ۋا, الەۋمەت, ارقاعا, استاناعا اڭسارىڭىز اۋىپ, ارمان قۇشىپ جەتە قالعانداي بولىپ جاتساڭىز, «سول جاعالاۋ قايدا؟» دەپ, الدىمەن كوز سەنبەس عاجايىپ ورنەكتەرمەن ارۋداي جادىراعان شاھاردىڭ جاڭادان بوي كوتەرگەن جاعىنىڭ جىلىلىعىنا ورانۋعا اسىعا-اپتىعارىڭىز بەك مۇمكىن. ءيا, ەل جۇرەگى – كىم-كىمنىڭ دە ءازىز جانىنا جىل قۇسىنىڭ كوكتەمگى سۇلۋ اۋەنىن قايتا ورالتار قۇشتارلىق. ءزاۋلىم-ءزاۋلىم اق بۋدا بۇلتتاردىڭ ار جاعىنا الا قاشقان ادۋىن قۇيىن قيالعا ەرىك بەرىپ, بىرەۋ ەلورداعا انا قۇشاعىنا ەركە پەرزەنتتەي ەسى كەتە, ەركەلەپ ەنسە, ال ەندى بىرەۋ ەلدىكتىڭ تۋى جەلبىرەگەن جاس شاھارعا ەمىرەنە كەلىپ, كوركەم كوشەلەرىن, ءوڭ-ايبات عيماراتتارىن ەرىنبەي, ەلپىلدەپ ارالاپ جۇرگەنىن كورەرىڭىز تاعى اقيقات. قازىر استانانى جاڭادان سالىنعان قازاقستاننىڭ قالاسى, استاناسى دەي سالساق, كوڭىلدىڭ تۇبىندەگى ءبىر اياۋلى سەزىم بۋىلىپ-ءتۇيىلىپ قالعانداي ءبىر ءتۇرلى تىمىرسىق كۇي كەشەمىز.
استانا – قازاقتىڭ رۋحى ورشەلەنىپ, ومىرگە قايتا كەلگەندەي ارقا-جارقا سەزىمگە بولەگەن قاسيەتتى ءتورىمىز دەسەك, مىنە, سول قاعيدا الدەقايدا قازىرگى مەرەيلى تۇسقا لايىق بەرىلگەن باعا بولار ەدى. ءوزىمىز تالاي ەلدىڭ كەرەمەت شاھارلارىن شارلاعاندا تاڭعاجايىپ دۇنيەنىڭ تالاي تاماشاسىنا كۋا بولىپ تۇرىپ: «مىناداي ۇلى تۋىندىلاردى دۇنيەگە اكەلگەن نەمىس, فرانۋز, قىتاي, ورىس, ت.س.س. حالقى نەتكەن اقىلگوي, نەعىلعان دانىشپان حالىق. ۇشان-تەڭىز مۇنتازداي عاجاپ دۇنيەلەردى ادامزاتقا سىيلاعان ەلدەن ءبىزدىڭ ۇيرەنەتىن ءنارسەمىز كوپ-اۋ», دەپ كوڭىلگە كوكاراي شۋاق ورنىعۋدىڭ ورنىنا اجەپتاۋىر مۇڭعا مۇقالىپ, وزگەنىڭ مىقتىلىعىن مويىنداۋدان باسقا لاج قالمايتىن. كورە الماۋدان, ىشتارلىقتان, قىزعانىشتان قۇداي ساقتاسىن. «قازاق قاشان وسىلاي باسقالار تامسانىپ, تاڭداي قاعاتىن كەرەمەتكە قول جەتكىزەر ەكەن؟» دەپ وزىڭە دە جاقسىلىق ويلاۋدىڭ نە جاماندىعى بار ەكەن, ءتايىرى.
