ەل دامۋىنىڭ ەڭسەلى باعىتى

پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسىن شىعاردى ءبىز تەك جولدىڭ باسىندامىز. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ ءوز ماڭىزى جونىنەن شيكىزات سالاسى دەڭگەيىنە جەتىپ, ال كەلەشەكتە ودان اسىپ تۇسۋىنە قول جەتكىزۋ.

نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ

پرەزيدەنتى.

كەشە «نازارباەۆ ورتالىعى» تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسىندا مەملەكەتتىك ۇلكەن شارا ءوتتى. وندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جۇمىسى تۋرالى ەسەبى تىڭدالدى. شارا اياسىندا بىرقاتار ۇكىمەت مۇشەلەرى ءوز جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن بايانداپ, وڭىرلەرمەن تەلەكوپىر ۇيىمداستىرىلدى. جان جادىراتار جاڭا نىساندار ەلدىك شارا باستالماس بۇ­رىن مەملەكەت باسشىسى جاڭا عيما­راتتى ارالاپ كوردى. سونداي-اق, «نازارباەۆ ورتالىعى» كوپ فۋنك­تسيالى عىلى­مي-تالداۋ جانە گۋ­ما­نيتارلىق-اعارتۋ مەملەكەت­تىك مەكەمەسىنىڭ ارقاۋىندا قۇرىل­عان تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحا­ناسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. كىتاپحانا قورى 20 مىڭ ەڭ­بەكتى قامتيدى. مەكەمە پرە­زيدەنتكە سىيعا تارتىلعان ەكسپو­ناتتاردى جيناقتاۋمەن دە اينا­لىسادى. قازىرگى كۇنى مەملەكەت باس­شىلارى­نىڭ جانە ولاردىڭ رەسمي وكىل­دەرىنىڭ سىيلىقتارىن, ونەر تۋىندىلارى مەن تاريحي جادىگەرلىكتەردى قوسقاندا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە كوللەكتسياسىنان الىنعان 500 ەكسپونات بار. عيماراتتا كوشپەلىلەر مەن دالا توسىندەگى قالالاردىڭ سانعاسىرلىق تاريحىندا قالىپتاسقان قازاق حالقىنىڭ فيلوسوفياسىن تانىتاتىن «ماڭگىلىك ەل» گالەرەياسى ورنالاسقان. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ مۇن­داي ورتالىقتارى, كىتاپ­حا­نالارى مەن قورلارى الەمدىك تاجىريبەدە, اتاپ ايتقاندا, اقش-تا, فران­تسيادا, تۇركيادا جانە باسقا ەلدەردە بار. ولاردىڭ باستى مىندەتى ەل باسشىلارىنىڭ جەكە مۇراعاتىن جيناقتاۋ جانە جۇيەلەۋ بولىپ سانالادى. مۇنىمەن قاتار, ەلباسى عي­ما­رات ىشىنە ورنالاستىرىلعان وتاندىق ءونىم شىعاراتىن ۇزدىك كاسىپ­ورىنداردىڭ ارنايى ۇيىم­داس­تىرىلعان كورمەسىن ارالاپ كوردى. كورمەنى ارالاپ, تانىسىپ شىق­قان ەلباسى جاڭادان اشى­لىپ, سالتاناتتى شارا ءوتىپ جات­قان عيماراتقا قاتىستى ءوز ويىن ءبىلدىردى. «بۇل عيمارات باس قالانىڭ كوركىن ودان سايىن اجارلاندىرا ءتۇستى. كەلەشەك­تە حالىق يگىلىگىنە جۇمىس ىستەي­تىن مادەني ورتالىق بولادى دەپ ويلايمىن. بۇل اسەم قالامىز استانانىڭ تۋعان كۇ­نىنە جاسالعان عاجايىپ تارتۋ-تارالعىلارىمىزدىڭ ءبىرى. كەڭ-بايتاق دالامىزدا تۇندىگىن ءتۇرىپ تاستاپ, ەركىندىككە نەگىزدەلگەن ءوزىمىزدىڭ كيىز ۇيىمىزگە ۇقساتىپ سالىنعان. قابىرعاسى مەن توبەسىنىڭ شىنى پاكەتپەن جابىلۋىنىڭ ءوزى عيماراتتى جىلىتۋ مەن جارىق­تاندىرۋعا كەتەتىن شىعىن كولە­مىنىڭ ازايۋىنا زور سەپتىگىن تيگى­زەتىن بولادى. سوندىقتان دا, مىنا عيمارات «نازارباەۆ ورتالىعى» تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسى» دەپ اتالعانىمەن, بۇل جەردى ۇلتى­مىز­دىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيتىن ءما­دەنيەت ورتالىعى رەتىندە قابىلداۋ كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى. پرەزيدەنت بيىكتىگى 9 قاباتتى قۇ­رايتىن, جالپى كولەمى 30 مىڭ شار­شى مەتردەن تۇراتىن عاجايىپ عي­مارات قازىرگى زامانداعى ەڭ اتاقتى ءساۋ­لەتشىنىڭ ءبىرى نورمان فوستەر­دىڭ استاناداعى ءۇشىنشى كەرەمەت ساۋلەت ونەرى ەكەندىگىن دە ايتتى. سونداي-اق, ەلوردادا تاعى ءبىر مادەني وشاقتىڭ وسى كۇنى اشىلاتىنىن ۇلكەن قۋانىشپەن جەتكىزدى. «كورسە كوز تويمايتىن استانامىزدا ءبىر وپەرا جانە بالەت تەاترى مەن ورتالىق ۇلتتىق مۋزەي جەتىسپەي تۇراتىن. تەاتردىڭ يگىلىگىن ەل كو­رىپ جاتىر, ەندى بۇگىن ورتالىق مۇ­را­جاي­دى اشاتىن بولامىز», دەدى ن.نازارباەۆ. ۇدەمەلى دامۋ ءۇردىسى كەلەسى كەزەكتە پرەزيدەنت بۇگىنگى شارانىڭ نەگىزگى بولىمىنە ءوتىپ, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى تۋرالى اڭگىمەلەدى. بيىلعى جىلى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆا­­تسيا­لىق باعدارلامانى جۇزەگە اسى­­­رۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىل­دى­عى قو­رىتىندىلاناتىنىن جەت­كىزدى. وندا «قازاقستاننىڭ ين­دۋس­­تريا­­­­لىق-ين­نوۆاتسيالىق دا­مۋ باع­دار­لاما­سىن (يدب) جۇزە­گە اسىرۋ قورىتىندىلا­رى ين­­­دۋس­­­­تريا­لاندى­رۋدىڭ ەكىنشى بەسجىل­­دىعىن باستاۋ ءۇشىن «باس­تاپقى با­عىت» رەتىندە اسا ۇلكەن مانگە يە بول­دى», دەپ اتاپ ايتتى پرەزيدەنت. – ەندى باستى ماقسات 2050 جىل­عا بەت العان ساتتە ءوزىمىز باستاعان باس­تاپقى باعىتتار اسا ماڭىزدى. كەز كەلگەن جول العاشقى قادامنان باس­تالادى, سوندىقتان, 2014 جىل­دىڭ العاشقى قورىتىندىلارى ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. جارتىجىل­دىق­تىڭ باستى ناتيجەسى مىنا قارا­پايىم شىندىقتا: قازاقستان ەكونو­ميكالىق ءوسىمنىڭ قاجەتتى دينا­مي­كاسىن جيناۋ­دا. الەم ەكونومي­كاسىنىڭ قالپىنا كەلۋى باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىن ەسكەرەتىن بولساق, بۇل وتە ماڭىزدى. كوپتەگەن ساراپشى­لار تۇيىندەگەندەي, 2014 جىل جا­ھان­دىق ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ۇس­تامدى بولجامدارىن بەردى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. وعان قوسا, پرەزيدەنت يندۋس­تريا­­لاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىل­دىعى­نىڭ جاڭا جوبالارىن تانىس­تىرۋ – اعىمداعى جىلداعى ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ جۇمىستارىنىڭ ماڭىزدى ارالىق قورىتىندىسى ەكەنىنە باسا نازار اۋدارتتى. «جاڭا ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىنا جاقىن كۇندەردە 100 كۇن تولادى. ەن­دەشە, ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاسالعان جۇمىستىڭ باياندامالارىن تىڭ­دايمىز دەگەن ويدامىن», دەپ تو­لىقتىردى ءسوزىن ن.