الەم تانىعان تۇلعا

 «ءوزىن عانا ەمەس, ءوزى بيلەگەن ەلدى دۇنيە ءجۇزىنىڭ وركەنيەت بيىگىنە كوتەرە العان بيلەۋشى عانا الەمدىك تۇلعا سانالماق».

سۇلتان سانجار,

ورتاعاسىرلىق فيلوسوف.

مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.

قالىپتاسۋ قامىندا

ءومىر ۇلى مۇحيت سياقتى. ونىڭ تىرشىلىكتىڭ بار قۇپياسىن تەرەڭىنە جاسىرىپ تىنشي قالاتىن جايماشۋاق ساتتەرى دە, الىپ تولقىندارى داۋىل ساپىرىپ, جەر بەدەرىن, ونى مەكەندەگەن بارشا تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ تاعدىر-تالايىن كۇرت وزگەرتەتىن الاپات مىنەزى دە بولادى. ءبىز «ادام مەن تابيعات – ەگىز» دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتامىز. ادامزات قوعامىندا دا تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ, مەملەكەتتىڭ بەتالىس-باعدارىن, بەت-بەينەسىن وزگەرتەتىن وسىنداي وقيعالار ورىن الاتىن كەزدەر دە ءجيى كەزدەسەدى. مىنە, وسىنداي سىندارلى ساتتەردە ەل بيلىگىن ۇستاعان تاڭداۋلى تۇلعالار نەمەسە ۇركەردەي ۇلكەن توپ تاريح ساحناسىنا شىعادى. لەۆ گۋميلەۆ مۇنداي تۇلعالاردى «پاسسيونارلار», ال ولاردىڭ شوعىرىن «پاسسيونارلىق توپ», ال قۇبىلىستىڭ اتاۋىن «پاسسيونارلىق» دەپ اتايدى. جاھان تاريحىنا ءجىتى كوزبەن زەر سالساق, مۇنداي پاسسيونارلار, پاسسيونارلىق توپتار مەن پاسسيونارلىق قۇبىلىستار از بولماعاندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇگىندە بۇكىل الەمدە كۇنشىعىس ەلى – جاپونداردىڭ عىلىم مەن بىلىمدە, تەحنيكا مەن پروگرەستە, ەكونوميكادا قول جەتكىزگەن تاڭعاجايىپ تابىستارىنا تاڭدانبايتىن حالىق جوق. باس-اياعى ءبىر عاسىردىڭ ار جاق, بەر جاعىندا ءدال وسى جاپون جۇرتى ورتاعاسىرلىق دامۋدىڭ شىرماۋىنان شىعا الماعان, ونەركاسىپ اتاۋلىدان مۇلدە ماقۇرىم, ال تەحنيكالىق ۇدەرىستەن ءبىرجولاتا ارتتا قالعان اگرارلىق ەلدەن تەحنيكالىق, يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ كوشىن باستاپ, ۇزاق ۋاقىت بويىنا الەمدەگى ەكىنشى ەكونوميكاعا اينالدى. وسىنشاما تابىس «مەيدزي رەستاۆراتسياسى» دەگەن جاپون ينتەللەكتۋالدارى جاساعان سايا­سي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالارىنىڭ ارقاسىندا كەلگەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەۋى دە مۇمكىن. مەيدزي رەفورماسى 1867 جىلدان 1912 جىلعا دەيىن پاتشالىق ەتكەن يمپەراتور مۋتسۋحيتونىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرىلادى. ءداستۇر بويىنشا ءار يمپەراتوردىڭ تاققا وتىرعان كۇنىنەن جاڭا ءداۋىر باستالادى. مۋتسۋحيتو بيلىككە كەلگەننەن ول دۇنيەدەن وتكەنگە دەيىنگى كەزەڭ «مەيدزي ءداۋىرى» دەپ تاريحقا ەندى. سوندىقتان جاپوندار ءدال وسى كەزەڭدە جۇزەگە اسىرىلعان ساياسي رەفورمادان باس­تاپ, يندۋستريالىق رەۆوليۋتسياعا دەيىن تۇگەلدەي سول يمپەراتوردىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرادى. ءتىپتى, «يمپەراتور» لاقابى دا «مەيدزي» بولىپ وزگەرتىلدى. شىندىعىندا سولاي ما ەدى؟ مۋتسۋحيتو يمپەراتور بولعاندا ول نەبارى 14 جاس­تا ەدى. ءبىر عانا پاتشا سارايىنىڭ ەمەس, تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ, مەملەكەتتىڭ تاعدىرىن وزگەرتكەن, سول ارقىلى بۇكىل الەم تاريحىنا وراسان زور وزگەرىستەر اكەلگەن رەفورمانى قانشا دانىشپان بولسا دا 14 جاسار بالا اتقارا الا ما؟ ارينە, جوق. مەيدزي جاڭعىرتۋىنىڭ باسىندا اسا كورنەكتى جاپون ينتەللەكتۋالدارى تۇردى. «مەيدزي» ءسوزىنىڭ ءوزى جاپون تىلىنەن اۋدارعاندا «اقىلدى بيلىك» دەگەندى بىلدىرەدى. جۇرگىزىلگەن رەفورما دا وسىعان ابدەن ساي بولدى. اۋەلى «باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم» – سيوگۋندار ءبولىنىسى تاراتىلىپ, بارلىق بيلىك يمپەراتور قولىنا شوعىرلاندى. مونارحيالىق بيلىك جۇيەسى سول تۇستا جارتى الەمگە بيلىك جۇرگىزگەن ۇلىبريتانيالىق ءداستۇر نەگىزىندە قايتا جەتىلدىرىلدى. اقش كونستيتۋتسياسى جوباسىمەن بيلىك زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ جانە سوت جۇيەسىنە جىكتەلىپ, جاڭا ۇكىمەت ءتۇزىلدى. اتا-انا مەن ۇلكەندى سىيلاۋعا نەگىزدەلگەن اتا ءداستۇرىن ساقتاۋ, جاپون ۇلتىن ورگە سۇيرەيتىن كەز كەلگەن جاڭالىقتى جاتسىنباۋ باسشىلىققا الىندى, قوعام تىنىشتىعىن ساقتاۋ ءۇشىن توپقا-توبىرعا ءبولىنىپ, جينالىس اشىپ, شەرۋگە شىعۋعا تىيىم سالۋ, ەلدى جىككە بولەتىن قوعامدىق ۇيىم قۇرۋدان باس تارتۋ, ءدىن بۇزىپ, حريستياندىققا وتۋگە توقتام جاساعان جاڭا نيزام قابىلداندى. بيلىك قانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ بۇكىل بايلىعى, جەر-سۋ اتاۋلى يمپەراتور قۇزىرىنا كوشتى. اكىمشىلىك رەفورما جاسالىپ, سيوگۋنات ورنىنا جاڭا پرەفەكتۋرالار قۇرىلدى. اسكەري رەفورما جۇرگىزىلىپ, مەملەكەتتى ىشكى ب ۇلىكشىلەردەن, سىرتقى جاۋدان قورعاي الاتىن كاسىبي ارميا جاساقتالدى. ونەركاسىپتى دامىتۋعا, جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە ارنالعان باعدارلاما جاسالىپ, وندىرىستىك كورمەلەر وتكىزىلدى. بۇرىن سىرتقى دۇنيەگە ەسىگىن تارس جاۋىپ كەلگەن جاپون ەلى شەتەلدەرمەن, ەڭ الدىمەن ەۋروپا جانە اقش-پەن ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتىپ, الىس-بەرىستى جيىلەتتى. جاڭا ءبىلىم جۇيەسى ءتۇزىلىپ, جاڭا مەكتەپ, جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتەر اشىلدى. بۇگىندە الەمگە تانىمال توكيو ۋنيۆەرسيتەتى 1877 جىلى شاڭىراق كوتەردى. ەل استاناسى كيوتودان توكيوعا كوشىرىلىپ, جاڭا ەلوردادا جاڭا ءومىر باس­تالدى. جاپون ەلىن وركەنيەت بيىگىنە كوتەرگەن وسى ءبىر الەمدە تەڭدەسى جوق رەفورمانىڭ ناقتى اۆتورلارى كيدو تاكاەسي, سايگو تاكاموري جانە وكۋبو توسيميتي باستا­عان ۇلتجاندى قايراتكەرلەر بولدى. تاعىلىم الار تاريحتان