داۋلەتيار يشاننىڭ ءداۋىرى

داۋلەتيار يشان – ولەڭتى وزەنىنىڭ تومەنگى ساعاسىندا, قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسى اقجايىق اۋدانى سايقۇدىق اۋى­لى ماڭىندا ەكى قاباتتى مەدرەسە تۇرعىزىپ, جۇزدەگەن بالا وقىتقان ادام. كەيبىر ەستەلىكتە يشاندى مىسىر, باعدات سەكىلدى شىعىس ءدىني ورتالىقتارىندا وقى­عان دەسە, بىرقاتار ولكەتانۋشى قازان, ۋفا سەكىلدى شاھارلاردى اتايدى. داۋ­لە­تيار ايسارى ۇلىنىڭ ەسىمى اعار­تۋ­­شى­لىقپەن, بالا وقىتۋمەن تانىلعان. «ورال وبلىسىنىڭ 1900 جىلعى ەستەلىك كىتابى جانە مەكەنجاي-كۇنتىزبەسى» اتتى جيناقتا ءىلبىشىن ۋەزى قۋرايلى بولىسىنىڭ №3 اۋىلىندا داۋلەتيار ايسارى ۇلىنىڭ مەدرەسەسى بولعانى, ونىڭ جانىنان ورىس-قازاق ساۋات اشۋ مەكتەبى جۇمىس ىستەگەنى كورسەتىلگەن.

داۋلەتيار يشان 1905 جىلى ءوزى تۇرا­­تىن ولەڭتى وزەنىنىڭ جاعاسىنان ەكى قابات­تى­ مەدرەسە تۇرعىزادى. مەدرەسەنىڭ قۇ­رىلىسى بىرنەشە جىل جۇرگەن. ەل ادام­دارىنىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلىسقا قاجەت­تى­ ەسىك-تەرەزە, قۇرىلىس تاقتايلارىن تۇيە­گە­ ارتىپ, ساراتوۆتان الدىرعان ەكەن. «تاق­تايلارىن كوردىم, قالىڭ ەدى» دەيدى ساي­قۇ­د­ىق اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن سايپوللا قۇ­ماروۆ اقساقال. ول سول مەشىتتى بۇزىپ, ماتەريالدارىنان تۇرعىزعان مەكتەپتە وقىعان. سايپوللا اعايدىڭ ايتۋىنشا, مەدرەسە قابىرعاسى ءپىشىنى شارشى بولىپ قۇيىلعان شيكى كىرپىشتەن قالانعان. مۇناراسى بيىك ەكەن, وعان شىققاندا 45 شاقىرىم جەردەگى جىمپيتى كورىنەتىن بولعان. وسى اۋىلدىڭ تاعى ءبىر تۋماسى, اقىن ءارى ولكەتانۋشى ۇزىلدىك ەلەۋباەۆا «تاڭعى نامازعا شاقىرعان ازان داۋىسى كورشى 15 شاقىرىم جەردەگى قوسوباعا ەستىلىپ تۇرعان» دەپ جازادى. ارينە, داۋلەتيار مەشىتىنىڭ فوتوسۋرەتى ساقتالماعان. بىراق وسى اۋىلدىڭ تۋماسى, قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن ارداگەر ۇستاز كارىم ساپيەۆتىڭ مىنا ەستەلىگى نازار اۋدارارلىق: «مەن اسكەري قىزمەتىمنىڭ ءتورت جىلىن باشقۇرتستاندا, ۋفا قالاسىندا وتكىزدىم. وسى قالاعا العاش ات باسىن تىرەگەنىمدە, و, قۇدىرەت, الدىمنان ءبىزدىڭ سايقۇدىقتاعىداي داۋلەتيار مەشىتى شىعا كەلگەنى عوي. ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەي, «مىناۋ ءبىزدىڭ مەشىت, بىزدىكى...» دەي بەرىپپىن قاسىمداعىلارعا» دەيدى كۋاگەر.

ولكەتانۋشى ۇزىلدىك ەلەۋباەۆا داۋ­لە­تيار مەشىتىن كورگەندەردىڭ سيپاتتاۋى بو­يىنشا سۋرەتىن سالدىرعان.