نازارباەۆ. ءارى قاراي ويىن جالعاعان مەم­لەكەت باسشىسى ۇدەمەلى يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءالى دە ەل ەكو­نوميكاسىنىڭ قۇرىلىمىنا جەت­كىلىكتى اسەر ەتە قويماعانىن ايتىپ, ايتسە دە, ءبىرىنشى بەسجىلدىقتا جاعىمدى ناتيجەلەرگە قول جەت­كى­زىلگەنىن اتاپ ءوتتى. ءسويتىپ, كەي­بىر ەلدەردەگى الەۋ­مەتتىك-ەكونو­مي­كالىق ساياساتتىڭ دۇرىس جۇرگى­زىل­مەۋىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, ەل دا­مۋىنىڭ باسىم باعىتىنا توق­تالدى. مەملەكەتتىك باعدارلاما – ماڭىزدى قۇرال ەلباسى ەندىگى كەزەكتە, اۋەلى ءتيىستى ۆەدومستۆو باسشىلارىنىڭ بايان­دامالارىن تىڭداپ, ودان كەي­ىن تەلەكوپىر شاراسىنا ءوتۋدى ۇسىن­دى. ءسوز كەزەگى ەكونوميكا جانە بيۋد­جەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆقا بەرىلدى. اتالمىش ۆەدومستۆو باسشىسى قازاق­ستاننىڭ جاڭا ين­دۋس­­تريالان­دىرۋ باعىتىندا اتقار­عان جۇمىستارىنا توقتالىپ, ءۇستى­مىزدەگى جىلدىڭ ال­عاش­قى جار­تىسىنداعى ناتيجەلەرىن باياندادى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, الەم­دى داعدارىس جايلاعان كە­لەڭ­سىز كەزەڭدەردىڭ وزىندە وسى باع­دار­لامانىڭ ارقاسىندا ەل ەكونومي­كاسىن تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋعا ءمۇم­كىندىك تۋدى. اتاپ ايتار بولساق, 2010-2013 جىلدار ارالىعىندا اتالعان باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا 3,7 ترلن. تەڭگە ءبولىندى. بۇعان قوسا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا 2,4 ترلن. تەڭگەدەن ارتىق جەكە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ناتيجەسىندە, 2008-2013 جىلدار ارالىعىندا جىلدىق ورتا مولشەرمەن ەسەپتەگەندە ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى 6,4 پايىزدى قۇرادى. ىشكى جالپى ءونىم 30 پايىزعا ءوستى. قازاقستاننىڭ ەكو­نوميكالىق باسەكەلەستىكتە ءتو­تەپ بەرەتىن تاعى ءبىر كورسەتكىشى – ەڭ­بەك ونىمدىلىگى. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭدەۋ سالاسىندا ەڭبەك ونىمدىلىگى 57,5 مىڭ دوللاردى قۇراپ, 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,6 مىڭ اقش دوللارىنا ءوستى. ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىمەن سالىستىرعاندا, بۇگىندە ەڭبەك ونىمدىلىگى وسى وڭدەۋ سالاسىندا ۇلعايىپ كەلەدى. ايتالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى, تەمىرجول ماشينالارى مەن اۆتوكولىك جاساۋ, فارماتسەۆتيكا جانە حيميا سالالارىندا دا وڭ وزگەرىستەر بايقالادى. سونىمەن قاتار, الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى شيكىزات ەكسپورتىنىڭ جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلەدى. مىسالى, سوڭعى بەس جىلدا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ناقتى ءوسۋى 24,5 پايىزدى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە تاۋ-كەن ونەركاسىبى 21,1 پايىز بولدى. نەگىزىنەن 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ەكونوميكانىڭ تەڭ­دەستىرىلگەن قۇرىلىمىن جاساۋ­عا جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا باعىتتالادى, دەدى مينيستر. «قازاقستان-2050» ستراتەگيا­سىندا ءسىز ەكونوميكالىق ساياساتتى جا­ڭارتۋ مەن ەكونوميكانى ءارتاراپ­تاندىرۋ بويىنشا جاڭا مىندەتتەردى الدىمىزعا قويعان بولاتىنسىز. اتالعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ماڭىزدى قۇرالعا اينالماق», دەدى بۇل رەتتە ە.دوساەۆ ەلباسىنا بەرگەن ەسەبىندە. سونداي-اق, ول ءۇيد-2 مەملەكەتتىك باع­دارلاماسىندا 6 باعىتقا با­سىمدىق بەرىلەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. «ەڭ الدىمەن ونى ىسكە اسىرۋدا كەشەندى امال-تاسىلدەر قول­دانى­لادى. يندۋستريالاندىرۋ باعدار­لاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى ەكونو­ميكانىڭ تەڭدەستىرىلگەن قۇرى­لىمىن جاساۋعا جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا باعىتتالادى», دەپ تولىقتىردى ءسوزىن مينيستر. جاڭا جۇمىس ورىندارى ەلدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىراتىن قايتا وڭدەۋ سالاسىندا, ماكروەكونوميكالىق تۇراق­تىلىق پەن ونىڭ وسىمىنە قار­جىلىق نەگىزدى قامتاماسىز ەتەتىن ءداس­تۇرلى شيكىزات سەكتورىندا, يننو­ۆاتسيالىق جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا اشىلماق. بۇل رەتتە كولىكتىك, يندۋستريا­لىق جانە ەنەرگەتيكالىق ينفرا­قۇرىلىمداردىڭ وزىق دامۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلماق. سونىمەن قاتار, مينيستر قا­زاقستان ەكسپورتتالاتىن تاۋارلار سانىن ارتتىرۋعا دا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرعانىن العا تارتتى. دۇنيەجۇزىلىك بانك جانە ازيا دامۋ بانكى سىندى حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, باسىمدىق تەك سالالاردى ءارتا­راپتاندىرۋعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەكسپورت بارىسىندا ساۋدا سەرىكتەستەردى جانە تاۋارلار مەن قىزمەتتەر نومەنكلاتۋراسىن ارتاراپتاندىرۋعا بەرىلەتىنىنە توقتالدى.ءمينيستردىڭ اتاپ وتۋىنشە, ازيا دامۋ بانكى ساراپشىلارىنىڭ باعالاۋىنا سايكەس, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان باسقا ەلدەرمەن سالىستىرا قاراعاندا, نەبارى 127 ۇستانىم بويىنشا عانا تاۋار ەكسپورتتايدى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالاتىن ين­ۆەس­تي­تسيالاردىڭ جالپى كولەمى 6,6 ترلن. تەڭگەگە جۋىق بولىپ تابىلادى. 