مۇرات ايتقوجين تۋرالى تولعام
قازاق عىلىمىندا وزىندىك ءىز قالدىرعان, كسرو زامانىنداعى لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان, ءوزى ومىردەن وتسە دە ونەگەسى, عىلىمداعى سارا جولى قالعان مۇرات ابەن ۇلى ايتقوجين بۇگىندەرى ءتىرى بولسا 75 دەگەن جاستىڭ بەدەرىنە كوتەرىلەر ەدى.
ءتاڭىر جاراتقاننان تابيعاتى وزگەشە, زەرەك تە زەردەلى تالانتتى جاس بىلىمگە مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ-اق قۇشتارلىعىن كورسەتە باستاعان. ول كوپ وقىپ, كوپ ءىزدەنگەن. زور تالابى ونى وقىمىستى بالا اتاندىرعان. تاۋداي تالاپ ارقالاعان ول مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, ارمان قۋىپ الماتى قالاسىنا اتتاندى. كوزدەگەن ماقساتى قازاق ەلىندەگى باس وقۋ ورداسى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسۋ ەدى.
مۇراتىنا ۇمتىلعان مۇراتتىڭ ارمانى ورىندالىپ, ول قازمۋ-ءدىڭ ستۋدەنتى اتانادى. ول كەزدەگى قازمۋ, بۇگىنگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاقتىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم وردالارىنىڭ فلاگمانى. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ ءجۇرىپ, كوپتەگەن جاڭالىقتار اشقان جاس جىگىتتىڭ عۇلامالىق قاسيەتتەرى سول ءبىلىم ورداسىندا ۇشتالعان, بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, جۇرتقا تانىلعان.
ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامداي سالىسىمەن ءبىلىمدى ومىرلىك ماقساتىنا اينالدىرعان ول تاعى دا وقۋىن جالعاستىرۋدى ويلايدى. ەندىگى بار ارمانى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇسۋ ەدى. ول دا ويداعىداي ورىندالىپ, جاس عالىم اسپيرانتۋرانى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىقتى.
الدىنا جوعارى ىزدەنىس پەن بيىك ماقسات قويعان ول 1965 جىلى ەلگە ورالادى. سودان 1978 جىلعا دەيىن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ بوتانيكا ينستيتۋتىندا كىشى, اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, سوسىن ديرەكتور بولىپ, عىلىم سالاسىنداعى ەڭبەك جولىن باستايدى. ءوزىنىڭ ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ول قىزمەتتىك ساتىلاردىڭ بىرىنەن سوڭ بىرىنە كوتەرىلەدى. زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى رەتىندە دە عىلىمنان قول ۇزبەيدى. بەلوك جانە نۋكلەين قىشقىلدارىن زەرتتەۋىن جالعاستىرا بەرەدى. ءسويتىپ, ول قازاقستان عىلىمىنا كوپتەگەن جاڭالىقتار اكەلدى. اسقان دارىن يەسىنىڭ عىلىمعا قوسقان ەلەۋلى ەڭبەگى مەن ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى, ىسكەرلىك قاسيەتتەرى ەسكەرىلىپ, ول ءوزى 1983جىلى ۇيىمداستىرعان قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ «مولەكۋليارلىق بيولوگيا جانە بيوحيميا» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. عىلىمعا سىڭىرگەن زور ەڭبەگى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتى ونى بيىكتەن-بيىككە ءوسىردى. اكادەميك اتاعىن الىپ, ۇلتتىق اكادەميا تورالقاسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. بۇل مۇرات ابەن ۇلىنىڭ ەلىنە تانىمال بولىپ, ۇلكەن عۇلاما عالىمعا اينالعان كەزى ەدى.
ايتۋلى اكادەميكتى الدا ءالى شەشىلمەگەن ىستەر كۇتىپ تۇردى. كوپ ۇزاماي-اق, ەل ومىرىندەگى ەرەكشە جاڭالىققا جول اشىلدى. ءوزىنىڭ عىلىمي تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا, سونىمەن قاتار, عىلىم الەمىندەگى ۇلكەن بەدەلىنە وراي مۇرات ابەن ۇلى 1986 جىلى اكادەميانىڭ جالپى جينالىسىندا جابىق داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. بۇل قازاق ەلىنىڭ عىلىم سالاسىن ۇلكەن تابىستارعا جەتەكتەيتىن كۇشكە جول اشىلعاندىعىن كورسەتتى. عالىمدار جاس پرەزيدەنتكە زور سەنىم ارتتى.
