ارينە, S&P حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىگى ءدال مۇنداي مالىمدەمە جاساعان جوق. بىراق قازاقستانعا قاتىستى باعالاۋ ءماتىنىنىڭ استارىنا ۇڭىلسەك, وسىنداي ەمەۋرىندى اڭعارۋ قيىن ەمەس. جاقىندا عانا ولار قازاقستاننىڭ دەربەس نەسيە رەيتينگىن «نەگاتيۆتەن» «تۇراقتىعا» اۋىستىردى. بىلتىر كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ (كقك) جۇمىسىنداعى بىرنەشە رەت قايتالانعان ىركىلىستەن كەيىن اگەنتتىك قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى باياۋلاۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنىپ, رەيتينگتى «نەگاتيۆ» دەڭگەيىنە تومەندەتىپ تاستاعان ەدى. اگەنتتىكتىڭ حابارلاۋىنشا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى فيسكالدىق جانە سىرتقى تەڭگەرىمدەرى – قازاقستاننىڭ رەيتينگىن قولدايتىن ماڭىزدى فاكتور. بۇل رەتتە ءوتىمدى سىرتقى اكتيۆتەردىڭ بولۋى قازاقستاننىڭ فيسكالدىق تۇراقتىلىعىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
S&P ءوز ەسەبىندە ەلدىڭ فيسكالدىق جانە سىرتقى تەڭگەرىمدەرى تۇراقتى بولىپ قالا بەرەتىنىن جانە كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) جۇمىسىنداعى ۋاقىتشا ىركىلىستەرگە بايلانىستى مۇناي ەكسپورتىنىڭ تومەندەۋىنەن تۋىندايتىن ىقتيمال اسەردى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى بولاتىنىن اتاپ كورسەتكەن. سونداي-اق ساراپشىلار قازاقستان ۇكىمەتى جۇرگىزىپ جاتقان ءتيىمدى ماكروەكونوميكالىق ساياساتتى اتاپ ءوتتى. ناقتىلاي ايتقاندا, ۇكىمەتتىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتى ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار ارقىلى ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا, مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن قىسقارتۋعا, باسەكەلەستىكتى دامىتۋعا, سالىق ساياساتىن جەتىلدىرۋگە, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىن رەفورمالاۋعا, سونداي-اق بيزنەس ءۇشىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋعا باعىتتالعان.
S&P قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ 2023 جىلى 4,1% جانە 2023-2026 جىلدارى ورتا ەسەپپەن 4%-عا ءوسۋىن بولجايدى.
«التىن-ۆاليۋتا قورى جانە ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ سوڭعى ءبىر جارىم جىلدا ماكسيمۋم دەڭگەيگە دەيىن وسكەنىن ايتقان بولاتىنبىز. تەك التىن-ۆاليۋتا قورىنىڭ ءوزى 2022 جىلى 10,2 پايىزعا ءوستى. ۇلتتىق قور قاراجاتى 7 پايىزعا ارتتى. S&P ساراپشىلارىنىڭ بولجاۋىنشا, ەكونوميكا ءوسىمى الداعى 3 جىل كولەمىندە 4 پايىزدى قۇراۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا, اگەنتتىكتىڭ فيسكالدىق ساياساتتى جاقسارتۋ ارقىلى ەلدىڭ ەگەمەندىك رەيتينگىن جوعارىلاتۋ مۇمكىندىگىن اتاپ وتكەنى كوڭىل قۋانتادى», دەپ پىكىر بىلدىرەدى Tengenomika ساراپشىلارى.
ساراپشى ايبار ولجايدىڭ ايتۋىنشا, «تۇراقتىدان» «پوزيتيۆكە» وتەتىن كۇن دە الىس ەمەس. مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن تەز ارادا قىسقارتا باستاۋى Standard&Poor’s ساراپشىلارىنا مايداي جاعىپ وتىر.
«اگەنتتىك ءبىز مەمكاپيتاليزمەن الىستاي باستاساق, تولىققاندى نارىق كۇشەيىپ, تەڭگەرىم تۇراقتى بولادى دەپ سانايدى. جاڭا قازاقستان وليگوپوليانى جەڭە ءبىلدى. ول ەلدە جاڭا بيزنەستەردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلۋگە ءتيىس. سونىمەن بىرگە, ەلدەن زاڭسىز شىعارىلعان كاپيتال قايتىپ, الەۋمەتتىك ماقساتقا باعىتتالا (جاڭا مەكتەپ, ەمحانا) باستاعاندىقتان, بيۋدجەتتىڭ شامادان تىس الەۋمەتتىك جۇكتەمەسىن ازايتۋعا مۇمكىندىك پايدا بولادى. جاڭا قازاقستان ەففەكتىسىن ءبىز 2025 جىلدان باستاپ سەزىنەتىن بولامىز. ءبىزدىڭ ماكروەكونوميكالىق پارادوكس – نەگىزگى كورسەتكىشتەر جاقسارسا دا, قاراپايىم حالىققا ەش اسەر ەتپەيدى. ءدال وسى سۇراق قازىر ۇكىمەت ءۇشىن ەڭ قيىن ماسەلە بولىپ تۇر», دەيدى ساراپشى.