6 ترلن. تەڭگەنى كۆازيمەملەكەتتىك ءجا­نە جەكە سەكتور ينۆەستيتسيالارى ەسە­بىنەن تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋ 650 ملرد. تەڭگەگە جۋىق بولماق. ىزدەنىس ىزدەرى قازاقستاننىڭ جاڭا يندۋستريا­لاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ 2014 جىلعى العاشقى جارتىجىلدىعى­نىڭ ءناتي­جەلەرى تۋرالى بۇدان ءارى پرە­مەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ين­دۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ باياندادى. بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 700 ملرد. تەڭگەگە يندۋس­تريا­لاندىرۋدىڭ 120 جوباسى سالىنىپ بىتەدى ەكەن. «بيىلعى جىل ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعىنىڭ سوڭى بو­لىپ تابىلادى. ۇكىمەت اتالعان باع­دارلاماداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بارىنشا كۇش سالادى. نەگىزگى 12 ينديكاتوردىڭ ىشىندەگى 10-ى كوزدەلگەن دەڭگەيدە ورىندالادى دەگەن سەنىم بار. 2014 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنىڭ وزىندە 21 جوبا ىسكە قوسىلادى», دەپ باستاعان ۆي­تسە-پرەمەر ءبىرىنشى بەسجىلدىق ين­نوۆاتسيالاردى دامىتۋعا دا نەگىز بولعانىن ايتتى. ءا.يسەكەشەۆ مەملەكەتتىك ين­دۋس­­تريالىق-يننوۆاتسيالىق باع­دار­­لامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ار­قا­سىندا, ياعني وتكەن 4 جىلدا ەلىمىز­دىڭ حالىقارالىق رەيتينگتەرى جاق­­سارتىلعانىن جەتكىزدى. وسى ارا­لىقتا تەحنولوگيالىق يننوۆا­تسيالارعا شىعىندار 7 ەسەگە ءوسىپتى, ال عزتكا جوبالارىنا تىكەلەي شە­تەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىمى 3 ەسەگە دەيىن ارتىپتى. «جالپى, ماشينا جاساۋ 2009 جىلدان بەرى 75 پايىزعا, قۇرى­لىس يندۋسترياسى – 47 پايىزعا, حي­ميا­لىق سالا 28 پايىزعا كوتەرىلدى. ءنا­تيجەسىندە, قازاقستان وڭدەۋ ەكو­نو­­ميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى­نا يە بولدى. ءسويتىپ, تۇركيا, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا مەن پول­شا­دان كەيىنگى ورىندى يەلەنىپ وتىر», دەدى بايانداماسىندا ءا.يسە­كە­شەۆ. سونىمەن قاتار, شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت پەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارداعى قازاقستاندىق ماز­مۇن­نىڭ ەكى كورسەتكىشى بويىنشا كەستەدەن قالۋ بايقالعانىن دا نا­زارعا سالدى. ءساتتى جۇزەگە اسى­رىل­­عان جوبالاردى دا ەسكە الدى. ءبىز تەمىرجول قۇرامدارىن جاساۋ ءونىمى بىردەن وسكەندىگىن بايقايمىز, تەمىر­جولدىق ماشينا جاساۋ – 20 ەسەگە, اۆتوكولىك ءوندىرىسى 11 ەسەگە كو­بەيدى. بۇل بىرقاتار مىقتى سالا قۇرۋعا ءمۇم­كىندىك بەردى», دەدى ول. ناتيجەسىندە, بۇگىنگى تاڭدا ساتى­لاتىن ءاربىر ءتورتىنشى كولىك قازاق­ستاندا جاسالىپ, دايىندالاتىن بولىپتى. جالپى, 4,5 جىل ىشىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا 672 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 69 مىڭ جۇ­مىس ورنى اشىلىپتى. ءسويتىپ, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جوبالارى تاراپىنان 3,2 ترلن. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, ەكسپورت قۇنى 133 ملرد. تەڭگەگە جەتكەن. ال ەكسپورتتاعى دايىن ءونىم ۇلەسى 8 پايىزدى قۇراپتى. وسىناۋ ۋاقىت ارالىعىندا جاڭادان 325 تاۋار ءتۇرى قوسىلعان. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى استانادا نازارباەۆ ۋني­ۆەر­­سيتەتىندە گەولوگيالىق كلاس­تەر قۇرىلاتىندىعى جونىندە دە بايان­دادى. «ونىڭ قۇرامىنا تاۋ-كەن ءىسى مەكتەبى مەن جەر تۋرالى عى­لىمي ينستيتۋتى كىرەدى. سون­داي-اق, گەو­لوگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلادى. ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى بيىلعى جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا باستالادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر», دەدى ءا.يسەكەشەۆ. ەلىمىزدەگى جەر قويناۋىن پاي­دالانۋشىلاردىڭ كەلىسىم ۇدەسىنەن شىعا الماي جۇرگەندەرىنە قول­دا­نىلعان شارالار جونىندە دە ءسوز بولدى. «ءوز مىندەتتەرىن اتقارمايتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارمەن جۇمىس جالعاسىپ جاتىر. 2010 جىلدان باستاپ 160 كەلىسىمنىڭ كۇشى جويىلدى. دەسەك تە, بيىلعى جىلى ريو تينتو, يليۋكا جانە كورەس ءتارىزدى ءىرى الەمدىك كومپانيالارمەن بىرلەسكەن جوبالار ىسكە قوسىلادى. قازاقستان جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىنداعى وزىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرەدى», دەپ قايىردى ءسوزىن ۆيتسە-پرەمەر. ايتا كەتەيىك, اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا يندۋس­تريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە 21 جوبا پايدالانۋعا بەرىلىپ, 2 مىڭ­عا جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قۇرىلعان. ال, ەكىنشى جارتىجىل­دىقتا شامامەن 100 جوبا پايدا­لا­نۋعا بەرىلىپ, 8 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورىندارى اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە. جاڭا نىساندار, تىڭ قۋاتتار وسى كۇنگى نەگىزگى شارا ەل­با­سىنىڭ تەلەكوپىر ارقىلى بىرقاتار ايماقتارداعى جوبالاردى ىسكە قوسۋى بولدى. وندا قازاقستاندا حا­لىقارالىق تالاپقا ساي 20-دان استام جاڭا ءىرى ونەركاسىپ ورنىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانعانى ءمالىم. سونىڭ ءبىرى – الماتى وبلىسىنداعى «قورعاس شىعىس قاقپاسى» ەركىن ەكونوميكالىق ايماعىنداعى قۇرعاق پورت لوگيستيكالىق ورتالىعى. اي­تۋلى ونەركاسىپ ورنىندا ءوت­كەن تەلەكوپىردە «DP WORLD» كوم­پا­­نياسىنىڭ ديرەكتورى انيل سينگح ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆقا ورتالىق جايلى بايانداپ, قۇرىلىس جۇمىسىن باستاۋعا رۇق­سات سۇرادى. بۇل قۇرىلىستىڭ ەۋرا­زيا كونتينەنتىندەگى ماڭىزىنا توق­تالعان ەلباسى, قۇرىلىستى باستاۋعا رۇقسات بەردى. «ەلىمىزدىڭ لوگيستيكاسىن دامىتۋدا ماڭىزدى ورنى بار جوبانىڭ ىسكە قوسىلۋىن كۇتىپ ءجۇرمىز. ويتكەنى, بۇل وتە ماڭىزدى جوبا. بۇل جەلىمەن شىعىستان تىنىق مۇحيتىنا دەيىن جۇكتەر تاسىمالداناتىن بولادى. نەگىزگى تاۋارلار ارنايى كونتەينەرلەرگە تيەلىپ جونەلتىلەدى. بۇيىرتسا, بۇل ترانزيتتىك جەلى ەكى ارالىقتاعى جول ۋاقىتىن بىرنەشە ەسە قىسقارتپاق», دەدى مەملەكەت باسشىسى. اتالعان پورت پانفيلوۆ اۋدانى, پەنجىم اۋىلدىق وكرۋگى اۋما­عىنداعى «التىنكول» حالىق­ارالىق تەمىرجول بەكەتى مەن نۇر­كەنت قالاشىعىنىڭ ارالىعىندا ورىن تەۋىپ, جالپى اۋماعى 700 گەكتار جەردى الادى. وندا قى­تاي­دان اكەلىنەتىن جانە شەتەلگە جىبەرىلەتىن جۇكتەردى تيەپ, ءتۇسى­رەتىن لوگيستيكالىق ور­تالىق, ين­دۋستريالىق ايماق جانە قۇر­عاق پورت قۇرىلىسى سالىنادى. قۇرى­لىس جۇمىستارىنا 227 ملرد. تەڭگە جۇمسالسا, ونىڭ 150 ميل­لياردى جەكە ينۆەستورلار ەسەبى­نەن قاراستىرىلادى. قۇرىلىس نىسانىنداعى 25 مىڭ جۇمىس ورنى­نىڭ 10 مىڭى بيىل اشىلادى. ءبۇ­گىنگى تاڭدا 200 تەحنيكا پايدالانىلىپ, 500 ادام ەڭبەك ەتۋدە. اتىراۋ وبلىسىنداعى ءار جوبا مۇناي-گاز ونەركاسىبىمەن تىعىز بايلانىستا ىسكە اسىرىلادى. سول سەبەپتەن, وسى سالادا زاماناۋي وزگەرىس كوپ. ماسە­لەن, «جىگەرمۇنايسەرۆيس» جشس-دە الماز كريستالدارى بار بۇر­عىلاۋ قاشاۋلارىن شىعا­رۋدى قولعا الدى. وڭتۇستىك كورەيا­دان الىنعان ەڭ وزىق تەحنولوگيا كومە­گىمەن قۇراستىرىلعان بۇر­عى قون­دىرعىسىنا قاجەتتى قاشاۋ­لاردىڭ العاشقى لەگى ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى كەن ورىندارىندا سىنالىپتى. ەندى كوپ ۇزاماي وتاندىق زاۋىتتا شىعارىلعان بۇل ءونىم قىتاي, رەسەي, اقش سەكىلدى الپاۋىت ەلدەردىڭ وسىنداي قاشاۋلارىنا باسەكەلەس بولا الادى ەكەن. بۇل ءسوزدى تەلەكوپىر بارىسىندا زاۋىت ديرەكتورى اسحات دۇيساليەۆ ەلباسىنا مالىمدەدى. بۇرىن وسى زاۋىتتاعى قون­دىر­عىلار وتە ەسكى ەدى. كونە تەحنولوگيانى جاڭاسىنا تولىق اۋىس­تىرىپ, قايتا قۇرىلىمداۋعا 20 ميل­ليون دوللاردان استام قارجى سالى­نىپتى. زامان تالابىنا ساي جاب­دىق­تالعان زاۋىتتىڭ جاڭا تەحنولو­گياسى ەكى جىلدان سوڭ تولىق قۋاتىندا جۇمىس جاساي باستاماق. سول كەزدە جىلىنا 250 دانا بۇرعى قاشاۋى شىعا­رىلاتىن بۇل زاۋىتتى جاڭعىر­تۋعا سالىنعان قارجىنىڭ قايتا­رىمى بولادى. مۇنداعى جاڭا تەح­نولوگيانىڭ ءتىلىن جەتىك مەڭ­گەر­گەن وتاندىق مامانداردىڭ بار­لىعى دا شەتەلدەگى وسىنداي زاماناۋي زاۋىتتاردا كاسىبي ءبىلىمىن جەتىلدىرىپتى. «جىگەرمۇنايسەرۆيستىڭ» قا­شاۋ­لارى مۇنايشىلار ءۇشىن تاپتىر­مايتىن ءونىم. ويتكەنى, جەتى قات جەر استىنداعى «قارا التىن­عا» بۇرعى ۇشىنداعى قاشاۋ­لار ارقىلى ارنا سالىنادى. الەمنىڭ بار ەلىندە مۇناي سولاي الىنادى. دەمەك, بۇرعى ۇشىنا بەكىتىلەتىن قاشاۋلارعا تەك وتاندىق كاسىپورىنداردان عانا ەمەس, وزگە دە ەلدەردىڭ كومپانيالارىنان سۇرانىستىڭ مول بولارى داۋ تۋدىرمايتىن كورىنەدى. ال, ءونىمنىڭ ساپاسىنا الاڭداۋعا نەگىز جوق ەكەن. زاۋىت باسشىسىنىڭ بايانداۋىنا دەن قويعان مەملەكەت باسشىسى قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جاڭا تەحنولوگيانى جەتىك مەڭگەرگەن ينجەنەر ماماندار كوپتەپ كەرەك ەكەندىگىن ايتتى. زاۋىتتىڭ جۇزەگە اسىرىپ جاتقان جۇمىستارىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, سالادا مامان دايىنداۋ ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى تاپسىردى. «ءبىز قازىر 4-5 مىڭ مەترلىك تەرەڭدىكتى قازىپ ءجۇرمىز. جالپى, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مۇنان دا تومەن تەرەڭدىكتە قازاقستاننىڭ بايلىعى بىرنەشە ەسە كوپ. سوندىقتان دا بۇل جاڭا تەحنولوگيا – قازاقستاندا بۇرىن بولماعان تەحنولوگيا. بۇرعىلايتىن قوندىرعىلاردى جاساۋ سىزدەر ءۇشىن زور باقىت. سىزدەر تۇڭعىش ونى يگەر­گەن ادامدار رەتىندە تاريحتا قالا­سىزدار», دەگەن مەملەكەت باسشىسى ءوندىرىس وشاعىن قوسۋعا رۇقسات بەردى. تەلەكوپىردە «سامۇرىق-ەنەر­گو» اك­تسيونەرلىك قوعامى باسقار­ماسىنىڭ توراعاسى الما­سا­دام ساتقاليەۆ ەرەيمەنتاۋ قالا­­سىنىڭ ىرگەسىندە سالىنىپ جاتقان ونەركاسىپتىك جەل پاركىنىڭ قۇرىلىسى جونىندە ەسەپ بەردى. ەلباسى بۇل جوباعا وڭ باعا­سىن بەرىپ, يننوۆاتسيالىق ءساتتى قادام­نىڭ ماڭىزى وراسان ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. «45 مەگاۆاتت دەگەن كوك­شەتاۋ مەن پەتروپاۆل قالالارىندا تۇرعان ەلەكتر ستانسالارىمەن ءبىر­دەي. سوندىقتان استانانىڭ ىرگە­سىن­دەگى ەرەيمەنتاۋدا سالىنىپ جاتقان تۇڭعىش جەل ەنەرگيا ستانساسى قۇتتى بولسىن», دەدى ن.نازارباەۆ. قايتالاپ ايتامىز, قۋاتى 45 مەگاۆاتتىق جەل پاركىن سالۋ ەلى­مىزدە تۇڭعىش رەت قولعا الىنىپ وتىر. ونىڭ قۇرىلىسىن «سا­مۇرىق-ەنەرگو» اكتسيونەرلىك قوعا­مى جۇرگىزۋدە. ال­داعى ۋاقىتتا نىسان­نىڭ قۋاتىن 300 مەگاۆاتقا جەتكىزۋ كوزدەلگەن. مۇ­نىڭ ءوزى 80 مىڭ پاتەر ەلەكتر قۋاتى­مەن قامتاماسىز ەتىلەدى دەگەن ءسوز. بۇگىنگى كۇنى جەل ەلەكتر ستان­سا­سىنىڭ 85 مەترلىك 3 مۇناراسى مەن اۋماعى 93,2 مەترلىك روتورلارى بوي كوتەرگەن. «الىپ قاناتتار» جەلدىڭ جىلدامدىعى سەكۋندىنا 3 مەتر بولعاندا دا جۇمىس ىستەي بەرەدى. باسقارما توراعاسى ا.