تاعى ءبىر ءتامسىل. جەر-جاھاننىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى مەن بولاشاقتاعى بەتالىس-باعدارىن امەريكا قۇراما شتاتتارىنسىز ەلەستەۋ قيىن. ال وسىدان نەبارى ەكى جارىم عاسىر بۇرىن الەم كارتاسىندا مۇنداي مەملەكەت ءالى جوق بولاتىن. مۇحيت اسقان كولۋمب ساپارىنان سوڭ امەريكا قۇرلىعىنا باقىت پەن بايلىق ىزدەگەندەر ەۋروپانىڭ ءار قيىرىنان اعىلا باستادى. الۋان ءتىلدى, حريستيانداردىڭ ءتۇرلى ءدىني قاۋىمداستىعىنا جاتاتىن قىرىق قۇرام جۇرت ۇلت بوپ ۇيىسىپ, مەملەكەت بوپ قالىپتاسۋ ورنىنا التى باقان الاۋىزدىققا سالىنىپ, قان توگىلگەن قارۋلى قاقتىعىستاردان كوز اشپادى. امەريكا تاريحىنىڭ وسىنداي سىندارلى ساتىندە تاريح ساحناسىنا كەيىنگى ۇرپاق «مەملەكەت نەگىزدەۋشى اكەلەر» دەپ ارداقتايتىن ۇلى شوعىر شىعادى. ولاردىڭ قاتارىندا تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستە قول باستاعان جەڭىمپاز قولباسشى, اقش-تىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى دجوردج ۆاشينگتون, تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىنىڭ باستى اۆتورى, 3-ءشى پرەزيدەنت توماس دجەففەرسون, اقش-تىڭ 2-ءشى پرەزيدەنتى دجون ادامس, اقش كونستيتۋتسياسىن قالىپتاۋشى, 4-ءشى پرەزيدەنت دجەيمس مەديسون, اقش-تىڭ قارجى-بانك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋشى, فەدەراليستەر پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر گاميلتون باستاعان ۇلى قايراتكەرلەر بولدى. قازاق حالقى – مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حالىق. ونىڭ دا سان عاسىرلىق دامۋىندا قالىپتاسۋ, ورلەۋ, داۋىرلەۋ, تومەندەۋ, باياۋلاۋ, ءتىپتى, تاريح ساحناسىنان ءوشىپ كەتۋگە تاياۋ قالعان تۇستارى دا از بولماعان. وسىنداي ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن-قىستاۋ كەزدەردە ۇلت كوشىن ەلىم دەپ تۋعان ەرلەر باستاپ, ۇنەمى تىعىرىقتان جول تاۋىپ وتىرعان. ارعى تاريحقا بارماي-اق بەرىدەن تارتاتىن بولساق, وسىنداي ۇركەردەي ۇلكەن توپ نەبارى ءبىر-اق عاسىر بۇرىن تاريح ساحناسىنا شىقتى. حح عاسىردىڭ باسى الەمدىك تاريحتىڭ دامۋىنا وراسان زور وزگەرىستەر اكەلدى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ەۋروپاداعى عانا ەمەس, ازياداعى, امەريكا مەن افريكاداعى مەملەكەتتەر تاعدىرىنا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاساپ, جاھاندىق كۇشتەردىڭ ارا سالماعىن مۇلدە وزگەرتىپ جىبەردى. گەرمانيا, اۆسترو-ۆەنگريا, وسمان يمپەريالارى ءبىرجولاتا كەلمەسكە كەتىپ, جاس مەملەكەتتەر تاريح ساحناسىنا شىقتى. جاڭا دەموكراتيا ورتالىعى سانالاتىن اقش-تىڭ بەدەلى ارتىپ, ەۋروپاعا ىقپالى كۇشەيدى. كۇنشىعىس ەلدەرى – قىتاي, جاپونيا ۇيقىسىنان وياندى. افريكادا مۇلگىگەن قارا تۇنەك سەرپىلىپ, وڭتۇستىك افريكا وداعى قالىپتاستى. سوعىسقا قاجەت جاڭا قارۋ تۇرلەرىن شىعارۋ بارىسىندا تەحنيكا مەن تەحنولوگيا جەتىلدىرىلدى. اۆتوموبيل جاساۋ, اۆياتسيا ونەركاسىبى, اسكەري-تەڭىز تەحنيكاسى دامىدى. الپاۋىت يمپەريالار ورنىنا گەرما­نيا, اۆستريا سياقتى رەسپۋبليكالىق پىشىمدەگى جاڭا مەملەكەتتەر, سونىمەن بىرگە, جاڭا دەموكراتيالىق كۇشتەر پايدا بولدى. رەسەيدە پاتشا ۇكىمەتى قۇلاپ, بۇلعاق باستالعان كەزدە قازاق زيالىلارى دا باس كوتەرىپ, الاشوردا توڭىرەگىندە توپتاستى. ولار الاش پارتياسىن قۇرىپ, رەسەي قۇرامىنداعى اۆتونوميا رەتىندە الاش اۆتونومياسىن جاريالادى. سەزد وتكىزىپ, باعدارلاما ءتۇزىپ, جاڭا ۇكىمەت جاساقتادى. بىراق پاتشا ۇكىمەتى ورنىنا كەلگەن جاڭا بيلىك – كەڭەس وكىمەتى ۇلتى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن الاش قايرات­كەرلەرىن اسقان قاتىگەزدىكپەن قۋعىنداۋدى باستادى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى رەپرەسسيا تىرناعىنا ىلىگىپ, قاندى قاساپقا ءتۇستى. امان قالعاندارى ۇزاق جىلدارعا تۇرمەگە وتىرعىزىلىپ, ايداۋعا جىبەرىلدى. وسىلايشا قازاق ۇلتىن حح عاسىردا وركەنيەت بيىگىنە سۇيرەگەن ۇلى قايراتكەرلەرگە ازاپتى تاعدىر بۇيىردى. الاشورداشىلاردىڭ جاس بۋىنى 37-جىلدىڭ رەپرەسسياسىنا ۇشىرادى. جاڭا تولقىننان شىققان باس كوتەرەر ازاماتتاردى جازالاۋ 50-ءشى جىلدارعا دەيىن جالعاستى. ازامات سوعىسى, 30-شى جىلدارداعى الاپات اشارشىلىق, ۇلى وتان سوعىسى ۇلتتىڭ گەنوفوندىنا ولشەۋسىز زيان كەلتىردى. وتىزىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا, سوعىس كەزىندە قازاقستانعا تۇتاس ۇلتتار مەن ۇلىستاردى جەر اۋدارۋ, تىڭ يگەرۋ جىلدارىندا كەلگەندەر ەجەلدەن قايماعى بۇزىلماعان قازاقي ورتانىڭ كەسكىن-كەلبەتىن, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءومىر سالتىن, شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋ ءتاسىلىن, ءداستۇرىن, ۇلتتىق ساناسىن وزگەرتىپ, ءدۇبارا بۋىن قالىپتاسا باستادى. ءبىز كەڭەس زامانىندا «سوۆەتتىك قازاقستان عاجايىپ تابىستارعا قول جەتكىزدى. سانسىز كوپ زاۋىتتار مەن فابري­كالار سالىنىپ, سەكسەننەن استام قالا تۇرعىزىلدى» دەپ ماقتاندىق. ال شىندىعىنا كەلەر بولساق, سول زاۋىتتار مەن فابريكالاردىڭ بىردە-ءبىرى الەمدىك نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعارا المادى. نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا رەسپۋبليكانىڭ اۋىر ونەركاسىپ فلاگمانى – الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى مەن جەڭىل ونەركاسىپ ماقتانىشى – الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتى ەشبىر شەتەلدىك ينۆەستورعا كەرەكسىز بولىپ قالدى. بار حالقى ءبىر عانا ءوندىرىس ورنىنا بايلانىپ قالعان قازاقستاننىڭ ءار تۇكپىرىندەگى جاڭاتاس, تەكەلى, حرومتاۋ, ستەپنوگورسك, قاراجال, شاحتينسك, جەتىقارا, ليساكوۆسك, جاڭاوزەن, ەكىباستۇز, كۋرچاتوۆ, زىريانوۆسك, ريددەر, سەرەبريانسك, ت.