مۇرات ابەن ۇلى ەل ەسىندە نەگىزىنەن مولەكۋلالىق بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا بولىپ قالدى. ونىڭ زەردەلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا الەمدىك عىلىمدا ءبىرىنشى بولىپ جوعارى اعزالاردىڭ بەلوك ءتۇزۋشى اپپاراتىنىڭ سالىستىرمالى زەرتتەۋلەرى وتكىزىلدى. سونداي-اق, ءبىرىنشى بولىپ, وسىمدىك جاسۋشالارىندا ينفورموسومالاردىڭ ءتۇزىلۋىن دە زەرتتەپ, جاڭا ۇعىمدار قالىپتاستىردى. ونىڭ زەيىندى زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە بيداي ساپاسىن جەتىلدىرۋ جانە وسىمدىك جاسۋشالارىنىڭ سۋببولشەكتەرىنەن قۇرالعان فۋنكتسيونالدى بەلسەندىلىككە يە گيبريدتى ريبوسومالاردى جاساۋ جايى بويىنشا كۇردەلى تاجىريبەلەر وتكىزىلىپ, ناتيجەسى جوعارى دەڭگەيگە جەتتى.
عىلىم جولىنداعى ۇلكەن بەلسەندىلىكتىڭ ناتيجەسىندە ينفورموسومالار بەلوكتارىنىڭ فيزيكالىق جانە حيميالىق قاسيەتتەرى تۇيىندەلىپ, فيتوگارمونداردىڭ بەلوك بيوسينتەزىنە تيگىزەتىن اسەرىن انىقتاۋ مۇرات ايتقوجيننىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. بۇل قازاق عىلىمىنىڭ قول جەتكىزگەن زور تابىسىنا اينالدى. مۇنىمەن دە شەكتەلمەستەن, عۇلاما عالىمنىڭ ويى مەن جىگەرى كۇننەن-كۇنگە ۇشتالا ءتۇسىپ, كوپتەگەن ءساتتى زەرتتەۋلەر ءوز ءناتيجەسىن بەرىپ جاتتى.
وتاندىق عىلىم سالاسىنىڭ دامۋىنا جان-جاقتى پارمەن بەرگەن اكادەميكتىڭ قول جەتكىزگەن تاعى ءبىر ۇلكەن تابىسى: ول عىلىم ساپاسىن جەتىلدىرە وتىرىپ, عىلىمي-زەرتتەۋلەردى اۆتوماتتاندىرۋ ماسەلەلەرىنە دە كوپ كوڭىل ءبولدى. بار جاعدايدى جاساپ, كوپ كوڭىل بولگەندىكتەن عىلىمدا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جول اشىلىپ, مول مۇمكىنشىلىكتەر تۋدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن شەتەلدەردىڭ 15 اۆتورلىق كۋالىگى جانە 16 پاتەنتىمەن قورعالعان مولەكۋلالى-بيولوگيالىق تاجىريبەلەردى اۆتوماتتاندىرۋعا ارنالعان اسپاپتار كەشەنى جاسالدى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستان عىلىمىن دۇنيەجۇزىنە تانىتىپ, ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيى مەن بەدەلىنىڭ وسۋىنە زور ىقپال ەتكەنىن ايتۋدى پارىز سانايمىن.
اكادەميك مۇرات ايتقوجين 90 عىلىمي جۇمىستىڭ اۆتورى ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ءبارى كۋالىكتەرمەن دايەكتەلگەن. سولاردىڭ اراسىندا ءۇلكەن مونوگرافياسىن, 3 پاتەنتىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە ءتيىستىمىز. تۇعىرى بەرىك, قاناتى تالماس عالىمنىڭ باسشىلىعىمەن ورىندالعان جۇمىستار اركەز كسرو جانە قازكسر لەنين كومسومولى سىيلىعىمەن ماراپاتتالعاندىعى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن دارەجە, زور مارتەبەگە اينالعان ەدى.