ءسات­قا­ليەۆ جو­با قۇرىلىسىنا وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالار تار­تىلعانىن اتاپ ءوتتى. قۋات قوندىر­عىسى جۇيەلەرىنىڭ بارلىعى ءوڭىردىڭ ەرەك­شە كليماتتىق جاعدايىنا بەيىم­دەل­گەن. بالامالى قۋات كوزىن پايدالانۋ ۇنەم­شىلدىكپەن قاتار, قورشاعان ور­تا­نىڭ تازالىعىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. الماتى قالاسىنىڭ اكىمى اح­مەت­جان ەسىموۆ الاتاۋ اۋدانى شەڭ­بەرىن­دە ورنالاسقان جاڭا يندۋس­تريالىق ايماقتىڭ دامۋ بارىسى تۋرالى باياندادى. جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭ­گەرىپ, زاماناۋي عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن جانە يننوۆاتسيالىق جوبالارعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا جا­ساقتالعان ايماقتا ازىرگە بوي كوتە­رەتىن جالپى قۇنى 72 ملرد. تەڭگەلىك 21 جوبا ماقۇلدانىپ, كەلەشەكتە بۇل جوبا اياسىندا 4 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. جالپى 490 گەكتاردى الىپ جاتقان اۋماقتا 20 مىڭ ادامدىق جۇمىس ورنى اشىلىپ, قالا ونەركاسىبىنىڭ 30 پايىزدىق ءوسىمىن بەرەتىن بولادى. قازىرگى تاڭدا الاتاۋ اۋدانىن­دا قۇرىلىس جۇمىستارى قىزۋ ءجۇر­گى­زىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتكەن اكىم, اۋداندا جاڭادان 1 كونتسەرتتىك جانە 2 كينوزالى بار 1100 ورىندىق مادەنيەت ورتالىعى اشىلعاندىعىن, «ۋنيۆەرسيادا-2017» جوباسىنا ساي 12 000 ورىندىق سپورت سارايى مەن 5 مىڭ ورىندىق وليمپيادا اۋىلىنىڭ قۇرىلىستارى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, قالا اكىمى ەل­با­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قول­­داۋى­مەن قالا اۋماعىندا جاڭا ناۋرىزباي اۋدانىنىڭ بوي كوتەر­گەندىگىن سالتاناتتى تۇردە مالىمدەي كەلىپ, بۇل جاڭا اۋدان الماتى قالاسىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ قانا قويماي, كەلەشەكتە قالا دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىندىگىن ايتتى. قالا اكىمىمەن بىرگە تەلەكوپىرگە قاتىسقان قازاقستان-مالايزيا بىرىك­كەن «Karmatura metal» اق باس­شىسى تەمۋدجين نۇكەنوۆ الا­تاۋ اۋدانىندا ورنالاسقان جاڭا يندۋستريالىق ايماق اۋماعىندا جالپى قۇنى 9 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن, 180 جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتەتىن بولات ارماتۋرا دايىنداۋ زاۋىتىن سالۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى. بۇگىنگە دەيىن جاڭا زاۋىت سالىناتىن ورىنعا ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالار مەن كاسىپورىندىق جابدىقتاردىڭ مەملە­كەت ەسەبىنەن جاساقتالعانىن ءجا­نە سول ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­­باەۆ­قا بىرىككەن كاسىپورىن اتى­نان ال­عىس سەزىمىن بىلدىرەتىندىگىن جەتكىزدى. بايانداۋلاردى تىڭداعان مەم­لە­كەت باسشىسى ەل اۋماعىنداعى 9 ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ ءبارى­نىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەكەنىن ايتتى. ءسويتىپ, ولاردىڭ بارىنە جەت­كىلىكتى دارەجەدە قارجى اجى­را­تىلعانىن جەتكىزدى. ءسويتىپ, ولار­دىڭ بارىنە كوممۋنيكاتسيالار مەن ين­فرا­قۇرىلىمدار جاسالعانىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل تۇرعىدا الماتىداعى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ ءمانى اسا زور ەكەندىگىنە نازار اۋدارت­تى. ءسويتىپ, مەملەكەتتىڭ الەۋ­ەتىنە كوپ ۇلەس قوساتىن جاڭا ين­دۋس­تريالىق جوبالار قادامىنا ءسات­تىلىك تىلەدى. ەلباسىنىڭ كاسىپكەرلىك قولداۋ ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە قانشاما ادام ءوز ءىسىن اشىپ, شاعىن كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانا باس­تادى. قازىرگى تاڭدا «بايتەرەك» حولدينگى 13 بانكپەن كەلىسىم جاساپ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ سالاسىنداعى 118 جوبانى قارجىلاندىرۋعا 33 ملرد. تەڭگە ءبولدى. قۇنى 55 ملرد. تەڭگە بولاتىن تاعى 205 جوبا ماقۇلدانۋ ۇستىندە. وسى­لايشا جۋىق ارادا ۇلتتىق قور­دان بولىنگەن قارجىنىڭ 88 پايىزى تولىعىمەن ءتيىمدى يگەرىلمەك. ءارى وسى باعدارلامانىڭ اياسىندا ءون­دى­رىستىك ونەركاسىپ سالاسىندا جاڭادان 2700 جۇمىس ورنى اشىلماق. مىنە, وسى سالانىڭ ءبىر توپ وكىلى دە كەشە تىكەلەي ەفيرگە شىعىپ, ەلباسىنا ءوز كاسىپتەرىن تانىستىردى. تەلەكوپىرگە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان ەكى جوبا قاتىستى. ونىڭ ىشىندە تەرەزەلەرگە ارنالعان پۆح-پروفيلدەر شىعاراتىن «تريۋمف ممس» جشس-ءى زاۋىتى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا 1 200 ملن. تەڭ­گە ينۆەستيتسيا جۇمسالعان. كاسىپ­ورىن ۇكىمەتتەن بيزنەستى قولداۋ­عا بولىنگەن 1 ترلن. تەڭگە اياسىن­دا كەڭەيتۋ جۇمىستارى ءۇشىن «ءباي­تەرەك» ۇبح» اق ارقىلى قوسىم­شا 216 ملن. تەڭگە قارجى الىپ وتىر. جوباعا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا جول, ەلەكتر ەنەرگياسى, سۋ جانە كارىز جۇيەسى تارتىلىپ, 161 تۇراقتى جۇمىس ورىندارى اشىلعان. زاۋىتتا پلاستيكتەن جاسالاتىن ۆيتراج جانە تەرەزەلەرگە ارنالعان قوسالقى بۇيىمداردىڭ تولىق جيىنتىعى شىعارىلادى. كاسىپورىننىڭ قىزمەتكەرلەرى ەۋروپالىق مامانداردان ءتالىم العان. ەكىنشى جوبا – سايرام اۋدانىندا ىسكە قوسىلعان گليۋكوزا-فرۋكتوزالىق شىرىن وندىرەتىن «Bio Grain» جشس-ءنىڭ ءوندىرىس ورنى. كاسىپورىن تەح­نولوگيالىق دامۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىگىنىڭ يننوۆاتسيالىق گرانتىن الىپ, گليۋكوزا-فرۋكتوزالىق شىرىن وندىرەتىن تمد ەلدەرىندەگى العاشقى زاۋىت بولىپ وتىر. جوباعا 318 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, 48 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان. كاسىپورىن جىلىنا 14 مىڭ توننا ءونىم شىعارادى. تىكەلەي ەفيردەن بۇدان ءارى اق­توبە وبلىسىنان «ايس- پليۋس» جشس ديرەكتورى گۇلنار جانداۋلەتوۆا بايلانىسقا شىقتى. – ءبىزدىڭ كاسىپورىن ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن وندىرەدى. سەرىكتەستىك ونىمدەرى وبلىسقا عانا ەمەس, ودان تىسقارى جەرلەرگە دە جاقسى تانىس. ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز ەكولوگيالىق تازا تاعام بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا ءوتىمدى, تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرا­نىسى جوعارى. ءبىز ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداقتىڭ تيىمدىلىگىن دۇرىس پايدالانۋىمىز كەرەك. وسىعان بايلانىستى ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن قۇياتىن جاڭا تەحنولوگيالىق جە­لىنى پايدالانۋعا بەرۋدى قولعا ال­دىق. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ وندىرىلگەن ءونىمدى كورشىلەس رە­سەيدىڭ ساراتوۆ, سامارا, ورىنبور جانە باسقا وبلىستارىنا وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلاي ءبىزدىڭ كاسىپورىن ونىمدەرىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اۋماعىنداعى باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگى ارتادى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 219,8 ملن. تەڭگە تۇرادى. ونىڭ 184,0 ملن. تەڭ­گەسىن «AsiaCreditBank» اق اق­توبە فيليالىنان 10 جىلعا 6 پايىز ءوسىم­­مەن بەرىلىپ وتىرعانىن ءسىزدىڭ شا­­عىن جانە ورتا بيزنەسكە دەگەن قام­قور­لىعىڭىز دەپ سەزىنەمىز, – دەدى ول. جوبانىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 7 توننا ءسۇت ونىمدەرىن وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جوبا ىسكە اسقاندا 20 جۇمىس ورنى اشىلادى. تەحنولوگيالىق جەلىنى پايدالانۋعا بەرۋ 2015 جىلدىڭ قاڭتارىنا جوس­پارلانىپ وتىر. جوبا جۇزەگە اسقاندا ءبىر جۇمىسشىنىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى 24,6 مىڭ اقش دوللارىنان 55,2 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن وسەتىن بولادى. ياعني شىعارىلاتىن ءونىمنىڭ كولەمى 2 مىڭ توننادان 7 مىڭ تونناعا دەيىن جەتەدى. ازىق-ت ۇلىككە – ايرىقشا نازار سونداي-اق, شىعىس قازاقستان وبلىسىنان «Raimbek Vostok Agro» كورپوراتسياسى تىكەلەي بايلانىسقا شىقتى. اتاپ ايتار بولساق, «Raimbek Vostok Agro» كورپوراتسياسى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋ باعدارلاماسى اياسىندا قۇنى 1,2 ملرد. تەڭگە بولاتىن زاۋىتتى قال­پىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىردى. «شىعىس-ءسۇت» جشس بازا­سىندا قۇرىلعان ءسۇت كلاستەرى تاۋلىگىنە 400 توننا ءسۇتتى ءوڭ­دەۋگە, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 60 ءتۇرىن شىعا­رۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى. وڭدەۋگە قاجەت­تى شي­كىزاتتى سەگىز اۋدانداعى 20 شارۋا­­شى­لىق قامتاماسىز ەتەدى. «شى­عىس-ءسۇت» جشس ديرەكتورى سەي­ىل­جان سايلاۋباەۆ ەلباسىنا كاسىپ­ورىن­نىڭ مۇمكىندىگى جونىندە باياندادى. – قۇرمەتتى پرەزيدەنت! كاسىپ­ورىندا 250 ادام جۇمىس ىستەيدى. ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قارجىنىڭ ارقاسىندا وسكەمەندە جاڭا ءسۇت كومبيناتىنىڭ جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ وتىرمىز. بۇل زاۋىت ساپالى, باعاسى قولجەتىمدى ءسۇت ونىمدەرىن وندىرەدى, – دەدى كاسىپورىن باسشىسى. زاۋىت ديرەكتورى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەرگە ايتارلىقتاي كومەك جاساپ وتىرعانى ءۇشىن ەلباسىنا شەكسىز ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. «شىعىس ءسۇت» كاسىپورنى رەسەي مەن بەلورۋسسياعا ءسۇت ونىمدەرىن شىعارادى. بۇگىنگى كۇنى زاۋىتتىڭ ىرىمشىك ونىمدەرى رەسەيدىڭ ومبى, ءنوۆوسىبىر, بارناۋل قالالارىنا تاسىمالدانۋدا. كاسىپكەرلەردىڭ ىسىنە ساتتىلىك تىلەگەن ەلباسى ءوز سوزىندە قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن دامىتۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ءبىز تاماقپەن ءوزىمىزدى ءوزىمىز قامتاماسىز ەتە الماساق بۇل وتە قاۋىپتى. سىرتتان اكەلىنەتىن ازىق-ت ۇلىكتى ازايتۋىمىز كەرەك. ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ تاۋە­ل­سىزدىكپەن بىردەي بولىپ سانالادى» دەدى پرەزيدەنت. بۇل رەتتە, ياعني, ەلىمىزدىڭ وتاندىق ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ باعىتىندا شا­عىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ءرولى وراسان. سول سەبەپتى دە ەلىمىز كاسىپ­كەر­لىكتى دامىتۋعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ جاتقانىن ايتا وتىرىپ, سول قولداۋدى دۇرىس ءارى ءتيىمدى پايدالانۋدى ەسكەرتتى. ەلىمىزدەگى ەكونوميكانى ءارتا­راپتاندىرۋ ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى حيميا ءوندىرىسىنىڭ قارقىن الۋى دەسەك بولاتىنداي. سوڭعى ءتورت جارىم جىلدا ەلدە حيميا سالاسى بويىنشا بەس كاسىپورىن ىسكە قوسىلعان. سونىڭ ءبىرى بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا قۇرىلىسىن اياقتاپ وتىرعان – جامبىل وبلىسىنىڭ قاراتاۋ قالاسىنداعى ناتري ءتسيانيدى شىعاراتىن الىپ زاۋىت. تەلەكوپىر ارقىلى وسى زاۋىتتىڭ تۇساۋى كە­سىلدى. زاۋىتتى ونىڭ ديرەكتورى باقتيار الداشەۆ تانىستىردى. بۇل قازاقستان بويىنشا وسى تەكتەس حي­ميالىق ءونىم شىعاراتىن بىردەن-ءبىر كاسىپورىن. حيميالىق ءونىمدى التىندى كەرەكسىز قوسپالاردان ايىرۋعا جانە باسقا دا ونەركاسىپ ورىندارىندا پايدالانادى. زاۋىتتىڭ قۇ­رى­لىسىنا 13 ملرد. تەڭگەگە جۋىق قارجى جۇمسالدى. جاڭا اشىلعان كاسىپورىننىڭ ار­قاسىندا 491 ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر. بارلىعى دەرلىك جەرگىلىكتى ماماندار. ولاردىڭ ءبى­رازى قىتاي جانە ەلىمىز اۋما­عىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, تاجىريبە جيناق­تادى. زاۋىت جىلىنا 15 مىڭ توننا ناتري ءتسيانيدىن وندىرەدى. بۇل ەلىمىزدەگى ءوندىرىس ورىندارى سۇرانىسىنىڭ تەڭ جارتىسى دەگەن ءسوز. حيميالىق ءونىم بۇعان دەيىن شەتتەن تاسىمالدانىپ كەلگەن-ءدى. زاۋىت تۇگەلدەي وزىق تەحنيكالىق قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان. زاماناۋي تەحنولوگيا مەن بارىنشا جەتىلدىرىلگەن وندىرىستىك جەلى – ءونىم ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋىنا جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە نەگىز بولادى. شيكىزاتتان دايىن ونىمگە دەيىنگى ءاربىر وندىرىستىك ساتى ءجىتى تەكسەرىستەن وتەدى ەكەن. زاۋىتتى اشۋعا رۇقسات بەرە وتىرىپ مەملەكەت باسشىسى: «بۇل قازاقستانعا وتە قاجەت زاۋىت. بۇل جاڭا ءوندىرىس جاڭا تاۋار شىعاراتىن بولادى. مەملەكەت ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە ءوندىرىستى وركەندەتۋگە ۇلكەن كۇش سالىپ جاتىر. ەل حالقىنىڭ كوپشىلىگى الماتى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا تۇرادى. جۇمىسسىزدىق تا كوپ. جىل سايىن ەڭبەككە كەلەتىن جاستاردىڭ سانى دا مول. سوندىقتان ءبىز جامبىل وبلىسىندا حيميالىق ونەركاسىپتى دامىتۋعا كۇش سالاتىن بولامىز. ويتكەنى, بۇل وڭىردە فوسفوريت كەن ورنى بار. سونىڭ ارقاسىندا وسىنداي زاۋىتتاردىڭ سالىنۋى دا وتە قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى. بۇدان ءارى تەلەكوپىر بايلانىسى ارقىلى قاراعاندى وبلىسىنداعى «بيومەر ارماتۋرا» جشس شارلى كران مەن ىلمەكتى ارماتۋرا وندىرەتىن زاۋىت ىسكە قوسىلدى. ەلباسى بۇل كاسىپورىننىڭ ماڭىزدىلىعىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. زاۋىت «سارىارقا» ارنايى ەكونو­ميكالىق ايماعىنىڭ اۋما­عىندا سالىنعان. ينۆەستورى – گەر­­مانيانىڭ «Bohmer GmbH» كوم­پا­نياسى. «جوباعا 1 ملرد. تەڭگە­دەن استام ينۆەستيتسيا سالىندى. 160 جۇمىس ورنى قۇرىلدى. بۇل – قا­زاقستانداعى عانا ەمەس, ورتا­لىق ازيا­­داعى جالعىز زاۋىت», دەدى مەم­لەكەت باسشىسىنا «بيومەر ارما­تۋرا» جشس باس ديرەكتورى اندرەي كەفەر. مۇناي جانە گاز قۇبىرلارى, جىلۋ جانە سۋمەن جابدىقتاۋ, باسقا دا سالالار ءۇشىن 15-تەن 1400 مم. دەيىنگى ديامەترلى شارلى كراندار شىعارىلادى. بۇيىم جوعارى قى­سىمعا ارنالعان. زاۋىتتىڭ ءوندى­رىستىك قۋاتى جىلىنا 10 مىڭ ءونىمدى قۇرايدى. بۇل مەجەگە كاسىپورىن 2015 جىلى شىعادى دەپ جوسپارلانعان. ايتا كەتەيىك, «بيومەر ارماتۋرا» جشس شارلى كراندارى مەن ىلمەكتى ارماتۋرا وندىرەتىن زاۋىت قاراعاندى وبلىسىنان يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن 80 جوبانىڭ ءبىرى. تەلەكوپىر ارقىلى ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى شەتپە كەن­تىندە ورنالاسقان «كاسپي تسەمەنت» كاسىپورىنى دا ىسكە قو­سىلدى. بۇل اتالمىش كەنتتەگى ءبىر­دەن-ءبىر زاۋىت. تۇرعىنداردى جۇ­مىسپەن قامتىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىنا كىرىس كەلتىرەتىن نىساننىڭ تۇساۋكەسەرىنە ماڭعىستاۋلىقتار زور قوشەمەت, ىقىلاس كورسەتتى. قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگەن «كاسپي تسەمەنت» زاۋىتى – ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى جالعىز ءىرى تسەمەنت زاۋىتى. مۇندا تسەمەنت قۇرعاق تۇرىندە, ەڭ الدىڭعى قاتارلى, ەكولوگيالىق تازا جانە ەنەرگيا قۋاتىن ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيامەن وندىرىلمەك. ۇنتاقتاۋ بارىسىندا قۇرعاق بوردى پايدالانا وتىرىپ, كلينكەر شىعارۋ تسەمەنت ونەركاسىبىن دامىتۋداعى جاڭا قادام بولسا, قازاقستاندىق بۇل زاۋىت وسى تەحنولوگياداعى الەمدەگى بىردەن-ءبىر تسەمەنت زاۋىتى بولىپ تابىلادى. كاسىپورىن تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان, وندا زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار ورنالاستىرىلعان. جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 200 ميلليون ەۋرونى قۇراعان زاۋىتتىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 1 ملن. توننا ءونىم ءوندىرۋ دەپ كۇتىلەدى. سونداي-اق, جەرگىلىكتى تۇرعىندارى ەسەبىنەن 400 جۇمىس ورنى اشىلدى. – زاۋىت ءونىمىن دايىنداۋ ءۇشىن جاقىن جەردەگى شەتپە-وڭتۇستىك جانە اۋسار كەن ورىندارىنىڭ ءونىم­دەرى پايدالانىلادى, جەرگىلىكتى تۇرعىندار جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى, ارنايى وقۋدان ءوتتى. بۇل مەملەكەتىمىزدىڭ جەرگىلىكتى ۇلەستى ارتتىرۋ ساياساتىنا تولىق سايكەس كەلەدى. تسەمەنت ءوندىرۋ ۇلكەن ەنەرگيا قۋاتىن تالاپ ەتپەيدى, قورشاعان ورتاعا ىقپالى از. «كاسپي تسەمەنت» زاۋىتى ايماقتى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن, – دەدى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ا.ايدارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ بەلگىلەپ بەرگەن ۇدەمەلى يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ كەشەنىندە ءوندىرىستىڭ تۇراقتى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونىڭ ءناتي­جە­سىندە ءبىر عانا سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنىڭ وزىندە يندۋس­تريا­لاندىرۋ كارتاسىنا 38,2 ميلليارد تەڭگەنىڭ 31 جوباسى ەنگىزىلىپ, 28-ءى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل جولعى تەلەكوپىرگە «پەتروپاۆل اۋىر ماشينا زاۋىتى» اق ەنەرگەتيكالىق قا­زاندىق قوندىرعىلارىن شىعاراتىن وندىرىستىك ۋچاسكە ۇسىنىلدى. – مۇناي ۇڭعىمالارىن كۇر­دەلى جانە جەراستى جوندەۋ قون­دىر­­عىلارى, جۇك كوتەرگىشتىگى 40-100 توننالىق ارنايى اۆتومو­بيلدەر, تسەمەنتتەۋشى اپپارات­تار, اۆتوتسيستەرنالار, جىلۋ الماس­تىر­عىشتار جانە باسقا دا بۇيىم­داردى ەلىمىزبەن قاتار رەسەيگە دە جونەلتەتىن كاسىپورىندا 1200 ادام جۇمىس ىستەيدى. ورتاشا اي­لىق جالاقى 96 مىڭ تەڭگەدەن اينالادى. مەملەكەتتىڭ قارجىلىق دە­مەۋى ارقاسىندا №5 تسەح جاب­دىقتالىپ, مۇناي ۇڭعىماسىن بۇر­­عى­لاۋ كەزىندە قولدانىلاتىن جاڭا تەحنولوگيا ورناتىلدى. ال يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا №3 تسەح مەحانيكالىق وڭدەۋ ءوندى­رىستىك تسەحى رەتىندە قايتا جاڭار­تىلدى. زاۋىتتىڭ باس ديرەكتورى قۋانىش ءبيشىموۆ 600 ميلليون تەڭگە قاراجات جۇمسالىپ, جىلىنا 1,5 مىڭ توننا ءونىم شىعارۋعا قاۋقارلى ەنەرگەتيكالىق