ب. ونداعان قالالار ەل ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەۋدىڭ ورنىنا كۇرمەۋى قيىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى جيناقتالعان پروبلەمالىق ەلدى مەكەندەرگە اينالدى. مىنە, وسىنداي قوردالانعان الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە قوسىمشا 600-دەن استام قازاق مەكتەبىنىڭ جابىلۋى, سوراقى ۇلت ساياساتىنىڭ سالدارىنان قازاق ۇلتىنىڭ ءوز ەلى, ءوز جەرىندە وتىرىپ ازشىلىققا اينالۋى حالقىمىزدىڭ اشۋ-ىزاسىن قارا قازانداي قايناتتى. مۇنداي ابدەن شەگىنە جەتكەن نارازىلىق قوعام دامۋىنىڭ بۇلجىماس زاڭى بويىنشا ايتەۋىر ءبىر جەردەن جارىپ شىعۋعا ءتيىس ەدى. سول جارىلىس 1986 جىلى ورىن الدى. جەلتوقسان كوتەرىلىسى ءفورمالدى تۇردە وقشانتايدان شىققان ورتا دارەجەدەگى پارتيا فۋنكتسيونەرى كولبين­نىڭ قازاقستانداي ۇلكەن رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا كەلۋىنە قارسىلىق بولعانىمەن, تۇپتەپ كەلگەندە, قازاق حالقىن ابدەن ازاپقا تۇسىرگەن بۇكىل كەڭەس قوعامىنا, ۇلتتىق سانانى باسىپ-جانشىعان كوممۋنيستىك يدەولوگياعا باعىتتالىپ, حالىق كەگىنە سۋارىلعان كوتەرىلىس ەدى. اشىق ساياسي سيپات العان بۇل وقيعا كەڭەس وداعى سياقتى يمپەريادا توتاليتارلىق جۇيە ورنىققاننان بەرگى كەزەڭدەگى ەڭ العاشقى, ەڭ قۋاتتى جانە بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى نازارىن وزىنە اۋدارعان ەڭ ساياسي كوتەرىلىس بولدى. ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ سياقتى اقىل-وي الىپتارىنىڭ ەلىنە كەلگەن ەرگەجەيلى كولبيننىڭ بيلىك باسىندا تىم ۇزاق تۇراقتامايتىنى ول قىزمەتكە كىرىسكەن العاشقى كۇندەردە-اق بەلگىلى بولىپ قالدى. سوزىندە ءباتۋا, ىسىندە ناتيجە جوق, ويلانباي سويلەپ, ورىندالمايتىن ۋادە بەرىپ ۇيرەنگەن كولبين كەزەڭى قازاق ساياسي ەليتاسى ءۇشىن جاڭا ساياسي كۇشتەردىڭ قالىپتاسىپ, ءوزارا ارا سالماعىن ايقىنداۋعا, حالىق الدىندا بەدەل جيناپ, كىمنىڭ كىم ەكەندىگىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك جاسادى. بۇعان «جاريالىلىق» دەگەن جىلىمىقتى الا كەلگەن قايتا قۇرۋ ساياساتى دا سەبەپكەر بولدى. قازاق قوعامى كوپ ىشىنەن سۋىرىلىپ العا شىققان قايراتكەرلەر اراسىنان ەل ىشىندەگى قوردالانعان پروبلەمالاردى بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن, حالىق مۇڭى مەن زارىن بيىك مىنبەردەن باتىل ايتاتىن, ءومىر مەن ساياسي كۇرەس سىنىندا ابدەن شىڭدالعان, ۇلتتىق بولمىس پەن داستۇردەن اجىراماعان, ەڭ باستىسى – ۇلتى ءۇشىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا باسىن بايگەگە تىگە الاتىن, ەركىن ويلى ەرلەردى ىزدەدى. ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن-قىس­تاۋ كەزدەردە نەبىر تاڭداۋلى تۇلعالاردى تاريح پەن ساياسات ساحناسىنا شىعارا بىلگەن قازاق حالقىندا مۇنداي تاڭداۋلى تۇلعا بار بولاتىن. بۇكىل الەم كوز تىككەن كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ العاشقى سەزىندە قازاقستان مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ توپتان وزىپ, سۋىرىلىپ العا شىقتى.

ورلەۋ ورىندە

وتكەن عاسىردىڭ برەجنەۆ بيلىك قۇرعان 70-80-ءشى جىلدارى كسرو تاريحىنا «توقىراۋ جىلدارى» دەگەن كەلەڭسىزدەۋ اتاۋمەن تاريحقا ەندى. ارينە, وتكەننىڭ بارىنە قارا كۇيە جاعا بەرۋدىڭ ءجونى جوق. كەڭەس وداعىندا 60-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن 70-جىلداردىڭ باسىندا عارىش, اۆياتسيا, اتوم ونەركاسىبى دامىپ, شىعارعان ءونىمى نەگىزىنەن ىشكى نارىق پەن سوتسياليستىك لاگەر ەلدەرىنە ارنالعان كوپتەگەن ءوندىرىس ورىندارى اشىلدى. عىلىم, ءبىلىم, مادەنيەت, مەديتسينا ايتارلىقتاي ءوستى. الەۋمەتتىك سالاعا كوڭىل ءبولىندى. قاراپايىم حالىق كوممۋنالدىق ۇيلەردەن شىعىپ, تۇڭعىش رەت جەكە پاتەرلەرگە يە بولا باستادى. ناقتى سۇرانىس پەن باسەكەگە ەمەس, تەك جوسپارعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا 70-جىلدارى تىعىرىققا تىرەلدى. بۇعان سول جىلدارداعى الەمدىك نارىقتاعى مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ شارىقتاپ ءوسۋى باستى سەبەپ بولدى. الەمدىك ەكونوميكادا 1973 جىلى ايگىلى «مۇناي داعدارىسى» ورىن الدى. وپەك قۇرامىنا ەنەتىن بارلىق اراب ەلدەرى يزرايل اگرەسسياسىنا جانە ونى قولپاشتاپ وتىرعان اقش پەن باتىس ەلدەرىنە قارسىلىق رەتىندە مۇناي ءوندىرۋدى كۇرت ازايتىپ, ونى ءيزرايلدى قولدايتىن مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتاۋ­دى مۇلدە دوعاردى. بۇل دۇنيەجۇزىلىك نارىقتاعى مۇناي باعاسىن ءۇش ەسەگە دەيىن ءوسىرىپ جىبەردى. ناتيجەسىندە اقش پەن باتىستىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن داعدارىس جايلادى. قيىندىق ەكونوميكاسى كۇشتى ەلدەردى شيراتادى, ءالسىز ەلدەردى بوساڭسىتادى. امەريكا مەن باتىس ەلدەرى تىعىرىقتان جول ىزدەي ءجۇرىپ, ۇنەمدەۋدى, تەحنيكانى جەتىلدىرۋدى, تەحنولوگيانى جاڭارتۋدى ۇيرەندى. باستاپقىدا قيىندىق بولعانى­مەن, ولار «مۇناي داعدارىسىنان» جاراۋ اتتاي شيراپ شىقتى. تەحنيكالىق پروگرەستە قارا ءۇزىپ العا كەتتى. اسىرەسە, ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىناتىن اۆياتسيا, عارىش, تەڭىز فلوتى, اۆتوموبيل, ءتىپتى تۇرمىستاعى تەحنيكانى جەتىلدىرۋدە وراسان زور جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. الەمدىك مۇناي داعدارىسى كەڭەس وداعى ەكونوميكاسى ءۇشىن اسا ءتيىمدى بولعانىنا قاراماستان, ولار مول مۇمكىن­دىكتى ورىندى پايدالانا المادى. اياق استىنان پايدا بولعان استا-توك قاراجات ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرىپ, تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى جەتىلدىرۋدىڭ ورنىنا باسى ءبۇتىن مۇنايعا تاۋەلدىلىككە الىپ كەلدى. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا باياۋلاۋ, قۇلدىراۋ, توقىراۋ باستالدى. بۇل, اسىرەسە, عىلىم مەن تەحنيكا, جاڭا تەحنولوگيا سالاسىندا ايقىن اڭعارىلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بۇكىل ەۋروپا ەلدەرى ەسەڭگىرەپ شىقتى. تۇتاس قالالار قيرادى, ءوندىرىس وشاقتارى تالان-تاراجعا ءتۇستى, ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەدى. جەڭىم­پاز ەل رەتىندە الدىمەن كەڭەس وداعى ەس جيدى. سوعىس كەزىندە ىسكە قوسىلعان كاسىپورىندار بەيبىت جاعدايعا بەيىمدەلىپ, ءونىم بەرۋدى ۇلعايتتى. جەڭىل­گەن گەرمانيادان اكەلىنگەن تروفەيلىك زاۋىتتار دا سول كەزەڭدەگى تەحنيكالىق ۇدەرىستى دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوستى. وسىلايشا 50-جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن كەڭەس وداعى اۆتوموبيل, اۆياتسيا, تەڭىز تەحنيكاسى, اتوم ونەركاسىبى, قارۋ-جاراق ءوندىرىسى, باستى ونەركاسىپ ونىمدەرى سالاسى بويىنشا ەۋروپانىڭ كەز كەلگەن ەلىنەن وزىق, ال ۇلىبريتانيا, اقش-پەن تەرەزەسى تەڭدەۋ دارەجەگە جۋىقتاپ قالعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, 60-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن 70-جىلداردا كسرو ەكونوميكاسى بىرتىندەپ وسى ارتىق­شىلىقتارىنان ايىرىلا باستادى. كەڭەس وداعى باتىس ەلدەرىن تىعىرىق­قا تىرەگەن «مۇناي داعدارىسى» كەزىندە ەل ەكونوميكاسىن رەفورمالاۋ ورنىنا كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋدى ارتتىرعان ءۇستى­نە ارتتىرىپ, وعان تاۋەلدىلىكتى ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇستى. ەگەر كسرو 1965 جىلى 75 ملن. توننا مۇناي وندىرسە, ارا­دا نەبارى 20 جىل وتكەندە – 1985 جىلى ونى 193,5 ملن. تونناعا دەيىن جەت­كىزدى. وسى مەرزىم ىشىندە تابيعي گاز ءوندىرۋ 5 ەسەگە دەيىن ارتتى. مۇناي مەن گازدان تۇسكەن قىرۋار ۆاليۋتا تەحنيكانى جاڭعىرتۋعا ەمەس, جوسپارلى ەكونوميكانىڭ جىرتىعىن جاماۋعا كەتتى. ءتىپتى, مۇناي قاراجاتى ەگىستىككە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامادى. جەر كولەمىنەن الەمدە ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان كسرو شەتەلدەردەن استىق ساتىپ الا باستادى. كوسىگيننىڭ رەفورماسى ءتۇرلى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەرگە ۇشىراپ, ەشبىر ناتيجەسىز اياقتالدى. قيساپسىز مول قاراجات «سوتسياليستىك دامۋ جولىنا» تۇسكەن ازيا مەن افريكانىڭ, لاتىن امەريكاسىنىڭ كەدەي ەلدەرىنە كومەك رەتىندە وڭدى-سولدى جۇمسالا باستادى. جالپى, جۇرتقا جايماشۋاق بولىپ كورىنەتىن برەجنەۆ بيلىگى كەزىندە كەڭەس وداعى وسىلايشا «توقىراۋعا» بەلشەسىنەن باتتى. سول سەبەپتى, بۇكىل كەڭەس حالقى «ەپوحا پىشنىح پوحورون» دەپ ات قويىپ, ايدار تاققان برەجنەۆ, چەرنەنكو, اندروپوۆ بيلىگىنەن كەيىن گورباچەۆ باستاعان قايتا قۇرۋعا ۇلكەن سەنىممەن ءۇمىت ارتتى. كوپىرمە, كوپ سوزگە اۋەس گورباچەۆ رەفورماتور رەتىندە ەشبىر ناتيجەگە قول جەتكىزە الماسا دا, ونسىز دا كەتەۋى كەتكەن كەڭەس وداعى سياقتى الىپ يمپەريانى ەشبىر سوعىسسىز, قارۋلى قاقتىعىسسىز قۇلاتقان ادام رەتىندە تاريحتا قالدى. باتىستا ونى ستالين زامانىنان ىرگەسى سوگىلمەگەن توتاليتارلىق, كوممۋنيستىك جۇيەنى شايقالتقان تۇلعا رەتىندە ءالى كۇنگە دەيىن ايرىقشا باعالايدى. قايتا قۇرۋ كەڭەس قوعامىنىڭ بۇكىل قوياسىن سىرتقا شىعاردى. ماسكەۋ مەن لەنينگراد سياقتى كەڭەس وداعىنىڭ ەكى باستى قالاسىنىڭ باسشىلىعىنا گ.پوپوۆ پەن ا.سوبچاك سياقتى پارتيا اپپاراتىندا ءبىر كۇن دە جۇمىس ىستەمەگەن جاڭا ۇلگىدەگى دەموكراتتاردىڭ كەلۋى ەل ىشىندە پارتيانىڭ بەدەلى ءبىرجولاتا كەتكەندىگىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. گورباچەۆ بيلىككە كەلىسىمەن كۇندەردىڭ كۇنىندە اياقتان شالىپ, كەدەرگى كەلتىرۋى, بيلىككە تالاسۋى ابدەن مۇمكىن ساياسي بيۋرونىڭ كارى تارلاندارى گريشين, رومانوۆ, تيحونوۆ, دولگيح, دەميچەۆتەردى بىرتىندەپ قىزمەتتەن كەتىرىپ, رەسپۋبليكالار مەن وبلىس باسشىلارىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن اۋىس­تىردى. بىراق بيلىك باسىنا كەلگەندەردىڭ ءبارى بىردەي حالىق قولداۋىنا يە بولعان جوق, ال اۋپىرىمدەپ قىزمەتتە قالعاندار ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, تىرشىلىك ەتۋگە كوشتى. وسىنداي قيىن جاعدايدا ءبىر كەزدەگى وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى پارتيا كوسەمدەرىنىڭ پاپىگى وپ-وڭاي باسىلىپ, حالىق الدىندا قايراتكەرلەردىڭ جاڭا بۋىنى بەدەل الا باستادى. كىمنىڭ كىم ەكەنىن جانە ونىڭ قولىنان نە كەلەتىنىن تەلەديدار ارقىلى تىكەلەي ەفيرگە كەڭەس وداعىنا عانا ەمەس بۇكىل دۇنيە جۇزىنە كورسەتىلگەن كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ 1-ءشى سەزى ايقىن كورسەتىپ بەردى. مىنە, ايگىلى كرەملدىڭ سەزدەر سارايىندا 1989 جىلدىڭ 30 مامىرىندا ءدال وسى سەزدىڭ التىنشى وتىرىسىندا تريبۋناعا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ كوتەرىلدى. بۇل ونىڭ ومىرىندەگى ەڭ ءبىر شەشۋشى ساتتەردىڭ ءبىرى ەدى. دەپۋ­تاتتار ورتالىق ازيادان شىققان, رەسپۋب­ليكالىق پارتيا ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى ەمەس, بار بولعانى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاراتىن, ءالى 50-گە تولماعان جاس قايراتكەردىڭ وزىنە دە, سويلەگەن سوزىنە دە سىن كوزبەن قارادى. ەندى «نازارباەۆ فەنومەنىن» زەرتتەۋمەن اينالىسقان تاريحشىلار مەن ساياساتتانۋشىلار تاراپىنان ءالى كۇنگە دەيىن تەرەڭ تالداۋ نىسانى بولماعان وسى بايانداماعا جان-جاقتى توقتالىپ وتەيىك. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوزىن بىلاي باس­تادى: «قۇرمەتتى دەپۋتاتتار, بىزدەر ءىستى قولعا الىپ, سوتسياليستىك تاڭداۋ شەڭبەرىندە قوعامىمىزدى جاقسىلىق جاعىنا قاراي جاڭعىرتاتىن شەشىمدەر كۇتكەن ميلليونداردىڭ وكىلدەرى ەكەنىمىز راس قوي. الدە سىزدەرگە بۇلاي كورىنبەي مە؟ مەنىڭ كوزقاراسىمشا, ءبىزدىڭ مىندەتتەردى شەشۋدەگى باس اۋرۋىمىزدىڭ ءتۇپ-تامىرى – ءبازيستىڭ, ەكونوميكانىڭ سىرقاتىن ەمدەۋدە. مۇندا بىزگە ءدال دياگنوز كەرەك. قىزمەتتىك مىندەتىمە وراي پراك­تيكالىق-ەكونوميكالىق ماسەلە­لەر­مەن اينالىساتىندىقتان ايتارىم, ءبىز بۇگىن دە ەل ەكونوميكاسىنداعى ناقتى جاعداي تۋرالى بىلمەيمىز». ۇزاق جىلدار بويى باسشىلىق قىزمەت­پەن اينالىسقان قايراتكەر تۇلعانىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى جاي-كۇيىن «ءبىز بىلمەيمىز» دەپ ماسەلەنى بىردەن توتەسى­نەن قويۋى وتە ۇلكەن باتىلدىق ەدى. شىن­دىقتى ءسوز اراسىنان وقي الاتىن ادام ءۇشىن «ءبىزدىڭ» ار جاعىندا «رەفورمانى باس­تاپ وتىرعان باس حاتشى باستاعان باس­شى­لارىنىڭ ەشقايسىسى دا بىلمەيدى» دەگەن بۇرىن-سوڭدى ەشكىم ايتا الماعان ەركىن پىكىر جاتتى. ءارى قاراي قايراتكەر كەڭەس وداعى ەكونوميكاسىنىڭ سوراقى جاعدايىن ەشبىر بۇراما, بۇلتاقسىز جاريا ەتتى. ول بىلاي دەدى: «وزدەرىڭىز ويلاپ قاراڭىزدار: كسرو مەملەكەتتىك ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس ەلىمىزدە ءونىم ءوندىرۋ ارتقان, ال سورەلەر بوس. ەكونوميكالىق رەفورما بويىنشا قابىلدانعان شەشىم­دەر ەڭبەكپەن تابىلماعان اقشانىڭ اعىنىن كۇرت ارتتىردى, ارزان اسسورتيمەنت شايىلىپ كەتىپ جاتىر. جوسپارلار ورىندالعانىمەن, ەكو­نو­ميكانىڭ جاعدايى ناشارلاي تۇسۋدە. ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن ارتتىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق, ال اۋىل شارۋاشىلىعىندا تابىستار وسە ءتۇسىپ وتىر. نەگە؟ مۇنداي «نەگەلەردىڭ» ۇشى-قيىرى جوق. ەكونوميكاداعى داعدارىستىڭ بۇكىل تەرەڭدىگىن ايقىنداپ, ونى ەڭسەرۋدىڭ ناقتى جولىن تاباتىن ۋاقىت جەتتى». بۇل كەڭەس وداعىنىڭ كوكەزۋ باسشىلارىنا قاراتا ايتىلعان, «كوپىرمە, كوپ ءسوزدى دوعارىپ, تىعىرىقتان شىعاتىن جول تاڭداۋ كەرەك» دەگەن بولات قايناۋدا شىڭدالعان قايراتكەردىڭ باتىل ويى بولاتىن. ن.ءا.نازارباەۆ – قاراپايىم مەتاللۋرگتەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتى باسشىسى دارەجەسىنە دەيىن ءوز ەڭبەگىمەن وسكەن جان. سوندىقتان ول ادەتتە ماسكەۋدىڭ كوبىنە ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعاراتىن, ءمانسىز, ماعىناسىز نۇسقاۋلارى مەن «اسا قۇندى ۇسىنىستارى» وزگەنى بىلاي قويىپ, سونى دايىنداعان ەسىمى ۇنەمى بەلگىسىز اۆتورلاردىڭ وزىنە دە تۇسىنىكسىز ەكەنىن انىق بىلەتىن. ول مۇنى دا جايىپ سالدى: «ۇكىمەت سولارمەن اقىلداسا كەلە شەشىم قابىلدايدى. ءىس جۇزىندە ءبىز نە نارسەگە قول جەتكىزىپ وتىرمىز؟ بۇگىندە شارۋاشىلىق ەسەپتىڭ ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى مودەلدەرى بار. ءتورتىنشىسى دە بولاتىن شىعار. بىراق شارۋاشىلىق ەسەپ دەگەننىڭ ءوزى ءىس جۇزىندە مۇلدەم جوق!». وسى كەزدە باعانادان بەرى «مىنا قازاق قالاي-قالاي باسقا شاۋىپ, توسكە ورلەيدى» دەپ وتىرعان نەبىر ىعاي مەن سىعايدان تۇراتىن, اناۋ-مىناۋ­عا ەلەڭ ەتە بەرمەيتىن دەپۋتاتتار دۇركىرەتە قول سوقتى. بۇل قازاقستان مينيستر­لەر كەڭەسىنىڭ جاس توراعاسىنىڭ تۋراشىل­دىعىنا سۇيسىنىستەن سوعىلعان قول شاپا­لاقتاۋ بولاتىن. ويتكەنى, وسىدان تۋرا ەكى جىل بۇرىن وداق باسشىلىعى مەكەمەلەردى شارۋا­شىلىق ەسەپكە كوشىرۋ تۋرالى ار­نايى قاۋلى قابىلداعان ەدى. جان-جاق­تى ويلاستىرىلماعان بۇل شارا ءۇل­كەن داۋ-دامايعا اكەلىپ سوقتىردى. شارۋا­شىلىق ەسەپ مودەلىنە قايتا-قاي­تا وزگەرىس ەنگىزىلگەنىمەن, باعا مەن جالاقى ورتالىقتان بەلگىلەنگەن جاع­داي­دا ءىس مۇلدە العا باسپادى. ءتىپتى, مودەل­دى ءوز بەتىنشە جەتىلدىرگەن تالانت­تى شارۋاشىلىق باسشىلارى زاڭ سالا­سىن­داعى كەلەڭسىزدىكتەردەن ءىستى بولا باستادى. ن.نازارباەۆ ءارى قاراي كەڭەس ەكونوميكاسىن تۇرالاۋعا, توقىراۋعا جەتكىزگەن كەمشىلىكتەردى جىلىك مايىن شاعا تالداۋعا كوشتى: «ەسكى رەتتەۋشى – ورتاشا ەڭبەكاقى بار ەدى. ءبىز ونى الىپ تاستادىق جانە دۇرىس جاسادىق. ال جاڭاسىن ويلاپ تاپقان جوقپىز. مۇنىمەن ەميسسيانى ەكى ەسەلەندىرىپ, ەلدىڭ ونسىز دا شاتقاياقتاپ تۇرعان قارجى جاعدايىن تىعىرىققا تىرەپ تىندىق. ون ەكىنشى بەسجىلدىق توقىراۋدىڭ ەڭ ناشار داستۇرلەرىنىڭ سىڭايىندا جاسالدى. سىرتتاي بولسا دا تۇزەگەن بولىپ, بارلىق قۇجاتتارعا تاۋارلى ءونىم كورسەتكىشى تالدامالىق ماقساتتار ءۇشىن ەسەپتىك رەتىندە قابىلدانادى دەپ جازدىق. بۇعان كىم سەنەدى؟ ءوسىم قارقىنى ساقتالىپ وتىر, ەڭبەكاقى بۇرىنعىسىنشا كولەمگە رۋبلمەن بايلاپ تاستالعان, ال تەگەرشىكتى قايتا ەسەپتەۋ, باعا ارقىلى ءوسىرىپ, ءونىم وندىرمەي, نىساندار سالماي ەڭبەكاقى الۋدى ءبىز ەرتەدەن بىلەمىز جانە قازىر دە جالعاستىرۋدامىز». ول مۇنىمەن دە توقتاعان جوق. ورتا­لىق جىبەرگەن قاتەلىكتەردى جىپكە تىزە وتىرىپ, اششى مىسقىلعا اۋىستى: «تاۋار­لاردىڭ ەمەس, اقشانىڭ تولقىنى ون ەكىنشى بەسجىلدىقتا بۇرىنعىدان دا قۋاتتىراق شىعىپ, ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى. ۆەدومستۆولاردىڭ كورسەتكىشتەرىن ەمەس, ادامداردىڭ سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋ دا قۇر ۇندەۋ كۇيىندە قالدى. ال ەندى ەڭ ارحايكالىق كورسەتكىشكە – ءتورت قۇرمەتتى ۆەدومستۆو ەنگىزگەن ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ورتاشا ەڭبەكاقى اراسال­ماعىنا قايتا ورالۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر­مىز. ولار ماعان رەنجىمەي-اق قوي­سىن, بۇل قۇجات كاسىپورىنداردا «ءتورت