بەدەلدى عالىمدى كەڭەستەر وداعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, الەم زيالىلارى دا جاقسى ءبىلدى. ول گەرمانيا, پولشا, چەحوسلوۆاكيا, يتاليا, فرانتسيا, بولگاريادا ءوتكەن عىلىمي فورۋمداردا باياندامالار جاسادى. ول باياندامالاردا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر وقىمىستىلاردى ويلاندىرىپ تاستاعان تۇستارى از ەمەس. بۇل اكادەميك م.ءا. ايتقوجيننىڭ كوپ جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى عانا.
مۇرات ابەن ۇلىنىڭ ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىنا قوسقان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. وسىنداي قوماقتى ەڭبەگى باعالانىپ, ول «قازاق كسر-ءىنىڭ التىن قۇرمەت كىتابىنا» (1974 ج.) ەنگىزىلىپ, زور قۇرمەتكە يە بولدى. اركەز ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان قاستەرلەنىپ جاتتى. 1976 جىلى ا.ن.باح اتىنداعى بيوحيميا ينستيتۋتىندا ماسكەۋ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ جاساعان «جاسۋشا بولشەكتەرىنىڭ جاڭا كلاسى – ينفورموسومالاردىڭ اشىلۋى» اتتى ەڭبەگى ءۇشىن لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاعىن الدى. بۇل سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنداعى ۇلكەن ماراپاتتىڭ ءبىرى ەدى.
ەلجاندىلىق پەن ۇلتجاندىلىق ءداستۇردە ءوسىپ, جەتىلگەن مۇرات ايتقوجين كەزىندە ماسكەۋ قالاسىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن وتە جاقسى قورعاپ, بولاشاعىنان كوپ ءۇمىت كۇتكىزگەن ەدى. ول سونى اقتادى. وسىنى پايدالانىپ, كوپتەگەن ماسكەۋلىك عالىمدار مەن ۇستازدارى: «بولاشاعىڭنان ءۇمىتىمىز زور, وسىنداي عىلىم ورداسىندا قال, قانشا ايتقانمەن بايتاق ەلدىڭ ورتالىعى ەمەس پە؟» دەگەن سوزدەرگە قاراماي, ءوز توپىراعىنا ورالعانىن جوعارىدا ايتتىق. جوعارىداعىداي قامقورلىققا جاس ازامات: «ەگەر قازاقستاندا بيولوگيا عىلىمى ءالى بولماسا, وندا سونداي عىلىمدى ول جەردە دە ۇيىمداستىرۋ كەرەك», دەپ كەسىپ ايتقان ەكەن. كەيىن دەگەنىنە جەتتى. قازاق ەلىندە بيولوگيا عىلىمىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەردى.
جۇرەگى قازاعىم, ەلىم, جەرىم دەپ سوعاتىن ايتقوجيننەن ول كەزدە باسقا جاۋاپ كۇتۋگە بولمايتىندىعى بارشاعا بەلگىلى. ءوزىنىڭ تۋعان ەلى مەن جەرىن كوركەيتۋگە بار ءومىرىن ارناعان اكادەميك جولىنىڭ بۇل ءبىر پاراعى عانا. قانشاما وسىنداي پەرزەنتتىك پاراقتار ءالى اشىلماي جاتىر دەسەڭشى! مۇرات ابەن ۇلىنىڭ بويىنداعى مۇنداي ەلجاندىلىق مىنەز – تۋعان جەرگە دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىك كۋاسى دەپ بىلەمىز. كەلەشەك ۇرپاققا تالىمدىك ماڭىزى زور مۇنداي ۇلى قاسيەت كەز كەلگەن ادامنان تابىلا بەرمەسى انىق.
ايتا بەرسە ونىڭ جاساعان جۇمىستارىنىڭ شەگى دە بىتپەيدى, شەتى دە كورىنبەيدى. بيىككە شارىقتاپ, تىندىرىمدى دۇنيەلەردى جاساۋ مۇرات ابەن ۇلىنا عانا ءتان قاسيەت. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, بوتانيكا ينستيتۋتىنىڭ مولەكۋلالىق بيولوگيا توبىن قۇرۋدان باستالعان ايتقوجين باستامالارى بولاشاققا نەگىز بولارلىق لابوراتوريا كەشەنىن سالۋعا ۇيىتقى بولعان ەدى. سول باستاما وسى كۇنى دە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. وسىلايشا, ول ەلىمىزدەگى مولەكۋلالىق بيولوگيا مەن بيوتەحنولوگيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى عالىم بولىپ قانا قويماي, بۇكىل الەم بويىنشا اعزالاردىڭ بەلوك تۇزەتىن اپپاراتتارىن (ريبوسومالارىن) سالىستىرمالى تۇردە زەرتتەۋشى جانە وسىعان دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلە جاتقان بيولوگيالىق قۇبىلىستاردى انىقتاعان وقىمىستى رەتىندە دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى بولدى.
