدىرۋ جۇمىستارى سىردا ونشاقتى جىل بۇرىن باستاۋ العانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. قايراتكەر اتىنداعى قوعامدىق قور قۇرىلىپ, رۋحىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا اۋقىمدى شارالار ۇيىمداستىرىلدى. قىزىلوردا قالاسىندا بوي كوتەرگەن شىعارماشىلىق ۇيىنە ت.جۇرگەنوۆ ەسىمى بەرىلدى. قور جەتەكشىسى ءسابي اڭساتتىڭ تىنىمسىز ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا قايراتكەر رۋحىن قۇرمەتتەۋ باعىتىندا ءبىراز باستاما جۇزەگە استى.
وتىز جەتىنىڭ وقپانىنا جۇتىلعان ارىستاردىڭ ءوزى عانا ەمەس اۋلەتى دە قۋدالانىپ, تالاي قيىندىقتى باستان كەشكەنى بەلگىلى. تەمىربەكتىڭ جارى دامەش جۇرگەنوۆا دا جازىقسىز جالالى بولىپ, «الجير» ازابىن تارتتى. مەرەيتويلىق ءىس-شارالار اياسىندا قىزىلوردا قالاسىنداعى كوشەلەردىڭ بىرىنە دامەش جۇرگەنوۆا ەسىمى بەرىلدى.
كوشەنىڭ اشىلۋىنا وراي وتكەن جيىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ دامەش امىرحانقىزى ءومىرىن ازاماتىنىڭ تاريحتاعى ورنىنا قاتىستى ادىلەتتىلىكتى ءبىرجولا قالپىنا كەلتىرۋ, ونىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماقساتىنداعى ىستەرگە ۇيىتقى بولۋعا ارناعان جان ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
– قازاقتىڭ نەبىر جايساڭدارى مەن مارقاسقالارىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرگەن 1937 جىلعى قۋدالاۋدا تەك زيالى ازاماتتار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ومىرلىك جارلارى, ءبىلىمدى, بىلىكتى انالار دا زوبالاڭ قۇرىعىنان قۇتىلا المادى. مىنە, سونداي جانداردىڭ ءبىرى – قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ زايىبى, قازاق كسر ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى دامەش ەرمەكوۆا ەدى. ونىڭ ەڭبەگى مەن ءومىر جولى بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ونەگە, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
وسى كۇندەرى نارتاي بەكەجانوۆ اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترى ساحناسىندا راقىمجان وتارباەۆتىڭ «ناركوم جۇرگەنوۆ» تاريحي دراماسى كورەرمەن قاۋىمعا ۇسىنىلدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى حۇسەين ءامىر-تەمىردىڭ رەجيسسەرلىك ەتۋىمەن قويىلعان سپەكتاكلگە جۇرگەنوۆتىڭ ءومىرى مەن ەل الدىنداعى ەڭبەگى وزەك بولعان.
«جىر ارقاۋى – جۇرگەنوۆ» اتتى رەسپۋبليكالىق جىر ءمۇشايراسى دا كۇللى ورتا ازيانىڭ رۋحانياتىندا وشپەس ءىز قالدىرعان قايراتكەر ەسىمىن جاڭعىرتا ءتۇستى.
قىزىلوردا