قازاندىق قوندىرعىلارىن شى­عا­راتىن كەشەننىڭ وزىق جوباسىمەن تانىستىردى. وسى كۇنگە دەيىن قازاقستاندا مۇنداي قۇرىل­عى شىعارىلماعان. ونىڭ قۇرى­لىسىنا شەتەلدىڭ ەنەرگەتيكا سالا­سىنداعى جەتەكشى كومپانيالارى جۇمىلدىرىلىپ, ازىرگە بالاماسى جوق بىرەگەي ءوندىرىس قۇرىلىسىن تۇرعىزعان. ماسەلەن, دانەكەرلەۋ ستانساسى, تۇربالاردى دايىندايتىن قوندىرعىلار كىرەتىن نەگىزگى وندىرىستىك جۇيەلەردى الەمدە جەتەكشى ورنى بار «Pemamek Oy Itd» فيرماسى (فينليانديا) جەت­كىزسە, تەرمووڭدەۋ پەشىن سانكت-پەتەربۋرگتىڭ «سيكرون» ااق ور­ناتقان. ىسكە قوسىلعان جوبا جەرگى­لىكتى ءونىم ۇلەسىن 45-60 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىل­تىر زاۋىتتا 5,6 ميلليارد تەڭگە­نىڭ ونىمدەرى وندىرىلسە, ەندى نارىق­تىق تا, ەكسپورتتىق تا الەۋەتى الدە­قايدا ۇلعايىپ, باسە­كەگە قابىلەتتى بۇيىمداردى رەسەي, ۋك­راي­نا ەل­دەرىنە جونەلتۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇدان سوڭ تەلەكوپىر ارقىلى پەتروپاۆلداعى ەنەرگەتيكالىق قا­زاندىق جابدىعىن شىعاراتىن ءوندىرىس ىسكە قوسىلدى. ەلوردامەن تىكە­لەي بايلانىسقا شىققان پەت­روپاۆل اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, جىلىنا 4 مىڭ توننا ەنەرگەتيكالىق قازاندىق جابدىقتارى دايىن ءونىم بولىپ شىعارىلاتىن بولادى. جوبانى «قازاقستان ينجينيرينگ» كومپانيا­سى قارجىلاندىرىپ وتىر. تەلەكوپىر كەزىندە قوستانايدا بوي كوتەرگەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس كومبيناتى دا تانىستىرىلدى. توبىل-تورعاي وڭىرىندە سالىنىپ جاتقان زاۋىت, باسقا دا وندىرىستەر از ەمەس. ءبارى دە ءوڭىردىڭ ەكونومي­كاسى مەن الەۋمەتتىك الەۋەتىن العا سۇيرەيدى. ال تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىس كومبيناتىنىڭ ىرگەتاسى قالان­عان­نان-اق قوستانايلىقتاردىڭ جۇزىندە قۋانىش ءۇيىرىلدى. – نارىقتى زەرتتەپ, زەردە­لە­گەن سوڭ عانا ىسكە قول سوققان دۇرىس. قالالىقتار ءۇشىن باسپانا ىل­عي دا اۋىزعا الدىمەن الىنادى, قازىر دە ونىڭ وزەكتىلىگى كەمىگەن جوق. سوندىقتان تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسى كومبيناتىن سالۋىمىز زاڭ­دى ەمەس پە؟ – دەيدى «قوستاناي-مبي» جاۋ­اپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى مايل تورويان. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتى قۇرىلىسى كەزىندە 70 قوستانايلىق جۇمىس ورنىن وسى جەردەن تاپقان بولاتىن. مىنە, ەندى جۇمىسىن باس­تاعاندا مۇندا 150 ادام ەڭبەك ەتە­تىن بولادى. بۇل ينۆەستيتسيالىق جوبا «يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى» شەڭبەرىندە جۇزەگە استى, قۇنى 4 ميلليارد 370 ميلليون تەڭگەگە ءتۇستى. ونىڭ 770 ميلليون تەڭگەسىن «قوستاناي-مبي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ءوزى سالدى. پرەزيدەنت نۇرسۇل­تان نازار­باەۆ قوستانايلىقتاردى ماڭىزدى كاسىپورىن قۇرىلىسىنىڭ اياقتا­لۋىمەن قۇتتىقتادى. سونداي-اق, تەلە­كوپىر بارىسىندا كوكشەتاۋ قالا­سىندا قۇنى 1265 ميلليون تەڭگەلىك جاڭا قۇراما جەم زاۋىتى دا ىسكە قوسىلدى. ايماق­تاعى بىرەگەي جوباعا تاپسىرىس بەرگەن «AgroTraiding-2007» جشس ءون­دىرىسكە گەرمانيانىڭ وزىق تەحنو­لوگياسىن ەنگىزىپ, الەمدىك ستاندارت­تار تالابىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. جۇمىسى تولىق اۆتومات­تاندىرىلعان كاسىپورىن جىلىنا 36840 توننا ءونىم شىعارا الادى. قۇنارلى ازىقتىڭ 60 پايىزى ىشكى, 40 پايىزى سىرتقى رىنوكقا با­عىتتالعان. – زاماناۋي زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى وتكەن جىلى باستالعان ەدى, – دەدى سالتانات ۇستىندەگى سوزىندە كاسىپورىن باسشىسى سەرگەي ميلەنكو. – ءبىز «قازاگرو»ۇلتتىق حولدينگىنىڭ» قۇرامىندامىز. سوندىقتان, مەملەكەت تاراپىنان ۇلكەن كومەك كورسەتىلىپ, 634 ميلليون تەڭگە كولەمىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە قارجىسى ءبولىندى. سونداي-اق, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە زاۋىتقا كوممۋنيكاتسيالىق جۇيە تولىق تارتىلدى. قازىرگى كۇنى كاسىپورىندا 24 ادام جۇمىس ىستەسە, الداعى جىلى ونىڭ سانى ەكى ەسەگە وسپەك. تەلەگازەتتىڭ مۇمكىندىگى مول تەلەكوپىر بارىسىندا جۇزەگە اسىرىلعان جوبالار قاتارىنداعى ايرىقشا جوبا – «تەلەگازەت» جو­باسىنىڭ دا تۇساۋى كەسىلدى. باي­لانىس جانە اقپارات اگەنتتىگىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «تە­لەگازەت» جوباسى «وتاۋ تۆ» ۇلت­تىق تەلەحابار تاراتۋ جەلىسى ارقىلى «ەگەمەن قازاقستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىن ەلەكتروندى نۇسقادا 3 ملن. ادامنىڭ وقۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. وسى رەتتە تەلەكوپىر ارقىلى قى­زىلوردا وبلىسىنداعى شەت جايلاپ, قيىر قونعان ەلدى مەكەننىڭ ءبىرى – قازالى اۋدانىنداعى سارى­بۇلاق اۋىلى استانامەن بايلا­نىسقا شىقتى. استانادان 1,5 مىڭ, ال قىزىلوردا قالاسىنان 500 شا­قىرىم قاشىقتىقتا جاتقان اۋىل وركەنيەت كوشىنەن قالىپ وتىرعان جوق. بۇگىندە سارىبۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىندە 83 وتباسى تۇرىپ جاتىر. ال وسى 83 شاڭىراقتىڭ 74 ءتۇتىنى ۇيلەرىنە «وتاۋ تۆ» سپۋتنيكتىك قوندىرعىسىن ورناتىپ العان. بۇل تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ ءار تاراپىنان اقپارات الىپ وتىرۋ ءۇشىن تاپتىرماس قۇرال ەكەنى بەلگىلى. بارىنەن بۇرىن قۇمنىڭ اراسىندا قاراپايىم ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اۋىل ەلباسىمەن تەلەكوپىر ارقىلى سويلەستى. ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. ەلباسى ەلدە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ بارلىعى قاراپايىم حالىق ءۇشىن, اۋىلدى تۇلەتۋ ماق­ساتىندا ىستەلىپ جاتقانىن ايتتى. ال «تەلەگازەتتىڭ» جۇرتشىلىق ءۇشى