داۋلەتيار يشان اسا باي بولماعان ادام. بۇل مەدرەسە قۇرىلىسىن دا ەل-جۇرت­­تىڭ قولداۋىمەن, كوپ بولىپ جۇزەگە اسىر­­سا كەرەك. داۋلەتيار يشاننىڭ مەشىتى مەن مەدرەسەسى ءوز زامانىندا وتە تانىمال بول­عا­نىن 1891 جىلى تۋعان ناۋقان مولدا دە­گەن كىسىنىڭ اڭگىمەسىنەن دە بايقايمىز. بۇل سۇقباتتى جازۋشى قۇرمانعازى قا­رامان ۇلى 1978 جىلى ماگنيتوفون تاس­پا­سىنا جازىپ العان ەكەن. ولكەتانۋشى نۇرتاس سافۋللين وتە قۇندى اڭگىمەنى قا­عازعا ءتۇسىرىپ, تۇڭعىش جاريالادى: «سول زا­ماندا جۇزدەن-جۇزدەن وقيتىن ۇلكەن مەدرە­سەلەر بولدى عوي. ولەڭتى بويىندا قال­قامان تانا داۋلەتيار دەيتىن كىسى بولدى. جيىرما قوس شاكىرت وقىدى. دانىشپان كوپ بولعان جەر» دەيدى ناۋقان مولدا. بۇل جەردەگى «قوس» – قازىرگى سىنىپ, توپ ۇعىمىندا بولسا كەرەك.

داۋلەتيار يشاننىڭ ەلگە ۇلگى بولعان تاعى­ ءبىر ءىسى 1911 جىلى «ايقاپ» جۋرنالىن­دا­ جارىق كورىپتى: «ورال وبلىسىنداعى قۋ­رايلى بولىسىندا داۋلەتيار يشان مە­­شى­تىنەن 200 شامالى شاكىرت وقيتىن ەدى­. بىل­تىر جىل اۋىر, استىق قىمبات بول­عان سوڭ, يشان شاكىرتتەرگە ءھام ەل ىشىن­دەگى جارلى-جاقىبايلارعا استالابوي (ستو­لوۆايا, اسحانا – ق.ق.) اشىپ, كۇنىنە ءبىر­ مارتە كوجە ىشكىزىپ تۇرىپ ەدى. بيىل كو­جە­نى كۇنىنە ەكى رەت بەرۋ ءۇشىن يشان ءبىر ار­عى­ماعىن 300 پۇت سوككە ساتىپ, قۇرال جا­ساپ جاتىر» دەپ جازادى جاڭابايباقتى دە­گەن اۆتور.

اشارشىلىق جىلدارى يشاننىڭ حالىق­قا تەگىن تاماق تاراتقانى تۋرالى اڭ­گىمە ەل اۋزىندا ساقتالعان. «مەشىت جوق-جىتىكتەرگە, جولاۋشىلارعا ءۇش مەزگىل تا­ماق بەرگەن, يسلام الىپپەسىن وقىتاتىن مەك­تەپ-ينتەرنات بولعان» دەپ جازادى ۇزىل­دىك ەلەۋباەۆا.

«اۋداندا شۇيەكە مەن داۋلەتيار اتتى­­­ تانىمال يشانداردىڭ بولعاندىعى جو­­نىندە ەڭبەك ارداگەرى قايىر­جان نۇر­مۇ­­حا­نوۆ­ اعامىزدان ەستىپ جازىپ الدىم.­ ول كىسى وسى ەلگە العاش مەدرەسە سال­دىر­عان­ ادامنىڭ ءبىرى وسى داۋلەتيار يشان­ بول­عا­نىن ايتادى. وتكەن عاسىردىڭ وتى­­زىنشى جىل­­دارىنداعى اشتىقتا داۋ­لە­تيار يشاننىڭ اتقارعان يگى ءىسىن ءوزىنىڭ اكە­لەرى دە كوزبەن كورگەن. ۇلكەن تايقازانعا كۇنى­نە ءبىر مەزگىل اس-اۋقات ءپىسىرىپ تاراتىپ, ءبىرا­ز ادامدى اشتىقتان الىپ قالعانىن, كە­يىن تەرگەۋگە الىنىپ­ ءبى­راز بەينەت كورۋگە تۋ­را كەلگەنىن دە ەكى­نىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى» دەپ جازادى­ سى­رىم اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋ­زەيى­نىڭ باسشىسى ايناگۇل ويشىباەۆا «مە­شىت­تەر مەن يمامدارى تۋرالى سىر» اتتى ما­قالاسىندا.

داۋلەتيار يشان بۇل كەزدەرى تەك ءدىن قايراتكەرى, مەشىت-مەدرەسە يەسى عانا ەمەس, ەل اعاسى رەتىندە دە تانىمال بولا باستاعان. ورىنبوردان شىعاتىن «قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلعى 25 مامىرداعى سانىندا «ورال قازاقتارىنىڭ تىلەگى» اتتى ماقالا جارىق كورگەن. رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسى جانىنداعى مۇسىلمان فراكتسياسىنا التى تالاپ قويعان قازاقتاردىڭ دەنى – ءدىن قايراتكەرى, يشان-حازىرەتتەر ەدى. ماقالاعا قول قويعان 15 ادامنىڭ تىزىمىندە ەكىنشى بولىپ داۋلەتيار يشان ايسارى ۇلى تۇر.