تاۋەلسىز قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ پايىمىنشا, ۇزاق ۋاقىت مەرزىمدە قازاقستان مۇنايىنىڭ ەكسپورتى باياۋلاپ قالار بولسا, وندا سىرتقى ەكونوميكالىق پوزيتسيا السىرەيدى, بيۋدجەت تاپشىلىعى ارتادى, سايكەسىنشە اناليتيكتەر رەيتينگتى قايتادان تومەندەتۋگە ءماجبۇر بولادى.
«ەگەر كقك ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەمەي قالسا, سونداي جاعداي بولۋى ىقتيمال. قارىز الۋ شىعىندارىنىڭ ءوسۋى ۇكىمەتتىڭ قارىزعا قىزمەت كورسەتۋ اۋىرتپالىعىن ارتتىرۋدى جالعاستىرا بەرسە دە, رەيتينگتى تومەندەتىپ تاستايدى. قارىزدىڭ جيناقتالۋ قارقىنىن تومەندەتىپ جانە قارىزعا قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا تالاپتاردى ازايتا الساق, وندا ورتامەرزىمدى فيسكالدى تراەكتوريا اگەنتتىك كۇتكەندەگىدەن دە جاقسارىپ, رەيتينگىمىز جوعارىلاۋى مۇمكىن. ال اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ ارتۋى – نەعۇرلىم قالىپتى ينفلياتسيا, سونداي-اق ۆاليۋتا باعامىنىڭ يكەمدىلىگىنە دەگەن تۇراقتى مىندەتتەمە جانە از دوللارلانعان ەكونوميكانىڭ قالىپتاسۋىنا بايلانىستى», دەيدى ساراپشى.
S&P رەيتينگى وتە ماڭىزدى, سەبەبى وسىنداعى باعالاۋعا شەتەلدىك ينۆەستورلار ەرەكشە ءمان بەرەدى. قازاقستان ءۇشىن ينۆەستيتسيا وتە قاجەت.
كقك قاۋپى قايتالانا ما دەگەنگە ءالى تولىققاندى جاۋاپ جوق. ەڭ باستىسى, قازاقستان ءوزىنىڭ ەكسپورتتىق مارشرۋتىن ارتاراپتاندىرۋعا شىنداپ كىرىستى. «قازترانسويل» ناۋرىزدان باستاپ اقتاۋ پورتى ارقىلى باكۋ پورتىنا قاراي قاشاعاننان وندىرىلگەن 7 مىڭ توننا مۇناي جونەلتەتىندەرىن حابارلادى. قاشاعان مۇنايىن تاسىمالداۋدى «INPEX North Caspian Sea, Ltd.» كومپانياسى ءوز مىندەتىنە الماق.
بۇعان دەيىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رومان ۆاسيلەنكو مۇناي ەكسپورتى بىرنەشە باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى دەگەن ەدى.
«ونىڭ ىشىنە رەسەي ارقىلى وتەتىن باعىت تا كىرەدى. كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى, «اتىراۋ – سامارا» قۇبىر جەلىسى, «ماحاچكالا – اقتاۋ» باعىتى. وسى جىلدان باستاپ اقتاۋ – باكۋ باعىتى بويىنشا تاسىمال باستالادى. ياعني مۇناي ازەربايجان ارقىلى ەكسپورتتالادى», دەدى مينيسترلىك وكىلى.
ول سونداي-اق قازاق مۇنايىنىڭ تەك قانا شىعىس – باتىس باعىتى بويىنشا ەمەس, سولتۇستىك – وڭتۇستىك باعىتى بويىنشا تاسىمالداناتىنىن دا اتاپ ءوتتى. وڭتۇستىك باعىت تۇرىكمەنستان مەن يران ارقىلى وتەدى. سونىمەن بىرگە مۇنايدى تۇركيا ارقىلى يرانعا تاسىمالداۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلعان.
«سىرتقى ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى امانگەلدى تاجەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەۋرووداق ەلدەرىنە ەنەرگيا تاسىمالداۋشىسى بولۋ تۇرعىسىنان قازاقستانعا قازىر تاماشا مۇمكىندىك اشىلىپ تۇر.