مويىندادىق. مويىمادىق. جاراتقان جابىرقاتپايدى. بۇگىن, مىنە, بۇرىمى بۇرالعان ەركە ەسىلدىڭ جاعاسى جامىراعان حالىققا تولىپ, جايراڭ قاققان قوناققا كەنەلىپ, الەمدىك كارتاعا اتى ارداقتالىپ جازىلعان بۇل شاھاردى وزگەلەر مويىنداعانىن ەستىپ, باياعى ورتا كوڭىل شوپىلدەي تولعاندا, شاتتىقتان شالقامىزدان قۇلاپ قالماي, و, توبا, شانشىلىپ قالاي تىك تۇرمىز؟! ول ءححى عاسىردىڭ كەرەمەتى, ەلدىڭ برەندى دەگەن اتقا يە بولىپ جاتىر. مويىنداتتىق. مويىنداۋدان مويىنداتۋعا دەيىنگى ۋاقىت سىناپتاي زۋىلداعان قاس-قاعىم عانا ءسات سياقتى قازىر.
ادامزات بالاسىن تامساندىرعان دۇنيەدەگى بۇكىل كەرەمەت اتاۋلىنىڭ ءبارىن كوكجيەككە بەت تۇزەتە تىزبەكتەسە, ادام ساناسى سانسىز تسيفرلارعا ماتالىپ, جاسامپاز قۇندىلىقتاردىڭ اياعىنا تەز ارادا جەتە قويۋىمىز مۇمكىن ەمەس-اۋ دەيسىڭ. اق شاعالاداي اسقاق سىمباتىن انادايدان كوزىڭىز شالعاندا ءاپ ساتتە كوڭىل-كۇيىڭىز بۇلاقتاي سىڭعىرلاپ سالا بەرەتىن «استانا وپەرا» تەاترىن سونداي سيرەك قازىنانىڭ قاتارىنا نە ءۇشىن اپارىپ قوسقىمىز كەلەتىنىن ايتىپ كورەيىك. ميلان – لا سكالامەن, ماسكەۋ – ۇلكەن تەاترىمەن, نيۋ-يورك –مەتروپوليتەن وپەرامەن, لوندون – كوۆەنت-گاردەنىمەن, ۆەنەتسيا –لا فەنيچەمەن, پاريج گارنە وپەرامەن اسقاق, مىعىم. سولاردىڭ قاتارىندا «استانا وپەرا» دا تۇرار ما ەدى, شىركىن. بۇگىندە ونىڭ ساحناسىندا الەمنىڭ نەبىر دۇلدۇلدەرى كەلىپ ونەر كورسەتۋدە.
قالا كۇنى قارساڭىندا «استانا وپەرا», «لا سكالا», «سان-كارلو» تەاترلارىنىڭ باسشىلارى ارىپتەستىك جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويدى. تەاتر جەتەكشىلەرى كەزدەسۋ بارىسىندا الداعى جۇمىس جوسپارلارىمەن ءبولىستى. مىسالى, «La Scala» مەن «استانا وپەرا» بىرىگىپ, بيىل كۇزدە دج. ۆەرديدىڭ «ايدا» (قويۋشى-رەجيسسەرى – فرانكو دزەففيرەللي, يتاليا) وپەراسىنىڭ تۇساۋىن كەسپەك. «San Carlo» وپەرا تەاترىنىڭ ديرەكتورى روزاننا پۋركيا الداعى ۋاقىتتا ەكىجاقتى گاسترولدىك الماسۋلار جۇزەگە اساتىنىن جەتكىزسە, نەاپولدىق ترۋپپا الداعى جىلى ب.ەيفماننىڭ قويىلىمىنداعى ۆ.موتسارتتىڭ «رەكۆيەم» بالەتىنىڭ تۇساۋىن كەسۋدى جوسپارلاۋدا, ال «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ ترۋپپاسى ارىپتەستىك جاۋاپ رەتىندە ونداعى «كۇزگى بيلەر – 2015» فەستيۆالىنە قاتىسپاق.