ماقالانى تولىعىمەن كەلتىرەمىز:

«ورال وبلىسىنىڭ قازاقتارى 7-ءشى ماي­­­­دا­­ مۇسىلمان فراكسياسىنا تومەندەگى وتى­­­­نى­ش­­تەرىن جىبەرگەن: «تومەندە جازىلعان 6-باپ­ تىلەگىمىزدى گوسۋدارستۆەنني دۋمادا قو­ر­­­­عاۋدى ءھام ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزۋدى مۇ­­­سىلمان فراكسياسىنان كىشىلىكپەن سۇ­رايمىز.

1) ءبىزدىڭ تىرشىلىگىمىزدى, ءراسىم ءھام جەرىمىزدىڭ جايىنا قاراي مال باققاندا كۇن كورۋىمىز مال ەتىمەن. سوندىقتان گ. دۋماعا 66 دەپۋتات كىرگىزگەن مال باۋىزداۋ حاقىنداعى زاكون جوباسىنا قاتتى رەنجىدىك ءھام ول دەپۋتاتتارعا كەيىدىك. ويت­كەنى بۇل جوبا زاكون بولىپ شىعا قال­سا, ءبىز ءتىپتى جەۋگە ءيا اشتان ولۋگە قا­لامىز. جوبادا كورسەتىلگەن رەتشە مال باۋىز­داۋدىڭ شاريعاتشا ارامدىعىن جازۋ دا قاجەت جوق. بۇل تۋرالى فراكسيانىڭ وزىن­دە جەتەرلىك دالەل بار شىعار. جالعىز ءبىز­دىڭ تىلەگىمىز سول, جوعارىدا ايتىلعان زاكون جوباسى زاكون بولماسىنا فراكتسيا بار كۇشىن جۇمساسا ەكەن. زاكون بولىپ شىعا قالعان كۇندە ريزا بولىپ, قابىل ەتە قوي­مايتىنىمىزدى ءتيىستى ورىندارعا بىل­دىرسە ەكەن.

2) بۇل كۇنگە دەيىن ءبىزدىڭ ءدىن ىستەرىمىز حۇ­كىمەت تورەلەرىنىڭ قولىندا بولىپ كە­لەدى. بىراق تورەلەر شاريعات حۇكىمىن جاقسى بىلمەگەندىكتەن, تۇرمىسىمىزدان حاباردار بولعاندىقتان حۇكىمەت ءۇشىن دە, قازاق حالقى ءۇشىن دە باپسىز جۇمىستار بولىپ كەلدى. ەندى مۇنان كەيىن سونداي كوڭىلسىز, جاي­سىز وقيعالار بولماس ءۇشىن قازاق حال­قىن ورەنبۋرگ مۇفتيلىگىنە قوسسا ەكەن ياكي وزى­مىزگە جەكە ءمۇفتي بەرىلسە ەكەن.

3) قازاق جەرى تەگىس ەگىنگە جارامسىز بولعاندىقتان, قازاق حالقى مال باعىپ تىرشىلىك ەتەدى. بىراق سوڭعى جىلدارى مۇجىقتارعا ەڭ جاقسى جەرلەرىمىز كەسىلىپ بەرىلىپ, مال باعۋىمىز قيىنشىلىققا اينالدى. قازاق حالقى فاقىرلىققا ۇشىرادى. سونىڭ ءۇشىن قازاق جەرىنە مۇجىقتار جىبەرۋدى ەندى توقتاتسا ەكەن.

4) ورال وبلىسىنىڭ قازاقتارىنان كەي­ وبلىستار قالا سالىپ وتىرۋعا ريزا بو­­لىپ ەدى. بىراق حۇكىمەت تورەلەر ولارعا «ەكى­ ورىس, ءبىر قازاق بولسىن» دەگەن ساياسات­ جۇرگىزە باستادى. ءبىز بۇل ساياساتتى ءدىن ءھام­ ۇلت ىستەرىمىزگە زياندى دەپ بىلەمىز, سون­دىق­تان بۇل ساياساتتىڭ جوعالۋىن تىلەيمىز.

5) ءبىز مادەني تۇرمىسقا, ورىس ءھام باسقا حالىقتارمەن قاتار تىرشىلىك ەتۋگە جاڭا ىڭعايلانىپ كەلەمىز. سونىڭ ءۇشىن ءبىزدىڭ ءدىن ءھام دۇنيالىق جۇمىستارىمىزدان كەم­شىلىكتەرىمىز بەك كوپ. بىراق بۇل كەرەك­تەرىمىزدى حالىق وكىلدەرى دە حۇكىمەتكە جەت­كىزىپ, حۇقىمىزدى قورعارلىق ھەشكىمىمىز جوق. سونىڭ ءۇشىن بىزدەن گ.دۋماعا دەپۋتات الىنسا ەكەن.