«ەۋروپا وسىعان دەيىن رەسەي گازى مەن مۇنايىنىڭ باستى تۇتىنۋشىسى بولىپ كەلدى. رف-عا قارسى سالىنعان سانكتسيالاردان كەيىن جەتكىزىلىمدەردىڭ ءبارى بۇزىلدى. ەنەرگيا تاسىمالداۋدى جەتكىزۋ بويىنشا ەندى قازاقستاننىڭ ءرولى كۇشەيەدى. بۇل رەتتە 2022 جىلدىڭ قاراشاسىندا بۇۇ 27-ءشى كونفەرەنتسياسى اياسىندا قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى ەنەرگيا جانە شيكىزات جەتكىزۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىم نەگىزىندە بۇل ماسەلەنى العا جىلجىتۋعا بولادى. ءوز كەزەگىندە ەو-نىڭ ەنەرگيا ءوندىرۋشى ەلدەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتۋى دا ەلىمىزدىڭ ترانزيت-لوگيستيكا سالاسى ءۇشىن جاقسى مۇمكىندىك تۋعىزادى. مۇنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا الدىڭعى قاتارلى ەۋروپالىق تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى تارتۋ بويىنشا دا پايداسى وراسان», دەيدى امانگەلدى تاجەنوۆ.
ونىڭ سوزىنشە, قارا تەڭىز ارقىلى ەۋروپاعا مۇناي تاسىمالداۋ ماسەلەسىن باكۋ – تبيليسي – دجەيحان باعىتى بويىنشا جەتكىزىلىمدەردى ۇلعايتۋ, سونداي-اق قازاقستان – كاسپي تەڭىزى – وڭتۇستىك كاۆكاز بۋىنىن قىتايدان گەرمانياعا جاڭا جۇك تەمىرجول باعىتىن تارتۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى.
مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاق مۇنايىن كاسپي تەڭىزى ارقىلى (ازەربايجانعا دەيىن مۇناي قۇبىرلارىمەن, يرانمەن سۆوپ-وپەراتسيالار ارقىلى) ساتۋ ءۇشىن 10 مىڭ تونناعا دەيىنگى دەدۆەيتكە يە اۋقىمدى تانكەر فلوتى كەرەك.
«ترانسكاسپي حالىقارالىق ترانسپورت مارشرۋتى ارقىلى جۇك تاسىمالىن دامىتۋ ءۇشىن «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا كونتەينەرلىك حاب قۇرىلادى. ينۆەستور رەتىندە PSA Group, Maersk, MSC سياقتى الەمدىك ءىرى كونتەينەرلىك وپەراتورلار تارتىلادى. سونداي-اق پاروم فلوتى دا (10 بىرلىك) سالىنادى. بۇل شارا ازەربايجاندىق تاسىمالداۋشىعا دەگەن تاۋەلدىلىكتى ازايتادى. ءبىر پارومنىڭ قۇنى شامامەن 37-40 ملن دوللار ارالىعىندا», دەيدى ساراپشى.
بۇعان دەيىن «Kusto Group» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, بيزنەسمەن ەركىن تاتىشەۆ ترانسكاسپي دالىزىندە شىن مانىندە قازاقستاننىڭ مەنشىگىندە ەشتەڭە جوق دەپ سىناعان ەدى.
ء«بىز ءۇشىن كەرەمەت سانالاتىن ترانسكاسپي مارشرۋتىندا, بىزدە كاسپي تەڭىزىندە ەشتەڭە دە جوق. ازەربايجاندا 14 پاروم بار, توعىزى بىزگە جۇمىس ىستەيدى. بىراق قازاقتاردا تۇك جوق. قازاقستان سۋپەرليدەر بولۋعا ءتيىس, ويتكەنى ترانسكاسپي بىزگە كەرەك. قازاقستان – ترانزيت تۇرعىسىنان دا, جول قاجەتتىلىگى تۇرعىسىنان دا ۇلكەن بەنەفيتسيار», دەگەن بولاتىن ول CFO Summit-تە.
جاقىندا حيۋستوندا وتكەن CERAWeek كونفەرەنتسياسىنا قاتىسقان ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ قازاقستان كاسپي ارقىلى جاڭا قۇبىر سالۋعا نيەتتى دەپ, ول قۇرىلىستىڭ شامامەن 5 جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن, ول ءۇشىن مۇناي تانكەرلەرىنىڭ جاڭا فلوتى قاجەت ەكەنىن اتاپ وتكەن ەدى.