قوس تەاتردىڭ جوسپارىندا گ.دونيتسەتتيدىڭ «Lucia di Lammermoor» قويىلىمىن بىرىگىپ قويۋ جانە بار. ءتىپتى, مۇنان بولەك, ولاردىڭ العاشقى ماۋسىمدا الەمنىڭ 13 جەتەكشى تەاترىمەن ارىپتەستىك جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويۋىنىڭ ءوزى وسى ويدىڭ بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسا باستاعانىن كورسەتپەي مە؟ يتاليانىڭ «لا سكالا» تەاترى ەلوردا قۇرمەتىنە «دون كيحوت» سپەكتاكلىن ۇسىنۋدا. كلاسسيكالىق ونەردىڭ اناسى دەيمىز بە, وتانى دەيمىز بە, قاي اتقا دا ابدەن لايىق ميلاندىق جۇلدىزدار «دون كيحوت» بالەتىن بەس كۇن بويى ۇزبەي ويناپ, ۇلى كلاسسيكالىق بالەتتەر پانتەونىندا ءوزىنىڭ لايىقتى ورنى بار ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەپ بەردى.
قاشان «لا سكالا» قازاقستانعا 100 اداممەن وسىلاي كەلىپ ەدى؟ قاشان وتاندىق ساحنادا «لا سكالانىڭ» ءتۇپنۇسقالىق سپەكتاكلى – لۋكا رونكونيدىڭ قويىلىمىنداعى «توسكا» وپەراسى كورەرمەنمەن قاۋىشىپ ەدى؟ قاي ەلدىڭ بالاسى ميلاننىڭ جەتەكشى سوليستى نيكولەتتا ءماننيدىڭ (كيتري / دۋلسينەيا), تالانتتى سوليست كارلو دي لاننونىڭ (بازيل), ۆيرنو توپپي مەن انتونينو سۋتەرانىڭ, ليۋسيمەيا دي ستەفانو مەن كلاۋديو كوۆەللونىڭ شەبەرلىكتەرىن ءوز ۇيىندە وتىرىپ تاماشالاپ ەدى؟ دجۋزەپپە كونتە (دون كيحوت), دجانلۋكا سكياۆوني (سانچو پانسا), ريكاردو ماسسيمي جانە ماركو مەسسينا (باي اقسۇيەك گاماش), مەتيۋ ەنديكوتت (لورەنتسو), الەسساندرا ۆاسسالو (كوشە ءبيشىسى), ميك زەني, ماركو اگۋستينو جانە ماسسيمو گارون (ەسپادا), ۆيرنا توپپي (دريادالار كورولەۆاسى), سەرەنا سارناتارو (امۋر), دانيەللا كاۆاللەري, فرەدەريكو فرەسي (سىعان) سىندى ساڭلاقتاردى جاقىننان كورۋ كەرەمەتىنە كىم يە؟
سول سياقتى «لا سكالا» تەاترىنىڭ ديريجەرى مارسەللو سپاكاروتەللانىڭ «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ سيمفونيالىق وركەسترىمەن بىرگە ونەر كورسەتۋى مۇنداعى تالدىرماش تالانتتار ءۇشىن تەگىن مەكتەپ ەمەس پە؟ بۇرىن «لا سكالاعا» سىرتتاي تامسانىپ: «شىركىن, بۇل تەاتردىڭ سپەكتاكلىن تاماشالاۋدان اسقان ارمان بار ما؟» دەگەن جالعىز ويدىڭ قۇرساۋىندا قالىپ قويساق, ال قازىر جاعداي ودان مۇلدە وزگەرىپ: «استانا وپەراعا» بيلەت تاپپاي, بولماسا «قويىلىم قاشان بولار ەكەن؟» دەپ سىيلى قوناعىنا الدىمەن تەاتردى كورسەتۋدى, سپەكتاكلگە بيلەت ساتىپ الۋدى مۇرات ەتىپ جۇرگەن جۇرتتى كوپ ۇشىراتاتىن بولدىق. قارا دا تۇر, ءالى-اق «استانا وپەرا» ەلوردانىڭ, و نە دەگەنىڭىز, ءتايىرى, جالپى, وتانىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالىپ, استانا دەگەندە, شەتەلدىكتەر وسى تەاتردى بىلەتىندىكتەرىن ايتىپ, ال «استانا وپەرا» دەگەندە, قازاق ەلىنىڭ اتىن ەسىنە ءتۇسىرىپ جاتاتىن كەز دە الىس ەمەس دەگەن سەنىمنىڭ ءسىزدىڭ دە جۇرەگىڭىزگە نىق ورنىعۋىن تىلەيمىز, اعايىن.
تەاتر ساحناسىنىڭ كومپوزيتور م.تولەباەۆتىڭ «ءبىرجان-سارا» وپەراسىمەن اشىلۋى ۇلت مەرەيى ءۇشىن ۇمىتىلماس قۋانىش ەدى. مۇندا وتكەن عاسىردىڭ كۇمىس كومەي دۇلدۇلدەرى سالعان سارا جول بۇگىنگى نۇرجامال ۇسەنباەۆا مەن احمەت اعادي سياقتى ساڭلاق تۇلعالار ىرعاعىمەن قايتا تۇلەپ, قالىقتاعانى قانداي اسەرلى. دج. ۆەرديدىڭ «اتتيلا» وپەراسى «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ الەمدىك تۇساۋكەسەرىنىڭ العاشقى كەشىن اشىپ بەردى. قويىلىمعا الەمدىك دەڭگەيدەگى جۇلدىزدار قاتىسىپ, وسى شاراعا وراي الىس-جاقىن شەتەلدەردەن اتباسىن تىرەگەن قوناقتار جاڭا تەاتر تۋرالى اعەدىل تىلەكتەرىن اقتاردى.
ەندىگى كەزەكتە ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «قىز جىبەك» وپەراسىن ۇسىنۋ جوسپاردا تۇر. وعان الەمدىك دەڭگەيدەگى رەجيسسەر فرانكو دراگونە بىلەك سىبانىپ كىرىسكەلى وتىر. س.پروكوفەۆتىڭ «رومەو مەن دجۋلەتتا» بالەتى جۇرتتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن ايگىلى تۋىندىنىڭ قاتارىنا جاتادى. مۇنى بوردو ۇلتتىق وپەرالىق تەاترى بالەتىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى شارل ءجيۋدتىڭ ساحنالاۋى تەاتر تاريحىنداعى تاعى ءبىر ايتۋلى جاڭالىق ەدى. ال جاقىندا پرەمەراسى وتكەن ا.حاچاتۋرياننىڭ «سپارتاك» بالەتى تۋرالى ءبىز الداعى ۋاقىتتا ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە قوزعاساق پا دەيمىز.
يتاليالىق وپەرا انشىلەرى دانيەلە دزانفاردينو مەن ماسسيميليانو فيكەرا «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ ءمارمار زالىندا ءان سالىپ, «استانا وپەرا» جاڭا كوكجيەككە بەت تۇزەدى. ءمارمار زالىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە ازىرلەنگەن «باروككو ۆيرتۋوزدارى مەن يتاليالىق بەلكانتو شەبەرلەرى» كونتسەرتىندە كامەرالىق زالداردا مۇمكىن بولا بەرمەيتىن اكۋستيكالىق كەڭىستىككە ايتارلىقتاي جول اشىلدى. ونىڭ ىشكى, سىرتقى ساۋلەتىن قوسا العاندا, بارلىق جاعداي الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەدى. عيماراتقا ەڭ جاڭا ستۋديالىق جابدىقتار قويىلعان, ولار بارلىق سپەكتاكلدەر مەن كونتسەرتتەردى نD-ىسكە اسىرۋ تارتىبىندە جازۋ مۇمكىندىگىنە يە, سونىمەن قاتار, كوتەرمەلى سەرىكتىك ستانساسى جۇمىس ىستەيدى.
تەاتردىڭ ەرەكشەلىگى – ساحنا اۋقىمىنىڭ وراسان زور كەڭدىگى. «استانا وپەرا» نەگىزگى ساحنانىڭ, ارەرساحنانىڭ جانە ەكى قاپتال قالتالارىنىڭ ەسەبى بويىنشا سپەكتاكلدەردىڭ توقتاۋسىز تسيكلىن جۇرگىزۋگە قاۋقارلى. مۇنداي ءبولىنۋ ساحنالىق كەڭىستىكتە دەكوراتسيالاردى ءبىر مەزگىلدە 3 كورىنىس بويىنشا ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال, ءدال وسى مەزگىلدە نەگىزگى ساحنادا كۇردەلى ستسەنوگرافيالىق سپەكتاكل ءجۇرىپ جاتۋى مۇمكىن. تاعا ءتارىزدى كورەرمەندەر زالى 1250 ورىنعا ەسەپتەلىنسە, وركەسترلىك شۇڭقىرعا 120 مۋزىكانت قاتار ورنالاسا الادى. جانە مۇنان باسقا 26 اۋماقتى زال قاراستىرىلعان. ساحنا اكۋستيكاسىمەن يتاليا ماماندارىنىڭ اينالىسۋى ساپاعا وتە جوعارى ءمان بەرىلگەنىن كورسەتەتىن فاكت.
سوندىقتان دا الەمدىك دەڭگەيدەگى مۋزىكانتتار بىرەگەيلىك دىبىس ساپاسى مىقتاپ ەسكەرىلگەن تەاتردا ونەر كورسەتۋدى وزدەرىنە ۇلكەن مارتەبە سانايتىن بولدى. زالدىڭ قاي جەرىندە دە ويقى-شويقى نارسە قۇلاققا شالىنبايدى. پاركەتتى ەدەندى ءشامشات پەن قايىڭ اعاشىنان جاساپ, شيەلى پانەلىن جەزبەن قابىستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان تاماشا اكۋستيكاعا قوسا, مۇنداعى ورىنتاقتار, اينالار, دەكوراتيۆتى مانەرلى جاپسىرمالار, بارلىعى دەرلىك دىبىس ءدىرىلىن جوعالتۋ, بولماسا جۇتۋعا ەسەپتەلىپ جۇزەگە اسىرىلعان. ورىنتاقتىڭ ەڭىستىك بۇرىشى نەمەسە اينالىسى ميلاندىق «لا سكالانىڭ» ىشىندەگى ورنەكتەرگە وتە جاقىن.
ايتا كەتكەن ارتىق بولماس, «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ اۆتورى, باس ءساۋلەتشىسى – ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەۋگە بولادى. ەلباسى ويلاستىرعان يدەيانى جۇزەگە اسىرۋعا بەدجەت پاكوللي اتسالىسقان. تەاتر 8,51 گا جەردى الىپ جاتىر. عيماراتتىڭ جالپى كولەمى – 64 163 شارشى مەتر. 1500 ورىن بار, سونىڭ 250 ورنى كامەرالىق زالدا ورنالاسقان. بۇعان قوسا 325 ورىندىق كولىك تۇراعى بار, پاركينگكە 92 كولىك ەمىن-ەركىن سىيادى. تەاتردىڭ سىرتقى انسامبلى كول-كوسىر ماعىناعا يە. ءاربىر باعانا, ءاربىر ويۋ-ورنەكتىڭ اجارى ەجەلگى اتا-بابالار تاريحىنان سىر شەرتەر تاعىلىمعا تولى.
بۇل جوبا ءۇش كەزەڭنىڭ ۇيلەسىمدى ءۇنىن بىلدىرەدى. وتكەنگە قۇرمەتپەن قارايتىن, بۇگىننەن ءبۇتىندىكتى ىزدەيتىن, ەرتەڭگە ۇلكەن سەنىم ارتقان ۇرپاقتىڭ تۇتقاسى دەرسىڭ مۇنى.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.