باندىنىڭ  حاتى» دەگەن اتاۋعا يە». جاس توراعانىڭ كەسەك-كەسەك تاستاعان سوزدەرىنە ايىزى قانعان دەپۋتاتتار تاعى دا دۋ قول شاپالاقتادى. شىندىعىندا قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە ەلدىڭ ەڭ جوعارى باسشىسى تاراپىنان ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىلمەگەن, ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعاراتىن, كەيدە كۇلكى, كەيدە اشۋ-ىزا شاقىراتىن قۇجاتتار كوپتەپ قابىلداندى. نازارباەۆ وسىنداي قيسىنسىز قۇجات اۆتورلارىن قىتايداعى «مادەني رەۆوليۋتسيا» كەزىندە زيالى قاۋىمدى زار ەڭىرەتكەن «تورتەۋ توبىنا» تەڭەپ, ماسقاراسىن شىعارادى. ەگەر ءالى كۇش-قۋاتى, بار قۇزىرەتى قولىن­دا ءتورت بىردەي مەملەكەتتىك ورگان باسشىلارىنىڭ تورتەۋى دە كرەملدىڭ سەزدەر سارايىندا وتىرعانىن ەسكەرەتىن بولساق, جاس توراعانىڭ بۇل باعاسىن قاشاندا بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي تىكە ايتاتىن قايسار مىنەزدىڭ كورىنىسى دەمەسكە ءاددىڭ جوق. قايتا قۇرۋ كەزىندە ابدەن كەتەۋى كەتكەن كەڭەس ەكونوميكاسىنا نارىقتىق قاتىناستاردىڭ ەلەمەنتتەرى دە ەنگىزىلە باستايدى. سونىڭ ءبىرى وڭىرلەر مەن كاسىپورىنداردى ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرۋعا كوشىرۋ بولدى, بىراق كوتەرمە ساۋدا باعاسى وزگەرىسسىز قالدى. ناتيجەسىندە مىڭداعان شارۋاشىلىقتار تاعى دا ءمۇساپىر حالگە كوشتى. ورايىن تاپسا, ارتىق ءونىمدى كوتەرمە ساۋدا باعاسىمەن ساتۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى پروبلەماسىن شەشۋگە بولاتىن. بۇل ماسەلە دە توراعا نازارىنان تىس قالمادى: «بۇكىل ەكونوميكا ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرۋعا كوشتى, كوتەرمە باعانى قايتا قاراعان جوقپىز. قازىر ءبىز بارىنەن دە قاتتى قاجەتسىنىپ وتىرعان ەت پەن سۇتكە تومەنگى رەنتابەلدىلىك قالىپتاستىرىلسا, جالگەرلەردىڭ موينىنا اۋىلدىڭ ەسكى قارىزدارىن ءىلىپ قويعىمىز كەلەدى». كەڭەس وداعى كەزىندەگى كەلەڭسىزدىكتىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – ۇلكەندى-كىشىلى باستىق اتاۋلىنىڭ ءبارى پارتيانىڭ اتىنان ءسوز سويلەپ, پارتيانىڭ اتىنان تاپسىرما بەرۋدى ادەتكە اينالدىرعانى ەدى. ناقتى جاۋاپ بەرەتىن ادام جوق جەردە ناقتى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ دە بولمايتىنى سياقتى نەبىر قيسىنسىز, ءتىپتى زياندى ۇسىنىستاردىڭ اۆتورى وسىلايشا جازادان وپ-وڭاي قۇتىلىپ كەتەتىن. وسى ءبىر قيسىنسىزدىق تا توراعا نازارىنان تىس قالعان جوق: «انونيمدىك بىزدە الىپ تاستالعان. كەلىڭىزدەر, ءتۇرلى شارۋاشىلىق ەسەپ مودەلدەرى, اۋىلداعى رەفورمالار اۆتورلارىنىڭ انونيمدىگىن دە قۇرتايىق. بىزگە ءوز «باتىرلارىمىزدى», كىمنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلۋ كەرەك». زال وسى تۇستا دا دۇركىرەتە قول سوعادى. جالپى, كسرو حالىق دەپۋتات­تارى­نىڭ سەزىندەگى احۋال پارتيا سەزىندەگى جاعدايدان مۇلدە وزگەشە بولاتىن. ەگەر پارتيا سەزىندە ءبارى الدىن الا ويلاستىرىلىپ, شاپالاق سوعۋدى كىم باستاپ, كىم قوستايتىنى, ءتىپتى ونىڭ ۇزاقتىعى, فور­ماتى دا (قول شاپالاقتاۋ, دۋ قول شاپا­لاقتاۋ, ورنىنان تۇرىپ ۇزاق قول شاپا­لاقتاۋ) الدىن الا بەلگىلەنەتىن بول­سا, دەموكراتيالاندىرۋدىڭ العاشقى كور­ى­نىس­تەرى ورنىعا باستاعان حالىق دەپۋتات­تارى سەزىندە قول شاپالاقتاۋدىڭ ورنىنا ۇناماعان شەشەندەردى ىسقىرىپ, ايقاي­لاپ, تريبۋنادان ءتۇسىرۋ قالىپتاسقان ەدى. سوندىقتان قازاقستان ۇكىمەتى توراعاسى­نىڭ سوزىنە سوعىلعان شاپالاق ونىڭ شىن مانىندە كوپتىڭ كوكەيىندەگىنى ايتقان باتىل پىكىرلەرىنە كورسەتىلگەن شىن جۇرەكتەن شىققان قوشەمەت دەپ قابىلداندى. نازارباەۆ جالپى وداق ەكونوميكاسىن تۇرالاۋعا اكەلەتىن كەمشىلىكتەردى سىن تەزىنە الىپ قانا قويماي, ودان شىعۋدىڭ جولدارىن كورسەتكەن ناقتى ۇسىنىستاردان كەيىن رەسپۋبليكانىڭ جاي-كۇيىنە كوشەدى. بۇكىل قازاقستاندى عانا ەمەس, كۇللى الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان ەكونوميكالىق, دالىرەك ايتقاندا, ساياسي, اسكەري, جاھاندىق ءمانى بار ەكولوگيالىق پروبلەمالارعا اۋىسادى: «ۆەدومستۆولىق ديكتات شيكىزات رەسۋرستارىنا اسا باي, الەمدىك رىنوكتا جوعارى سۇرانىسقا يە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكانى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك دامۋىندا اسا اۋىر جاعدايدا جانە ەكولوگيالىق داعدارىس شەگىندە قالۋعا الىپ كەلدى. مينيسترلىكتەردىڭ ءپىلدىڭ ىدىس-اياق دۇكەنىنە كىرىپ كەتىپ, ءبارىن قيراتقانىنداي  ىسىراپقورلىعىنىڭ سالدارىنان ارال قۇرعاپ قالدى. ەكىباستۇز دالانى كۇلمەن كومكەرە باستادى. مۇناي ونى وندىرەتىندەرگە قىزمەت ەتىپ جاتقان جوق. جايىلىمدىق  جەرلەر ءتۇرلى پوليگونداردىڭ ەنشىسىندە كەتسە, وتەماقى تۋرالى مۇلدەم اڭگىمە جوق». رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى باسشىنىڭ وداق باسشىلىعىن بۇلايشا سىناۋى, سىناۋ عانا ەمەس بۇكىل ورتالىق ازيانى ەكولوگيالىق اپات ايماعىنا اينالدىر­عانىن اشىق ايىپتاۋى بۇكىل كەڭەس وداعى تاريحىنداعى ءبىرىنشى جاعداي ەدى. ارينە, مۇنداي ماسەلەنى جازۋشى, عالىم اعايىندار ايتسا زيالى قاۋىمنىڭ ادەتتەگىدەي «وكپە-نازى» رەتىندە قابىل­دا­نا­تىن. ال مينيسترلەر كەڭەسى توراع­ا­سى­نىڭ ايتۋى وداق باسشىلىعىنا دەگەن اشىق قارسىلىقتىڭ ايقىن كورىنىسى بولاتىن. ن.نازارباەۆ ءارى قاراي جوعارى تريبۋنانى بىلاي قويىپ, رەسمي قۇجاتتاردا «وتە قۇپيا» دەگەن گريفپەن قاراستىرىلاتىن, قازاق حالقىنا تاجال بولىپ جابىسقان سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ زياندى زارداپتارىن ايتۋعا كوشتى: «1946 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ تۇرعان جانە اۋەلى جارىلىستار اۋەدە جاسالعان سەمەي يادرولىق پوليگونى تۋرالى ەرەكشە ايتقىم كەلەدى. ونىڭ توڭىرەگىندەگى حالىق سول ۋاقىتتان بەرى ءتورت ەسە ءوستى. بىراق اسكەريلەر ءبىزدى سىناقتاردىڭ ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن پايداسى بار دەپ سەندىرۋدەن دە تارتىنار ەمەس. ءبىز مۇنىڭ بۇگىن مەملەكەتتىك قاجەتتىلىك ەكەنىن تۇسىنەمىز. بىراق اتوم جارىلىستارىنىڭ قورشاعان ورتاعا ىقپالى تۋرالى تۇبەگەيلى تالداۋ جۇرگىزىپ, ول تۋرالى ادامدارعا ايتۋ كەرەك قوي. سوندا تۇرىپ جاتقانداردىڭ ومىرلەرىن جاقسارتۋ ءۇشىن كەيبىر شىعىنداردى ايتپاعاننىڭ وزىندە». بۇگىندە «پوليگوندى مەن جاپتىم», «ول جاپتى» دەيتىندەر وتە كوپ. بىراق بۇل پوليگون ماسەلەسىنىڭ كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ جوعارى زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ بۇكىل الەم كوز تىككەن بيىك مىنبەسىندە تۇڭعىش رەت رەسمي تۇردە كوتەرىلۋى بولاتىن. ارينە, بۇگىنگى قازاقستاندىقتار سەمەي يادرولىق پوليگونى مەن ونىڭ قيساپسىز مول قاسىرەتى تۋرالى ابدەن حاباردار. ال كەڭەس وداعى ءالى كۇش-قۋاتى قولىندا, اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنى ويى­نا كەلگەنىن ىستەۋگە شاماسى بار سول كەزەڭدە ماسەلەنى ءدال وسىلاي توتەسىنەن قويۋ ەرلىكپەن پارا-پار ەدى. توراعا مۇنىمەن دە توقتالمادى. اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ماقتانىشى, جالپى كەڭەس قوعامىنىڭ ارتىقشىلىعى سانالاتىن عارىش سالاسىنداعى كەلەڭسىز­دىكتەرگە دە توقتالىپ ءوتتى: «ادامنىڭ دانىشپان اقىل-ويى بايقوڭىر­دى, تاماشا لەنينسك قالاسىن ومىرگە اكەلدى. بىراق ەلىمىزدىڭ عارىش ايلاعىنىڭ قاقپاسى, تورەتام ستانساسى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قارابايىر قونىسى بولىپ قالىپ وتىرعانىن سىزدەردىڭ ارالارىڭىزدا بىلەتىندەر از». وسى تۇستا «باسقا شاۋىپ, توسكە ورلەپ» بارا جاتقان جاس توراعانى توقتاتۋعا ارەكەت ەتۋشىلەر دە تابىلدى. تريبۋنادا تۇرعان قايسار مىنەزدى قازاق قايراتكەرى ەندى قايتا قۇرۋ كەزىندەگى كەمشىلىكتەرگە اۋىسىپ, وداقتىڭ مينيسترلىك باسشىلارىن سىن تەزىنە الدى: «قايتا قۇرۋدىڭ ءتورت جىلى ءوتتى, ال وداقتىق مينيسترلىكتەر كاسىپورىندارعا, ءتىپتى, ءالى دە جوسپاردان تىس ونىمدەردى, ءتىپتى, قالدىقتار مەن قايتالاما رەسۋرستاردى, مۇناي مەن كومىردى پايدالانۋعا دا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. قازاقستانعا يەلەنۋگە مۇرسات بەرىلگەن باسقا نارسەلەر ونەركاسىپ كولەمىنىڭ تەك 7 پايىزىن عانا قۇرايدى, ال كاسىپورىنداردىڭ 93 پايىزى رەسپۋبليكاعا ءوز تابىستارىنىڭ تەك 1 پايىزىن عانا اۋدارادى. رەسپۋبليكا ماسكەۋ كابينەتتەرىندە قاشانعى الاقان جايىپ جۇرمەكشى؟». ءدال وسى تۇستا زال تاعى دا دۋ قول شاپالاقتاۋعا كوشەدى, بىراق سول جولعى شاپالاقتىڭ ورنى وزگەشە ەدى. بۇل قازاق قايراتكەرىن زالدا وتىرعان «مۇڭى ءبىر» وداقتاس رەسپۋبليكالاردان كەلگەن دەپۋتاتتاردىڭ قولداۋى بولاتىن. بۇدان ءارى قازاق توراعاسى جەر مەن ونىڭ بايلىعى بەلگىلى دارەجەدە عانا وداقتىق مەنشىك بولۋى كەرەكتىگى جانە ونىڭ بار بايلىعى رەسپۋبليكانىڭ وزىندە وڭدەلۋى كەرەكتىگىن العا تارتادى. ول رەس­پۋبليكالاردى قولداۋ ارقىلى وداقتىڭ ءوزى كۇشەيەتىندىگى تۋرالى بۇدان كەيىن كەڭەستىك ءباسپاسوز ءىلىپ اكەتىپ, افوريزمگە اينالدىرعان, «قۋاتتى رەسپۋبليكا – قۋاتتى ورتالىقتىڭ نەگىزى» دەگەن تەزيس­تى ايتتى. كەڭەس وداعى كەزىندە ساياسي بيۋرو قۇرامىندا كوز الداۋ ءۇشىن ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز جۇرتىنان شىققان ءبىرلى-جار­ىم وكىلدەر بولعانىمەن وداقتىق ۇكىمەت پەن ورتالىق ورگان باس­شى­لارى نەگىزىنەن رەسەي­لىكتەردەن تۇرا­تىن. ال قورعانىس, قۇقىق قورعاۋ جانە سىرتقى ىستەر سالاسىندا باس­شىلىق قىزمەت ىستەيتىن رەسپۋبليكالىق وكىل­دەر مۇلدە جوق بولاتىن. ن.نازارباەۆ تىكەلەي ساياسي بيۋرونىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن بۇل تاقىرىپتى دا اينالىپ وتكەن جوق: «ۇلتتىق رەسپۋبليكالارعا قۇقىقتىق, قورعانىس, سىرتقى ساياسات باسشىلىعىن قوسا العاندا, بارلىق فەدەرالدىق ورگانداردا لايىقتى وكىلەتتىلىككە كەپىلدىك بەرىلۋى ءتيىس». مۇنداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دەگەن ۇعىمعا سول كەزدەگى تۇسىنىك بويىنشا كگب, ءىىم, جوعارعى سوت, باس پروكۋراتۋرا, ادىلەت مينيسترلىگى سياقتى الەۋەتتىك ورگاندار ەنەتىن. بۇل ن.نازارباەۆتىڭ رەسپۋبليكا شەڭبەرىنەن شىعىپ, وداقتىق دەڭگەيگە ەركىن كوتەرىلگەن باتىل ويلى قايراتكەر ەكەندىگىن كورسەتىپ بەردى. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى پروبلەما­لار­عا كەڭىنەن توقتالىپ وتكەن توراعا ءسوزى­نىڭ سوڭىنا قاراي كەڭەس وداعى سياق­تى الىپ مەملەكەتتىڭ ءاربىر وڭىرىنە قاتىستى پروبلەما – جەرگىلىكتى باسقارۋ ماسەلەسىنە ويىسادى: «جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى زاڭ قابىلداۋدى جەدەل­دەتۋ قاجەت. ءتورت جىل اڭگىمە ەتىپ كەلە جاتقانىمىزبەن, بۇگىن دە ءبىز قانداي بيلىك تۋرالى ايتا الامىز! ءىس جۇزىندە ول جوق! سونداي-اق, جەر­گىلىكتى كەڭەستەرگە اۋداننان رەسپۋب­ليكا­عا دەيىنگى دەڭگەيلەردە, ەگەر ولار ەكو­لو­گيالىق كۇردەلىلىكتەرگە الىپ كەلە­تىن بولسا, سول ءوڭىردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىنا قاتەر توندىرەتىن بولسا, كەز كەلگەن ساتىداعى كەز كەلگەن ۆەدومستۆونىڭ شەشىمدەرىن توقتاتۋعا رۇقسات بەرۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان شەشۋ كەرەك». تاعى دا دۋ قول شاپالاق. بۇل جولى قازاق توراعاسىن كەڭەس وداعىنىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن جەرگىلىكتى ورگان باسشىلارى كوكەيدەگى ءسوزىن ايتقانى ءۇشىن قولداعان ەدى. ءسوزىنىڭ سوڭىنا قاراي ن.نازارباەۆ «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» ەكەندىگىن ەسكە سالا كەلىپ, حالىقتار دوستىعى ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولۋگە نازار اۋداردى. شىندىعىندا جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن تبيليسي وقيعاسى, گرۋزين-ابحاز, گرۋزين-وسەتين قاقتىعىستارى, وشتاعى قىرعىز-وزبەك قىرعىنى, فەرعاناداعى وزبەك-مەسحەت تۇرىكتەرى ب ۇلىكتەرى, مول­دوۆا, بالتىق ەلدەرىندەگى ۇلتارالىق جان­جال­دار ورىن الدى. مۇنىڭ الدىن الماسا, بولاشاقتا بۇكىل كەڭەس وداعى كەڭ كولەمدەگى ۇلتارالىق قاقتىعىستار ارەناسىنا اينالۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىن جانە ودان الدىمەن ءوز جەرىندە ازشىلىقتا وتىرعان قازاقتار زارداپ شەگەتىنىن ايقىن بىلگەن ن.نازارباەۆتىڭ بۇل ۇسىنىسى دا كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. «حالىقتار دوستىعى» تەزيسىن دامىتا ءتۇسىپ, ەل جەلتوقسان وقيعاسىنا كەزىندە بەرىلگەن, قازاق حالقىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزعان باعامەن كەلىسپەيتىنىن ءبىلدىرىپ, قازاقتاردىڭ ينتەرناتسيونالدىعىنا كۇمان كەلتىرمەۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. ءسوزىن جيناقتاي كەلىپ, ول: «بىزگە اۆتاركيا كەرەك ەمەس, بىزگە ەكونوميكالىق كونۆەيەردى بەكەمدەۋ كەرەك, ال ينتەگراتسيامەن قازىر بۇكىل الەم اينالىسادى», – دەگەن قورىتىندى جاسايدى. «ۆكپ(ب)-نىڭ قىسقاشا كۋرسىمەن» عانا ساۋات اشقان پارتيالىق فۋنكتسيونەرلەر بايانداماشىنىڭ كەڭەس وداعىنا ءتان «جابىق ەكونوميكانى» مەڭزەيتىن «اۆتاركياسىنان» كوپ ەشتەڭە سەزبەسە دە, «ينتەگراتسياسىن» اشىق ءتۇسىندى. قازاقستان ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ءسوزى زالدا وتىرعان وداقتىڭ ساياسي ەليتاسىنا دا, ونى تەلەديداردان كورگەن بۇكىل حالىققا دا ساياسات ساحناسىنا جاڭا تۇرپاتتاعى, ەركىن ويلى, جىگەرلى, سالماقتى, سابىرلى مەملەكەت قايراتكەرى شىققانىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. ونىڭ ءسوزى وزىمەن بىرگە «جىل كەلگەندەي جاڭالىق» الا كەلدى. نازارباەۆتىڭ بايانداماسىنا ماتىندىك تالداۋ جاسار بولساق, وندا «ەكونوميكا», «ەكونوميكالىق» دەگەن ۇعىمدار 12 رەت ۇشىراسادى ەكەن. ناقتى ماتەريالدىق يگىلىكتەر ءوندىرۋ­مەن شىڭدالعان قايراتكەر تۇلعانى شىن ماتىندە ساياسات تۋرالى كوپىرمە ءسوز­دەن گورى قاراپايىم حالىقتىڭ ءال-اۋ­قا­تىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ناقتى ەكو­نوميكانىڭ جاعدايى كوبىرەك الاڭدا­تاتىن ەدى. ول وسى باعىتىنان كەيىن دە تايعان جوق جانە بۇل يدەيا «الدىمەن – ەكونوميكا, ودان كەيىن – ساياسات» دەگەن تەزيس­پەن ءالى كۇنگە دەيىن بارشا قازاق­ستان­دىقتاردىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ تۇر. بۇكىل كەڭەس وداعى ساياسي ەليتاسىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان نازارباەۆ بايان­داماسىنىڭ باستى تەزيستەرىن تاعى ءبىر تۇيىندەپ وتەيىك: وداق ەكونوميكاسىنىڭ ءحالى وتە ءمۇش­كىل, ونى جاسىرماي اشىق مويىنداۋ كەرەك; داڭعازا مەن داقپىرتتى قويىپ, دەرەۋ سوزدەن ىسكە كوشكەن ءجون جانە ول ءۇشىن تىعىرىقتان شىعار جاڭا جول, جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات قاجەت; وداقتىق ۇكىمەت ءدال وسى كۇيىندە وزىنە جۇكتەلگەن قىزمەتتى اتقارا الماي وتىر, سوندىقتان وعان تۇبەگەيلى تۇردە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر جاساپ, قايتا جاساقتاۋ كەرەك; بيلىك شامادان تىس ورتالىقتاندىرىلعان جانە سول سەبەپتى رەسپۋبليكالار مەن وبلىستارعا زاڭ جۇزىندە قوسىمشا قۇزىرەت پەن ەركىندىكتەر بەرۋ قاجەت; جوسپارلى ەكونوميكادان بىرتىندەپ شارۋاشىلىقتى ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىرۋعا كوشكەن ءجون; كەڭەستىك ونەركاسىپتى سانعا ەمەس, ساپاعا لايىقتاپ قايتا قۇرۋ كەرەك; ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە تاپشىلىقتى جويۋ ءۇشىن ءونىم وندىرۋشىگە ەكونوميكالىق ەركىندىك بەرگەن ءجون; قارجى جۇيەسىنە رەفورما جاسالىپ, باعا مەن جالاقىنى ورتالىقتان بەلگىلەۋدى دوعارۋ كەرەك; جەرگىلىكتى ورگاندارعا (وبلىستىق, اۋداندىق) ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا كوشۋگە مۇمكىندىك جاساعان ءجون; ەكولوگيكالىق اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وداقتىق دەڭگەيدەگى كەشەندى باعدارلاما قاجەت; جابىق ەكونوميكالىق ساياسات شەڭبەرىنەن شىعىپ, الەمدىك ينتە­گراتسياعا ۇمتىلۋ كەرەك; كوپۇلتتىق جاعدايدا ۇلت ماسەلەسىنە, حالىقتار دوستىعىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ۇلتارالىق قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ قاجەت. ەڭ باستىسى, وداقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالارعا بارىنشا دەربەستىك بەرۋ كەرەك. قۋاتتى رەسپۋب­ليكالار عانا قۋاتتى ورتالىقتى ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ ءسوزى سەزدە ناعىز فۋرور تۋعىزدى. ول كوتەرگەن ءاربىر ماسەلەنى وداقتىق اقپارات قۇرالدارى جابىلا, جارىسا جازدى. كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزى سول كەزدەگى جالعىز وداقتىق تەلەكانال ارقىلى بۇكىل كەڭەس وداعىنا كەڭىنەن كورسەتىلدى. ەشبىر بوياما, بۇكپەسىز تىكەلەي ەفير ارقىلى بەرىلگەن بۇل كورسەتىلىمدى ساياسي اقپاراتقا سۋساعان بۇكىل حالىق ايىزى قانا وتىرىپ تاماشالادى. كوممۋنيستىك پارتيا, ەڭ الدىمەن, جۇمىسشى تابىنىڭ پارتياسى بولدى. پارتيا ەلدەگى ەكونوميكالىق يگىلىكتەردى وندىرەتىن, ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاي الاتىن, سوڭىنا مىڭداعان, قاجەت جاعدايدا ميلليونداعان ادامداردى ەرتە الاتىن جۇمىسشىلارعا ارقا سۇيەدى. ال قايتا قۇرۋ پار