ونىڭ اشقان جاڭالىقتارىن بۇكىل دۇنيەجۇزىنىڭ الدىڭعى قاتارداعى عالىمدارى مويىندادى. 1983 جىلى مۇرات ابەن ۇلى مولەكۋلالى بيولوگيا بويىنشا ءىرى ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالعان قازاق كسر عا «مولەكۋليارلى بيولوگيا جانە بيوحيميا» ينستيتۋتىن ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ ءبىرىنشى ديرەكتورى بولعاندىعى وسىنىڭ ايعاعى.
ءومىر جولىن قازاق ەلىنىڭ عىلىمىن كوركەيتۋگە ارناعان عالىم ۇنەمى ىزدەنىستە ءجۇردى. سونىڭ ناتيجەلى جەمىسى رەتىندە 1987 جىلى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى بيوتەحنولوگياسى ورتالىعىن اشقانىن ايتۋعا بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعى دامىماسا, حالىقتى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى كۇننەن-كۇنگە پروبلەمالىق تۇيىنگە اينالىپ كەلە جاتقانىن ول ەرتە ءتۇسىندى. سوندىقتان عالىم اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا سەپتىگى تيەتىن مولەكۋلالىق بيوتەحنولوگيالىق جەتىستىكتەردى كەڭىنەن زەرتتەپ, قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە ۇمتىلدى, پروبلەمالاردى جويىپ, ءىستىڭ شەشىمىن تابۋعا تالپىندى.
وسىنداي جولمەن العا ۇمتىلعان اكادەميك تەك ءوزى ءبىلىپ قانا قويۋمەن شەكتەلمەي, باسقا دا عالىمداردى, سونداي-اق, جاستاردى تاربيەلەپ شىعارۋ ءۇشىن جوعارىدا كورسەتىلگەن ورتالىقتا ينجەنەريا جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا الا باستادى. ونىڭ زەرتتەۋ تاقىرىبى عىلىمدا تىڭ سالا رەتىندە قالىپتاستى. اتقارىلىپ جاتقان شارالاردىڭ جالعاسى رەتىندە قازۇۋ-دە مولەكۋلالىق بيولوگيا ءپانى وقىتىلا باستادى. اكادەميك ۇلكەن پراكتيكۋمدار مەن كۋرستىق جانە ديپلومدىق جۇمىستاردى ستۋدەنتتەرگە ءوز لابوراتورياسىندا جاساۋدى ۇسىندى جانە وعان تولىق جاعداي جاساپ وتىردى. ءتىپتى, عىلىم جولىنا تۇسكەن جاستارعا شەتەلدەن اكەلگەن ەڭ سوڭعى ۇلگىدەگى ەلەكتروندى جابدىقتاردى دا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل ناعىز وتانشىلدىق, ەلگە دەگەن شىن جاناشىرلىق, جاستارعا جاساعان قامقورلىق ەدى. سول جابدىقتاردى شەتەلدەن اكەلۋ ءۇشىن تالاي تابالدىرىقتى توزدىرىپ, شارشاپ, شالدىققانىنا كۋامىز.
اكادەميك ايتقوجين ەڭبەگىنىڭ قاينار كوزى بولاشاق شاكىرتتەر دايىنداۋعا باعىتتالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ونداعان ءىزباسارلارى بۇگىنگى كۇنى ونىڭ جولىن جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇرىن ەلىمىزدە, ءتىپتى, كورشى ەلدەردىڭ كوبىندە دامىماي كەلگەن جاڭا سالا – مولەكۋلالىق بيولوگيا, بيوحيميا, جاسۋشالىق بيوتەحنولوگيا جانە گەنەتيكالىق ينجەنەريا ەدى. ايتقوجين ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستانعا عانا ەمەس, الەمدە تانىمال بولدى. جاڭا عىلىم سالاسى ورنىقتى. بۇل بۇگىندە عالىمنىڭ سوڭىندا قالدىرعان مۇراسى ىسپەتتەس.
قازىرگى تاڭدا مولەكۋلالىق بيولوگيا دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنە دە ءوز كومەگىن تيگىزىپ جاتىر. جالعاسى رەتىندە «يممۋنوبيوتەحنولوگيا» دەپ اتالاتىن سالا پايدا بولدى. بۇل ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن قاتەرلى اۋرۋلار مەن ۋلى زاتتاردى ايقىنداۋعا قاجەتتى مونوكلوندىق انتيدەنەلەرگە نەگىزدەلگەن تەست-جۇيەلەر جاساتۋعا جول اشتى. ەكپە وسىمدىكتەر «اۋرۋلارىن» ايقىنداۋ ءۇشىن پوليكلوندىق انتيدەنەلەرگە نەگىزدەلگەن دياگنوستيكالىق تەست-جۇيەلەر دە جاسالدى. بۇل وتاندىق عىلىمعا ۇلكەن توڭكەرىس, زور جەتىستىك اكەلدى.
مۇرات ايتقوجين عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە كوپتەگەن ىستەر ىستەدى. ول عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىنا كوڭىل اۋدارۋمەن قاتار, ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىن دە زامان تالابىنا ساي باعىتتادى. كوپ كۇتتىرمەي ونىڭ ناتيجەسى كورىنە باستادى. عىلىم ەلىمىزدە ورلەۋدىڭ الدىڭعى شەبىنە شىقتى. ءدال وسى كەزدە عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇيلەستىرۋشى ورتالىق رەتىندە ءرولى كوتەرىلدى. ەلىمىزدە عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ۇيلەسىمى ايتارلىقتاي جاقساردى. شەتەلدەردەگى جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارمەن ىنتىماقتاستىق كەڭەيە ءتۇستى.
وسىنداي ەڭبەكتەرى ءۇشىن دارىندى دا تالاپتى ازامات مەملەكەت تاراپىنان دا كوپتەگەن ماراپاتتارعا يە بولدى. سولاردىڭ اراسىندا «بەيبىتشىلىك قورىنىڭ» التىن مەدالىن, «حالىقتار دوستىعى» وردەنىن اتاپ وتۋگە بولادى. ءوز قولىمەن ىرگەتاسىن قالاعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مولەكۋليارلىق بيولوگيا جانە بيوحيميا ينستيتۋتىنا ونىڭ ەسىمى بەرىلدى. ءوزى وقىعان پەتروپاۆل قالاسىنداعى №1 ورتا مەكتەپ م.ايتقوجين اتىندا.
اتاقتى عالىم, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مۇرات ابەن ۇلى قاراپايىمدىلىعىمەن دە ەل ەسىندە قالىپ وتىر. ونىڭ ەلجاندى, ۇلتجاندى مىنەزى, اسىرەسە, 1986-1988 جىلدارى, بەلگىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن ەرەكشە كورىندى. سول كەزدە ءبىر شارۋامەن الدىنا بارعان ەدىم. جاعدايىمدى سۇراپ بولعان سوڭ, قاراعاندىداعى مەن باسقاراتىن ينستيتۋتتىڭ قىزمەتتىك جەتىستىكتەرىمەن تانىسىپ, «ماسكەۋدە وقىپسىز, كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىڭىزدى سوندا قورعاپسىز, ونىڭ ۇستىنە كسرو حيميا ءوندىرىسى مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كۇردەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى ەكەنسىز. باسقا نە كەرەك. وتە جاقسى عوي», دەپ ريزالىعىن ءبىلدىردى. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ كەڭدىگىن, كەمەلدىگىن تانىتسا كەرەك.
توتەننەن كەلگەن مەزگىلسىز اجال قوعام جانە مەملەكەت ىسىنە بەلسەنە قاتىسىپ, ارتىنا وزىندىك ءىز قالدىرعان, تۋعان ەلىن الەمگە ايگىلەگەن عۇلاما عالىم, ءبىرتۋار اكادەميك مۇرات ايتقوجيندى ارامىزدان ەرتە الىپ كەتتى. بىراق ارتىندا وشپەس عىلىمي مۇراسى قالدى. ول قازىر ازات ەلدىڭ وركەندەۋىنە سەپتىگىن تيگىزۋ ۇستىندە. وسىنداي الاش رۋحتى ازامات ەسىمى مەن ءىسى ارقاشاندا ۇرپاقتار ەسىندە قالا بەرەدى.
مۇرات جۇرىنوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى.