التىن دىڭگەك

جاڭبىرشىنوۆتار وتباسى بايقاۋىنىڭ ءبىرىنشى جۇلدەسىنە يە بولدى

حالىقتىق ءداستۇردىڭ قاسيەتتى وشاعى

قوستاناي وڭىرىندە 90-شى جىلدارى باسقارعان شارۋاشىلىقتا­رىن تالان-تاراجعا سالماي, قۇل­دىراتپاي ۇستاپ قالعان بىرنەشە ازامات بار. شارۋاشىلىقتى ساقتاعان سوڭ, اۋىل دا امان قالدى. اۋليەكول اۋدانىنداعى «موس­كالەۆ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, زەڭگى بابانىڭ ەت باعى­تىنداعى اۋليەكول اسىل تۇقىمى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى زەينوللا جاڭبىر­شىنوۆتىڭ ەسىمى سولاردىڭ باستاپقى قار­­­قى­نىندا اتالادى. قازىر شارۋا­شى­لىقتا ءۇش مىڭنىڭ سىرتىندا اسىل تۇقىمدى مال بار. اۋىل كوركەيگەن ۇستىنە كوركەيىپ كەلەدى. اۋىلداستارىنا زەينوللا اباي­ ۇلى شارۋاشىلىقتى دوڭگە­لەتكەن باسشىلىعىمەن عانا ەمەس, ءوزىنىڭ بەرەكەلى وتباسىمەن دە ۇلگى. – ءبىزدى ۋاقىت شىڭدادى, انالا­رىمىزدىڭ تاربيەسىمەن قالىپ­تاستىق, – دەيدى زەينوللا اعا بۇگىندە. 1941 جىلى سوعىس باستالعاندا اۋليەكول اۋدانىن­داعى الاسور دەگەن اۋىلدىڭ قوس ازاماتى اباي مەن سابىربەك مايدانعا بىرگە اتتانادى. ەكەۋىنىڭ دە ارتىندا ءبىر جاستاعى ۇل مەن قىز قالادى. اباي 1945 جىلى سوعىستان امان كەلگەنىمەن, ءۇش جىلدان كەيىن قايتىس بولادى. زەينوللا 8 جاسىندا جەتىم قالادى. اجەسى ءسۇيىنايشا مەن اناسى­ نۇرقيا ابايدان قالعان جال­عىز زەينوللانى باعىپ قالا بەرە­دى. سوعىستان كەيىنگى جەسىر ايەلدەر­دىڭ مۇڭى دا, قۋانىشى دا ءبىر بولادى. بيجامالدىڭ اجەسى مەن زەينول­لانىڭ اجەسى, اناسىمەن اناسى سىيلاس, دوس قۇربى ەكەن. ۇل مەن قىز ەر جەتكەن سوڭ, 1958 جىلى ولار قۇدا ءتۇسىپ, زەينوللا مەن بيجامالدى ۇيلەندىرەدى. بەس ۇل ومىرگە كەلەدى. – ۇلكەندى سىيلاۋ – ءبىزدىڭ وتباسىندا قالىپتاسقان باستى قاعيدا. ءبىز بيجامال ەكەۋمىز بەس بالانىڭ بىرەۋىن دە اتا-انا بولىپ, باسىنان سيپاعان ەمەسپىز. بەسەۋىن دە اجەم مەن انام مەنشىك­تەدى, – دەيدى زەينوللا اعا. قوس اجە باۋىرلارىنا باسقانىمەن نەمەرە­لەرىن بەتىمەن جىبەرگەن جوق, ولاردى ەڭبەكقور ەتىپ وسىرەدى. بەس ۇلدىڭ بارلىعى دا جوعارى ءبىلىم الادى. قازىر بازارباي اكەسى باسقاراتىن «موسكالەۆ» شارۋاشى­لىعىندا ديرەكتوردىڭ ورىن­باسارى, تالعات زووتەحنيك, جومارت سول شارۋاشىلىقتا تەحنيكا قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى ينجەنەر, دۋلات باس ينجەنەر, نىسان­باي اگرونوم. زەينوللانىڭ بەس بالا­سى ءوزىنىڭ جانىنا بەس وتاۋ تىككەن. اۋىل­دان كەتكەن جوق. قازىر زەينول­لا اعا مەن بي­جامال اپا بەس ۇل­دان ون ەكى نەمەرە, ءبىر شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. – مەن ون ەكى جاسىمنان ەڭ­­­بەككە ارالاستىم. مال دا باقتىم, تراكتور دا ايدادىم. جوعارى ءبىلىم­دى كەيىننەن وقىپ الىپ, عىلىمعا بوي ۇردىم. بيجامال – مەنىڭ تىلىم بولدى. انالارىمدى باقتى, بالالارعا قارادى. وتباسىندا باقىتتى بولۋ ءۇشىن الدىمەن العان جارىڭ جاقسى بولۋى ءتيىس. مەن بۇل جونىنەن دە جولىم بولعان اداممىن, – دەيدى زەينوللا اعا. جاڭبىرشىنوۆتار اۋلەتىندە ۇلكەندى قۇرمەتتەۋ ءداستۇرى بۇگىن دە جالعاسىن تاپقان. زەينوللا اعا مەن بيجامال اپا نەمەرەلەرىنىڭ تاربيەسىمەن اينالىسادى. اتا مەن اجە وتىرعاندا اتا-انالارى بالالارىن اينالمايدى, ولاردى ەركەلەتپەيدى. ولار اتا مەن اجەنىڭ بالاسى بولىپ ەسەپتەلەدى. – نەمەرەلەرىم جاقسى ءوسىپ كەلەدى, جاقسى وقيدى. الدى شەتەلدەردە ءبىلىم الىپ جاتىر, – دەيدى زەينوللا اعا. بيجامال اپا ءوز ەنەلەرىنىڭ سىيلاستىعى مەن تاربيەسىن كەلىندەرىنە ۇيرەتۋدەن جالىقپايدى. ۇرپاق ساباقتاستىعى دەگەن وسى. حالىقتىق ءداستۇردى ساقتايتىن دا, بولاشاققا اپاراتىن دا وسىنداي وتباسىلار. ەندەشە, داناگوي اتا مەن اجە, ىزەتتى كەلىن مەن سانالى بالا, باقىتتى نەمەرە-شوبەرەلەر امان بولسىن!

اۋليەكول اۋدانى.

بيىكتەردى بىرلىك پەن بەرەكە باعىندىرادى

سپورتشىلار اۋلەتى ماتۆيەنكولار وتباسى بايقاۋىندا ەكىنشى ورىن الدى

قوستانايدىڭ وليمپيادا تورىنە شىققان سپورت ماقتانىشتارى اسا كوپ ەمەس. سەرگەي ماتۆيەنكو 90-شى جىلدارى گرەك-ريم كۇرەسىنەن قوستانايدىڭ عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ نامىسىن كوككە كوتەرگەندەردىڭ ءبىرى بولدى. جەتىستىكتەرى جەتىپ ارتىلادى. بەتىنەن قالقىپ, سانامالاپ كورەيىك. گرەك-ريم كۇرەسىنەن جاس­تار اراسىندا ەكى رەت الەم چەمپيونى, ەرەسەكتەر اراسىندا كسرو كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى, ي.پوددۋبنىي ءتۋرنيرىنىڭ گران-پري جەڭىمپازى, قازاقستاننىڭ 12 دۇركىن چەم­پيونى, ازيانىڭ 7 دۇركىن چەمپيونى, الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى, ءحىىى ازيا ويىندارىنىڭ چەمپيونى, 1996 جىلى اقش-تا جانە 2000-جىلى اۆسترا­ليادا وتكەن وليمپيا ويىندارىنا قاتىسۋشى بولىپ كەتە بەرەدى. ادامنىڭ تۇلعا بولىپ قالىپ­تاسۋى­نىڭ, باقىتىنىڭ ىرگەتاسى بەرە­كەلى وتباسىندا قالانادى. سەرگەي شۋاقتى وتباسىندا تۋىپ-ءوستى. اكەسى ۆلاديمير پەتروۆيچ گرەك-ريم كۇرەسىنەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى. ونىڭ الدىنان تالاي سپورتشى ءوسىپ شىقتى. «اكە كورگەن وق جونار» دەگەن. ۇيدەگى قوس ۇلى سەرەجا مەن ۆالەرا دا اكەسىنىڭ قاسىنان قالمايتىن. توردەگى كىلەم ۇستىندە ءبىرىن ءبىرى جىعا الماي, الىسىپ جاتاتىن قوس ۇلىمەن ءوزى دە ۇستاسا كەتىپ, ولارعا كۇرەستىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن ۇيرەتەتىن. ۇلدارى وسە كەلە, ۆلاديمير پەتروۆيچ ولاردى سپورتشى بولۋعا باعىتتادى. ال اناسى تامارا فەدوروۆنا جۇبايىنىڭ جانە ەكى ۇلىنىڭ جاعدايىن جاسايتىن. «بالامنىڭ تابانىنا كىرگەن شوڭگە مەنىڭ ماڭدايىما كىرسىن» دەيتىن انا ەمەس پە؟ مارقۇم تامارا فەدوروۆنا دا ۇلدارىنىڭ تاربيەسىنە بارلىق ۋاقىتىن جۇمسايتىن. ولاردىڭ ۇلكەن ازامات بولىپ وسكەنىن ارماندادى. –مەن جاسىمنان سپورتتى جاقسى كوردىم. پەداگوگيكا ينستيتۋتىن ەندى بىتىرگەن بويجەتكەندى ۇناتتىم. ءبىز وتاۋ قۇردىق. تامارا فەدوروۆنا تەك ۇلدارىمنىڭ عانا ەمەس, مەنىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋىما نەگىز قالاعان جان ەدى. ءبىزدىڭ ۇيىمىزدەن مەيىرىم مەن شاتتىق كەتكەن ەمەس. بالالارىم دا, جارىم ەكەۋمىز دە ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ جان شۋاعىمىزعا جىلىنار ەدىك. بەرەكە, بىرلىك بار وتباسىن باقىت توڭىرەكتەيدى. ويتكەنى, بىرلىك بار جەردە العا قويعان ماقسات ورىندالادى. بۇگىندە باقىتتى اتامىن. ەكى جىل بولدى, تامارا فەدوروۆنادان ايىرىلىپ قالدىم. سول عانا جانىما باتادى. بالالارىم مەن نەمەرەلەرىم مەنىڭ قايعىمدى جەڭىلدەتۋگە تىرىسادى, – دەيدى ۆلاديمير پەتروۆيچ. سەرگەي ماتۆيەنكو بۇگىندە وب­لىستىق تۋريزم, دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت باسقارماسىن باسقارادى. وتباسىندا يگور جانە الينا اتتى ەگىز ق ۇلىندارى ءوسىپ كەلەدى. جارى ناتاليا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ بى­لىكتى مامانى. –  وتباسى – ەڭ قاسيەتتى ۇعىم. شاڭىراق كوتەرگەن ءار ادام ونىڭ بەرىكتىگىنە جاۋاپتى بولۋى كەرەك. سپورت جارىستارىنا بارىپ جۇرگەن كەزدە ۇيگە جەتكەنشە اسىعاتىنمىن. قازىر دە ىسساپارعا شىقسام, وتباسىمدى ساعىنىپ جەتەمىن, –دەيدى سەرگەي ۆلاديميروۆيچ. جاقىندا قوستانايداعى ءبىر جاس وتباسى تۇڭعىشىنىڭ ەسىمىن سەرگەي ماتۆيەنكونىڭ قۇرمەتىنە سەرگەي دەپ اتادى. سەرگەي ۆلاديميروۆيچ العاشقى العان سپورت ناگراداسىن سىيعا تارتىپ, «نارەستە سپورتتا مەنىڭ جەتە الماعان بيىكتەرىمە جەتسىن, باقىتتى بولسىن» دەپ تىلەك ايتتى. ال بيىكتەردى جىلۋى بەرەكە, بىرلىگى مول وتباسى عانا باعىندىرادى.

قوستاناي.