6) بۇل كۇنگە دەيىن قازاق اراسىندا ءبىرسىپىرا ورىسشا باستاۋىش ىشكولدار اشىلدى, بىراق بۇل ىشكولداردا ءدىن, انا ءتىلى ءھام ۇلت ادەبيەتىنەن ھەش نارسە وقىتىلماعاندىقتان, ىشكولدان وقىپ شىققان بالالارىمىز وزىمىزشە وقۋ-جازۋ بىلمەيدى, ءدىن بىلىمدەرىنەن ءتىپتى نادان قالادى ءھام حالىق اراسىندا قىزمەت ەتۋدەن ماقۇرىم بولادى. سوندىقتان حالىق مۇنداي ىشكولداردى ارتىق جاراتپايدى. سول سەبەپتى قازاق اراسىنا اشىلعان ءھام اشىلاتىن ىشكولداردا باستاپقى 3 جىل انا تىلىندە وقىتىلۋدى, سوڭعى جىلداردا لايىقشا دەپ ۇيرەتىپ, ءھام ۇلت ادەبيەتىنەن ساباق بەرىلۋدى تىلەيمىز.

بۇل تىلەككە وكىل بولىپ قول قويۋ­شى­لار:­ حاميدوللا يشان ءتارجىمانوۆ, داۋ­لە­­­تيار يشان ايسارين, سۇلتان يشان كور­­كەن­بايەۆ, ءاندىجان جۇباناليەۆ, با­قىت­جان قاراتاەۆ, تاقتاباي تولاەۆ, عاب­دول­عا­لي يشان قوناەۆ, مۇحاممەد-سۇ­يىنعالي يشان­­ۇعلى, وتەش دۇيسەنباەۆ, حاسەن جيەن­­عاليەۆ, عابدوللا يشان دوس­جا­نوۆ, نۇع­مان بايتوقوۆ, سۇلەيمەن يشان ەسەن­عاليەۆ, ايتىس يشان دالاقوۆ, حاسەن يشان نۇرمۇحامەدوۆ».

كورىپ وتىرعانىمىزداي, مۇنداعى التى تالاپتىڭ قاي-قايسىسى دا سول كەزدەگى قازاق ۇلتىنىڭ باسىنداعى ەڭ وزەكتى تاقىرىپتى قامتيدى. داۋلەتيار يشان بۇدان كەيىن دە ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن.

كەيبىر ەستەلىكتەردە داۋلەتيار يشان­­نىڭ باقىتجان قاراتاەۆپەن بىر­گە­ بىرنەشە يشان-حازىرەتتىڭ اراسىندا­ پەتەربۋرگكە, پاتشا سارايىنا بار­عان­دى­عى ايتىلادى. ال 1917 جىلى اقپان توڭ­­كە­رىسىنەن كەيىن وتكەن ورال وبلى­سى­ قازاقتارىنىڭ سەزىنە, ىزىنشە بۇ­كىل­رە­سەي­لىك مۇسىلماندار سەزىنە قاتىسۋ ءۇشىن جا­ھانشا جانە حالەل دوسمۇحامەدوۆ, ت.ب. بىرگە ماسكەۋگە بار­عانى جونىندە باقىت­جان­ قاراتاەۆ ءوز ەستە­لىگىندە, ولكەتانۋشى بولات قوسپاەۆ ماقا­لاسىندا جازادى.

داۋلەتيار يشان 1917 جىلدىڭ جەل­­توقسان ايىندا ورىنبوردا وتكەن ەكىن­شى­ جالپىقازاق سيەزىنە ورال وبلىسى قازاق­تا­رىنىڭ اتىنان دەلەگات بولىپ قاتىسىپ, الاش­وردا ۇكىمەتىن بىردەن جاريالاۋعا دا­ۋىس بەرگەن. ياعني وسى جىلدارى حا­سان­ حازىرەت نۇرمۇحامبەتوۆپەن بىرگە داۋ­لە­تي­يار يشان دا «الاش» قوزعالىسىن, قازاق مەم­لەكەتتىگىن قۇرۋدى قۋاتتاپ, ۋەزدىك, وب­لىستىق جانە بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمان قا­ۋىم­داستىقتارىنىڭ تاريحي جيىندارىنا قا­تىسقان, بۇكىل قازاق دالاسى بويىنشا اسا­ بەدەلدى, ساۋاتتى ءدىندارلاردىڭ, ساياسي قاي­رات­كەرلەردىڭ ساناتىندا بولعان.

1917 جىلى 5-12 جەلتوقسان ارالىعىندا كۇللى قازاقتىڭ تاعدىرى ءۇشىن باس قوسقان ۇلت زيالىلارىنىڭ ىشىندە «الاش اۆتونومياسى بۇ كۇن رەسمي يعىلان ەتىلسىن» دەپ تاس سالعان 33 دەلەگاتتىڭ ءبىرى – داۋلەتيار يشان ايسارين بولاتىن.

ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىنىڭ قۇجات­تا­رى­نىڭ ىشىندە داۋلەتيار يشاننىڭ ورال وب­لىسى قازاقتارىنىڭ اراسىنان سايلانىپ كەل­گەن دەلەگات ەكەندىگى انىق جازىلعان. ياعني داۋلەتشە كۇسەپقاليەۆ, نۇرعالي يپماعامبەتوۆ, حاسان نۇرمۇحامەدوۆ, تاعىبەرگەن جاماشەۆ, كەرەي ەسەنعۇلوۆ, عابدوللا دوشانوۆ (دوسجانوۆ), اس­پەن­ديا­ر كەنجين, نۇرمۇحامەد قالمەنەۆ, عۇباي­دوللا الىبەكوۆتەرمەن بىرگە ونىڭ اتى-ءجونى ەنتسيكلوپەديالىق جيناقتاردا الاش­ قايراتكەرلەرى تىزىمىندە جۇرەتىنى سوندىقتان.

ولەڭتى جاعاسىنداعى ايگىلى مەشىت-مەدرەسەدە داۋلەتيار يشانمەن بىرگە قىزمەت ەتكەن بىرنەشە ادامنىڭ اتى-ءجونى بەلگىلى. ماسەلەن, ولكەتانۋشى ۇزىلدىك ەلەۋباەۆانىڭ دەرەگىنشە, مەشىتتىڭ باس ازانشىسى اقىن ساعىنعالي سەيىتوۆتىڭ اكەسى دۇيسەنعالي قارت بولعان.

باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى قورىنان 1927 جىلعى ءبىر قۇجاتتى تاۋىپ الدىق: وندا تايپاق بولىسى №6 اۋىل ازاماتى قۇلمۇقانبەت مۇقاتاي ۇلى «داۋلەتيار مەشىتىندە بالالاردى جيناپ, ءدىن وقۋىن وقىتۋدى توقتاتامىن» دەپ قولحات بەرگەن. شەجىرە دەرەكتەرىنە قاراعاندا قۇلمۇحانبەت مۇقاتاي ۇلى – داۋلەتيار يشانمەن اتالاس اعايىن بولىپ كەلەدى. جوعارىداعىداي ايىپتاۋدىڭ, قيساپسىز قۋدالاۋدىڭ سالدارىنان 1920 جىلداردىڭ سوڭىندا بۇكىل اۋلەتىن الىپ, رەسەي جەرىنە كوشىپ كەتكەن.

ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, ساي­قۇ­دىق­ پەن كەڭسۋاتتىڭ اراسىنان 1930 جىلدارى 90 ءۇي كوشىپ كەتىپتى. سونىڭ جارتىسى ورىن­بوردىڭ قۇرماناي, پەرۆوماي اۋدان­دا­رىندا, سامارانىڭ كينەل اۋدانىندا تۇ­راقتاپ قالىپ قويعان. جوعارىداعى قۇل­مۇحانبەت مۇقاتاي ۇلىنىڭ اعايىن­دا­رى­ – ورال وبلىسىندا جوعارى لاۋازىمدى قىز­­مەتتەر اتقارعان گەننادي (قۇسپان) مەن­ ۆەنيامين (جاقان) مۇقاتاەۆتار كە­يىن قا­زاقستانعا ورالعان. بەلگىلى ونەر قاي­راتكەرى اسحات ماەميروۆ تا ءوز اتاسى­ مايەمەردىڭ جات جەردە – كينەل توپى­را­عىن­دا قايتىس بول­عانىن ايتادى.

ارينە, بولشەۆيكتەر بيلىگى كۇشەيگەن سا­­يىن كەڭەسكە «جات ەلەمەنت» – ءدىن وكىل­دە­رىنىڭ دە ءورىسى تارىلا باستادى.

اۋەلى بۇكىل مەشىتتەر مەن ونداعى يمام­دار­­دىڭ ءتىزىمى جاساقتالدى. 1923 جىلعى 20 ما­­مىردا تولتىرىلعان قۇجاتتا جىمپيتى ۋەزىنە قارايتىن قۋرايلى بولىسىنىڭ 9 مەشى­تى كورسەتىلگەن. ونىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇل­كە­نى – №3 اۋىلداعى داۋلەتيار يشاننىڭ جۇ­ما مەشىتى بولاتىن.

1920 جىلداردىڭ العاشقى جارتىسى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ءدىن ساياساتىندا ۇزىن ار­قان, كەڭ تۇساۋعا سالىپ, كەيدە سەنىم بوس­تان­دىعىن جاريالاپ, دىنگە ەركىندىك بەرگەندەي كورىنەدى.

مىسالى, 1924 جىلى 26 ماۋسىمدا جىمپيتى قالاسىندا ءدىن سيەزى وتكەن. وعان ۇيەزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن 60 مولدا, يشان-حازىرەت قاتىسقان. وسى سيەزدە ورنىنان بوساعان مۇحتاسيب عادىلشا حازىرەتتىڭ ورنىنا 2-ءشى رايون مۇحتاسيبتىگىنە داۋ­لەتيار حازىرەت ايسارى بالاسىن سايلاۋ ۇسى­نىلىپ, سيەز ءبىراۋىزدان قابىل ەتكەن.