رۋحى كۇشتىلەر

وسپانوۆتار وتباسى بايقاۋىنىڭ ۇشىنشى جۇلدەسىن يەلەندى

ارۋنا مەن دۇيسەنعاليدى – وسپا­نوۆتار وتباسىن قوستانايدا كىم ­­­بىل­مەي­دى دەسەڭشى! ەمەننىڭ قارسى ­بىت­كەن بۇتاعىنداي قايسارلىق, رۋح ­مىق­تى­­لىعى, ىشكى جان بايلىعى ­دۇي­سەن­عالي ­وس­پا­نوۆ پەن ارۋنا جاق­سىعۇلوۆا­نىڭ ­بۇكىل بولمىس-ءبىتىمى ىسپەتتى. تەپسە تەمىر ۇزەتىن, ون ەكى مۇشەسى ساۋ ازاماتتاردىڭ قولى­نان كەلمەيتىن ءىستى اربادا وتىرعان ولار اتقارىپ ءجۇر. وزدەرى سەكىلدى ومىرت­قاسى زاقىمدانىپ, ارباعا تاڭىلىپ قالعان جاندار ارۋنا مەن دۇيسەنعالي قۇرعان «Yمiت – نادەجدا» قوعامدىق بىرلەستىگىنەن كومەگىن الىپ وتىر. ولار تالايلارعا مۇگەدەك ارباسىن جەتكىزىپ بەردى, تالايلاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتتى, ءزارۋ بولىپ كەلگەندەرگە زاڭ كەڭەسىن بەرەتىن دە وزدەرى. قاناتى سىنعان اققۋداي اربادا قاتار وتىراتىن ولار بەرەكەلى وتباسىنىڭ دا ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلە جاتقان جاندار. تورعايدىڭ سايىن دالاسىندا كومسومول جاستار بريگاداسىن قۇرىپ, مال باققان دۇيسەنعالي وسپانوۆ اينالاسىن ءۇيىرىپ كەتەتىن ۇيىمداستىرۋشى, ەكى تىلگە بىردەي جانىپ تۇرعان جىگىت ەدى. ول اۋدان باسشىلارىنىڭ نازارىن اۋدارىپ, سوناۋ جايلاۋدا جۇرگەن جەرىنەن اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنەن ءبىر-اق شىقتى. بىردە ىسساپارعا بارا جاتىپ, كولىك اپاتىنا ۇشىراعان دۇيسەننىڭ ءومىرى وزگە ارناعا بۇرىلىپ كەتە باردى... كولىك كوپىردەن قۇلاعاندا ونىڭ مويىن ومىرتقاسى قاتتى زاقىمدانىپ, اياق-قولى قيمىلسىز قالدى. ءومىر سۇرگىسى كەلدى. توسەككە تاڭىلعان ازاپتى كۇندەر مەن تۇندەردى بۇل كۇندە ەسكە الۋدىڭ ءوزى اۋىر. سول جىلدارى ەلىكتىڭ لاعىنداي ەندى بويجەتكەن ارۋنا دا تاعدىردىڭ شەڭگەلىنە ىلىككەن ەدى. اعادان ساداعا كەتكىر ازعىن اعايىنىنان ار-نامىسىن قورعايمىن دەپ قاشىپ, بالكوننان قارعىپ كەتكەن ءورىمتال قىزدىڭ ومىرتقاسى سىندى... ولار قاراعاندى قالاسىنداعى مۇگەدەكتەردى وڭالتۋ ورتالىعىندا كەزدەستى. دۇيسەن قىزدى العاش كورگەندە-اق عاشىق بولعان, اربادا ارۋنا ەمەس, اققۋ وتىرعانداي ەدى!.. «قاناتى ءبۇتىن سۇڭقار جوق, تۇياعى ءبۇتىن تۇلپار جوق». ەكى جاس بىردەن ءتىل تابىستى. ويتكەنى, ولاردىڭ رۋحاني بايلىق تارازىسى تەڭ ەدى. ارۋنانىڭ دا, دۇيسەنعاليدىڭ دا وقىماعان كىتابى از شىعار. مۋزىكادان دا, ونەردەن دە حابارلارى مول. ەكەۋى دە ادەمى. سىنىق قانات اققۋلار... ەكەۋى وتاۋ قۇردى. ارۋنا وسپانوۆتار اۋلەتىندەگى كەلىننىڭ الدى بولدى. ول دايىن­داعان تاماقتىڭ ءدامى وزگە بولادى. داستار­قانى مول جايىلادى, ۇستاعان-تۇتقانى بەرەكەلى. كۇزگە سالىم باسقالار قىستىق ازىقتى دايىنداۋعا ويلانىپ جۇرگەندە, ارۋنا كوكونىستەردى تۇزداپ, ءتۇرلى سالاتتار, توساپ, كومپوت قايناتىپ, جەرتولەنى بانكىلەرگە تولتىرىپ قوياتىن. – دۇيسەنعاليدىڭ دا, مەنىڭ دە باۋىرلارىم بار, تۋىستارىمىز جەتەرلىك. بارلىعىنىڭ «ورتالىعى» – ءبىزدىڭ ءۇي. اقىل-كەڭەس سۇراۋعا بىزگە كەلەدى, كوبىنە ءبىزدىڭ ايتۋىمىزبەن ويلاعان ىستەرى شەشىمىن تاۋىپ وتىرادى. مۇمكىندىگىمىز شەكتەۋلى ەكەنىن ولار دا جاقسى تۇسىنەدى عوي, كومەگىن دە ايامايدى, – دەيدى ارۋنا. اعايىننىڭ ىنتىماعىن جاراستىراتىن دا وزدەرى. ولاردىڭ ءۇيى قوناقسىز بولمايدى. اسىرەسە, دۇيسەنعاليدىڭ دو­س­تارى كوپ-اق. – قوناق نيەتىڭە كەلەدى. اق دا­ستار­قانىمىز ءاردايىم جايۋلى. دوستارىمىز بەن تۋىستارىمىز – ءبىزدىڭ بايلىعىمىز. ۇيگە قوناق كەلمەسە قوڭىلتاقسيمىز, – دەيدى دۇيسەنعالي. ارۋنا مەن دۇيسەنعاليدىڭ رۋحى كۇشتى بولماسا, بەرەكەلى وتباسى دا بولماس ەدى.

قوستاناي.

ماقالالار توپتاماسىن ازىرلەگەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قوستاناي وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى ءنازيرا جارىمبەتوۆا.