الايدا كوپ كەشىكپەي, ركفسر كونس­تي­تۋ­­­تسياسىنىڭ 65-بابى جانە قازواك-تىڭ 1925 جىلعى 9 مامىرداعى نۇسقاۋلىعى بويىنشا وبلىستاعى بارلىق مولدا ءدىن وكىلى رەتىندە سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلادى. بۇل تىزىمدە تايپاق بولىسىنان داۋسى­ الىنعان 35 ءدىن وكىلىنىڭ الدىڭعى قاتا­رىن­دا يمام, يشان ءارى مۇحتاسيب ايساريەۆ داۋ­لە­تيار­ يشان تۇر ەدى.

جوعارىدا ايتىلعانداي, داۋلەتيار مەد­رەسەسىندە ساباق ارا-تۇرا توقتاپ, 1928 جىل­عا دەيىن جالعاسقان. بىراق 1928 جىلعى 4 قاڭ­تاردا وقۋ مۇلدەم توقتاعان. ءدال وسى كۇنى №6 اۋىل ازاماتى قۇلمۇقانبەت مۇقا­­تاي­ ۇلى بولىستىق ساقشىعا «بۇگىننەن باس­تاپ ءدىني وقىتۋدى توقتاتتىم, ەگەر جال­عاس­تىرار بولسام, تەسىك بازعا (تۇرمەگە) كىرىپ­تار بولۋعا بەيىلمىن» دەپ قولحات بەرگەن.

بۇل كەزدە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ «جاۋلارىن» اشكەرەلەۋ باسپاسوزدە دە ءجۇرىپ جاتتى. «...قازاق اۋىلدارىندا ازامات سو­عىسى, اشتىق پەن جۇتتان كەيىن ءدىني قوز­عالىس وسە باستادى. بارلىق ولكەدە, قازا­عى باسىم ۋەزدەردە ۋەزدىك جانە اۋدان­دىق مۋحتاسيباتتار قۇرىلىپ, ءدىني مەك­تەپتەر, مەشىتتەر, اقساقالداردىڭ شاري­عات سوتتارى پايدا بولا باستادى, ءمۇريد ۇستاعان يشاندار كوبەيدى. ورال گۋبەر­نا­سىنداعى قوسداۋلەتوۆ, ايساريەۆ سەكىلدى يشانداردىڭ ارقايسىسىندا ءمۇريد سانى 500-800-گە دەيىن جەتتى» دەپ جازدى وسىنداي ماقالالاردىڭ بىرىندە. بۇل, ارينە, جالا بولاتىن.

داۋلەتيار يشاننىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىن­دا­عى سوڭعى سوت 1930 جىلى بولعان. تايپاق اۋداندىق حالىق سوتىنىڭ №144 قىل­مىس­تىق ءىسى «تايپاق اۋدانى №18 اۋى­لى­­­نىڭ ازاماتتارى داۋلەتيار ايسا­رى­ ۇلىن­, قازيزا قاشقىنباي ايەلىن جانە باسقا­لا­رىن قك-ءتىڭ 169-2 بابىمەن ايىپتاۋ جونىندە» دەپ اتالادى. تەرگەۋ جانە سوت ءىسى 1930 جىلى 9 قاڭتاردا باستالىپ, 1930 جىلى 12 اقپاندا اياقتالعان.

«داۋلەتيار ايسارى ۇلى 84 جاستا, 2 ايەلى بار, وقي, جازا بىلەدى, سايلاۋ پۇرساتى جوق, 28 ستاتيادا بار, نە بارلىعى 5 جان, 20 جىل يشان بولعان, بۇرىن سوت استىندا 2 رەت بولعان.

داۋلەتيار ايسارى ۇلى ەجەلدەن ەڭبەك­شى­لەردىڭ قانىن سورىپ وتىردى, بۇرىنعى بۇعاۋلى تەگەۋرىنەن ايىرىلماعان يشان, وتكەن جىلى جۇرگىزىلگەن كانپەسكە ناۋقانى كەزىندە ەڭبەكشىلەردىڭ اۋزىنا ءىلىنىپ, بۇنى بۇل جاقتا ەل كەدەيلەرى ارالارىنان قۋىپ, كانپەسكەلەپ جەر اۋدارۋىن سۇراعان, بىراق تا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كانپەسكەلەنبەي قالعان, سوندىقتان دا مالدارىن ساتىپ جويىپ, اقشاعا اينالدىرا باستاعان, استىق دايىنداۋ ناۋقانىن جامانداپ, وسى جىلعى بىرىڭعاي شارۋا سالىعىنا بەرگەن مالدارىنىڭ بارلىعىن ءوزى ارۋاقىت ساتىپ جوق ەتەدى;

ايىپكەردىڭ بۇلاي ەتۋى ەڭبەكشىلەر ۇكىمەتىنىڭ ءتۇرلى جۇرگىزىپ جاتقان ناۋقان­دارىنان قاشتىرىپ, بوي تاسالاعاندىق, ونىمەن بىرگە كەلەشەكتە ۇكىمەت تاراپىنان جۇرگىزىلەتىن ءتۇرلى الەۋمەت قورعاۋ شارالارىنىڭ ءىس جۇزىنە شىقپاۋىنا كورىنە ز ۇلىمشىلىق, ...مەن ايلا جاساعاندىق, بۇلاي ەتۋى قوعام الدىندا قاۋىپتى بولىپ سانالادى, ونىمەن بىرگە ايىپكەردىڭ ەتكەن امالدارى (قىلمىس) زاڭنىڭ 169-2 ستاتياسىنا تۋرا كەلەدى. بۇل ايتىلعاندار ىستەگى بەرگەن ايىپكەرلەردىڭ وزدەرىنىڭ كورسەتۋلەرىمەن انىقتالادى, سوندىقتان بۇل ايتىلعان بويىنشا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭىنىڭ 319-320 ستاتيالارىن قولدانىپ, سوت ۇكىم ەتەدى:

ايىپكەر – داۋلەتيار ايسارى ۇلى ق(ىلمىس) زاڭنىڭ 169-2 ستاتياسى بويىن­شا­ ايىپتى دەپ تاۋىپ, ەكى جىل جارىم ەركىنەن ايىرۋعا, بۇلتارتپاۋ شاراسى ەسە­بىنە ايسارى ۇلى قازىردەن باستاپ تۇتقىنعا الۋعا, ۇكىم تۇجىرىمىنا رازى بولماعانى جايلى 14 كۇن سروك ىشىندە ورال وكرۋگتىك سوتىنا جولداما شاعىم بەرۋگە ەرىكتى...»

سوت تەرگەۋدىڭ بىتكەنىن مالىمدەپ, ايىپكەرلەرگە اقتىق ءسوز بەرەدى. داۋلەتيار يشان: «قانداي ۇكىم شىعارساڭدار دا قارسىلىعىم جوق, تەك كارىلىگىم ەسكە الىنسا ەكەن» دەپتى. وسىلايشا, جاسى سەكسەننىڭ بەل ورتاسىنا كەلگەن داۋلەتيار يشان بۇكىل مال-مۇلكىنەن ايىرىلىپ, ءۇش جىلعا سوتتالادى. ودان بوساعان سوڭ, ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى جىمپيتى شاھارىندا, نەمەرە ءىنىسى احمەتوۆ عابدوللانىڭ قولىندا تۇرىپ, 1935 جىلى قايتىس بولعان.

زامانىندا ەلدى اۋزىنا قاراتقان, اشارشىلىقتا حالقىنا تالعاجاۋ تاراتقان, مىڭ ايدىڭ ءجۇزىن كورىپ, بەينەتىنىڭ زەينەتىن تاتار شاعىندا تەمىر توردىڭ ازابىن تارتقان داۋلەتيار يشاننىڭ تاعدىرىن ونىڭ ەكى قاباتتى مەشىتى دە كەشىپتى. ولەڭتى وزەنىنىڭ جاعاسىندا وركەنيەتتىڭ وشاعىنداي بولىپ تۇرعان ءزاۋلىم عيمارات 1932 جىلى قيراتىلعان. ونىڭ كىرپىشى مەن باسقا دا ماتەريالدارىنان كەڭسە, مەكتەپ (ولەڭتى باستاۋىش مەكتەبى), ينتەرنات سالىنىپتى.

«مەشىتتى بۇزاردا ىشىنەن تەكە شىعىپ, ادامداردى جاقىنداتپاعان. اتسا, جوق بولىپ كەتكەن. سوسىن داۋلەتيار يشاننىڭ ءوزىن اكەلىپ, وقىتىپ بارىپ, بۇزعان. مۇناراسىن قۇلاتقاندا, باسىنداعى ايى ولەڭتى وزەنىنە ءتۇسىپ كەتىپتى. ەشكىم تابا الماعان. 1930 جىلدارى بۇزىلسا كەرەك. 1932 جىلى ولەڭتى باستاۋىش مەكتەبى سالىنىپتى» دەيدى سايپوللا قۇماروۆ.

«مەشىت جونىندە ايتار بولسام, ءوز باسىم ونى سىرتىنان بولماسا, ىشىنە كىرىپ كورگەن جوقپىن. شەشەم مارقۇم: «يشان اتام جىمپيتىعا كوشكەن سوڭ, بەلسەندىلەر مەشىتتى بۇزباق بولعان. بىراق ەسىك الدىندا ەكى كوزى وتتاي جانعان اق تەكە اتسا دا وق دارىماي, ەشكىمدى كىرگىزبەپتى. يشاننىڭ ءوزىن الدىرىپ, دۇعا وقىتىپ, سودان كەيىن بارىپ بۇزعان. ال مۇناراسىن بۇزعان جىگىت اۋزى قيسايىپ, ەسىرىپ ءولدى دەسەدى», دەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. بار بىلگەنىم وسى» دەيدى قابىلقايىر احمەتوۆ.

1932 جىلى تايپاق اۋدانى №8 اۋىل­كەڭەس – داۋلەتيار مەشىتى ورنىنا ەنگەلس جانە قىزىل اقىراپ كولحوزدارىن قۇرىپ, حالىقتى ورنالاستىرۋ بويىنشا قۇجاتتار باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان. ءبىر قىزىعى, وسى كارتادا قىزىل اقىراپ كولحوزى نەگىزىنەن قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ №11 اۋىلىنان كوشىرىلىپ اكەلىنگەن ادامداردان قۇرالعانى انىق جازىلعان. ياعني سايقۇدىق ءوڭىرىنىڭ ءوز تۇرعىندارى, داۋلەتيار يشاننىڭ اعايىن­دارى تۋعان جەرىنەن اۋا كوشىپ, اتا­جۇرت جارتىلاي يەسىز قالعاندىعى بۇل قۇجاتتان دا بايقالىپ تۇر.

بۇل جونىندە ولكەتانۋشى ۇزىلدىك ەلەۋباەۆا ««رەپرەسسيا جىلدارى سايقۇ­دىق­قا دا سالقىنىن تيگىزدى. ەلدە تەك 5 وتباسى قالىپ, قالعانى رەسەيدىڭ سامارا جا­عىنا, وزگە اۋداندارعا كوشىپ كەتكەن. سودان قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانىنان ۇگىت-ناسيحات ارقىلى بەرىش, شەركەش, ەسەنتەمىر رۋلارىن كوشىرىپ اكەلگەن» دەپ جازعان بولاتىن.

داۋلەتيار يشاننىڭ كەيىنگى تاعدىرى, جەرلەنگەن جەرى وزىمەن تاعدىرلاس جۇزدەگەن يشان-حازىرەت سياقتى مۇلدەم بەلگىسىز بولىپ قالار ما ەدى؟! ويتكەنى 1930 جىلدارى ايگىلى يشاندى ارۋلاپ جەرلەۋدىڭ ءوزى وڭاي بولماعانى انىق. باسىنا بەلگى دە ورناتىلماعان. ماحامبەت باتىردىڭ قابىرىن ۇرپاققا كورسەتىپ كەتكەن قۇراق بەكتۇرعانوۆ اقساقال سىندى, داۋلەتيار يشاننىڭ باسىنا دا بەلگى ورناتىپ, ءوز باسىن قاتەرگە تىككەن قابدەلحاي (قۇجاتتا قابىلقايىر) اقساقال عابدوللا ۇلىنا راحمەت ايتۋىمىز كەرەك.

«دəۋلەتيار يشان سايقۇدىقتان جىمپيتىعا كەلىپ, 1935 جىلدىڭ ناۋرىزىندا 83 جاسىندا احمەتوۆ عابدوللا دەگەن ءىنىسىنىڭ قولىندا دۇنيە سالدى. مەن ول كەزدە 9 جاستا ەدىم. سول كەزدەگى ساياساتتىڭ سالقىنىمەن اتايدىڭ باسى قارايتىلماي قالعان. وسى جايت əكەمنىڭ جانىنا قاتتى باتىپ جۇرگەن. 1955 جىلى دۇنيەدەن وتكەن əكەم عابدوللا: «قاراعىم, زامان بولسا مىناۋ. مىندەتتى تۇردە تاس قوي دەپ ايتا المايمىن, بىراق شاماڭ كەلسە, باسىن قارايتارسىڭ» دەپ امانات ەتكەن بولاتىن. 1970 جىلى, ءوزىم كوممۋنيست بولا تۇرا, قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەڭەستىك زاماننىڭ زاۋالىنا قاراماي, اتايدىڭ باسىنا ءوز قولىمنان قۇلپىتاس قويعان ەدىم...» دەپ جازادى اقساقال.

جىمپيتى اۋىلىنداعى ۇلكەن قورىم­دا جەرلەنگەن دəۋلەتيار يشاننىڭ قۇلپى­تا­سىن ارنايى بارىپ كورىپ, دۇعا قىلىپ قايتتىق. قۇلپىتاستا بىلاي دەپ جازىلعان: «رۋى تانا, قالقامان تايپاسى قوسداۋلەت ءبولىمى, ايسارى ۇلى داۋلەتيار, 1852-1935, تاس قويعان شوبەرەسى قابدەلحاي, 1970».

 

باتىس قازاقستان وبلىسى