تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ جىلدارىندا ازاماتتىق قوعامنىڭ دەموكراتيالىق قاتىناستاردى ورىستەتۋدەگى قىزمەتى بەلسەندى سيپاتتاعى ماڭىزعا يە بولۋدا. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى جاراسىمدى جالعاستىقتى قامتاماسىز ەتۋشى عانا ەمەس, الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋلار ۇدەرىسىنىڭ ەلەۋلى جاۋاپكەرشىلىگىن دە موينىنا الىپ وتىر. بۇل ىستەگى ناتيجەلەر نازار سالارلىقتاي. ونى اقمولا وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلجانار شوكەەۆامەن بولعان اڭگىمەمىزدەن دە اڭعارعاندايمىز.
– ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ العاشقى جولداۋلارىندا-اق ۇكىمەتكە «ءۇشىنشى سەكتوردى» دامىتۋدىڭ زاڭدىق تۇتقالارىن قالىپتاستىرۋ شارالارىن قابىلداۋدى تاپسىرعان ەدى. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتىن قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى ەمەس پە؟
– ارينە, ول 2000 جىلعى جولداۋدا جاريا ەتىلگەن نۇسقاۋ بولاتىن. قازاقستان پرەزيدەنتى ودان كەيىنگى ءاربىر جولداۋىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قىزمەتىن جانداندىرۋعا باسىمدىق بەرۋمەن قاتار, اتقارىلعان ىسكە ءتيىستى باعاسىن دا بەرىپ كەلەدى. ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق قۇجاتتاردا بەلگىلەنگەن ۇەۇ-لارعا قاتىستى مەملەكەتتىك ساياسات تابىستى اتقارىلۋدا دەي الامىز. مۇنى ءبىزدىڭ وبلىسىمىزداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ساندىق جانە ساپالىق ءوسۋ دەڭگەيىنەن دە بايقاۋعا بولادى.
وڭىردە 526 ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتى تىركەلگەن, ونىڭ ىشىندە قوعامدىق ءومىردىڭ ارقيلى سالاسىن قامتيتىن 150 ۇيىم بەلسەندى قىزمەت اتقارادى. بۇلاردىڭ قۇرامىندا 2 مىڭنان استام ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەسە, 7 مىڭ ادام ناۋقاندىق سيپاتتا تارتىلىپ ءجۇر. وسىنىڭ ءوزى ۇەۇ-لاردىڭ تۇرعىندار اراسىنداعى بەدەلىنىڭ وسە تۇسكەندىگىن كورسەتەدى.
– گۇلجانار بولاتقىزى, مەملەكەت پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋدا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستىڭ ماڭىزى زور. بۇل باعىتتاعى قىزمەت نەنى كوزدەيدى؟
– مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – الەۋمەتتىك پروتسەستەرگە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدىلىگىن كۇشەيتۋ. سونداي-اق, الەۋمەتتىك بلوكتىڭ مىندەتتەرىن ءبىرتىندەپ ازاماتتىق سەكتوردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە كوشىرۋ دە تۇپكى نىسانا سانالادى. وسىعان بايلانىستى جىل ساناپ ۇەۇ اتقاراتىن الەۋمەتتىك ماڭىزداعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك شىعىندار اۋقىمى وسە تۇسۋدە.
ماسەلەن, بۇگىنگى كۇنى اتالعان قۇرىلىمداردى قارجىلاندىرۋ 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا 5 ەسەدەن ارتىق دەڭگەيگە جەتتى. ەگەر 2006 جىلى 4 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 7 ميلليون تەڭگە بولىنسە, 2012 جىلى 49 ميلليون تەڭگەنىڭ 34 جوباسى قارجىلاندىرىلدى. بىلتىر الەۋمەتتىك ماڭىزدى جوبالار كونكۋرسىن وتكىزۋگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 135 ميلليون 255 مىڭ تەڭگە ءبولىندى. بۇعان قوسىمشا, اۋىلدىق جەردەگى ازاماتتىق باستاماشىلدىقتى قولداۋعا قالالار مەن اۋداندار بيۋدجەتىنەن قارجى قاراستىرۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلدى. وسى رەتتە, ورتاق ءىستى جانداندىرۋعا كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ, ارشالى, استراحان, ەگىندىكول, ەرەيمەنتاۋ, جارقايىڭ اۋداندارىنىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى ەلەۋلى ۇلەس قوسقانىن ايتىپ وتكىم كەلەدى. سونداي-اق, ىشكى ساياسات باسقارماسى تاراپىنان دا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلعانىن تىلگە تيەك ەتسەك, ارتىقتىعى بولماس. ءبىر عانا دەرەك كەلتىرەيىن: 2011 جىلى الەۋمەتتىك ماڭىزداعى كونكۋرستارعا 23 لوت بويىنشا 39 ۇسىنىم تىركەلسە, 2013 جىلى 29 لوتقا قاتىستى 67 ءوتىنىش قارالدى.
– اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلعانى كورىنىپ تۇر. بىراق, كوزدەلگەن ماقسات پەن بەرىلەتىن باعا تۇپكى قايتارىمعا تاۋەلدى. وقىرماندارىمىز وسى جونىندەگى ماعلۇماتتارعا دا قۇلاق تۇرە وتىرسىن.
– ىسكە اسىرىلعان جوبالار بويىنشا كوپتەگەن جۇمىستاردىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرمىز. ماسەلەن, «جاستاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى ۇيىمداستىرۋ» لوتىمەن وبلىستىق جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ ەڭبەك وتريادتارى قوعامدىق ۇيىمى 343 ادامدى ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستىرىپ, ءارتۇرلى وقۋ ورىندارىنىڭ 110 ستۋدەنتىن سىرشى-سىلاقشى, تراكتورشى-ماشينيست, تاعى باسقا جۇمىسشى ماماندىقتارىنا قوسىمشا وقۋعا تارتتى. «جاسىل ەل» اكتسياسى شەڭبەرىندە, جەرگىلىكتى پيتومنيكتە وسىرىلگەن 335 اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلىپ, كۇتىمگە الىندى.
«قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتى» قوعامدىق ۇيىمى جۇزەگە اسىرعان «قازاق ءتىلى مەن ۇلتتىق مادەنيەتتى ناسيحاتتاۋدىڭ كەشەندى شارالارى» جوباسىنىڭ جەڭىمپازدارى استانا قالاسىنداعى بايقاۋدان التىن جانە كۇمىس كۋبوكتارمەن ورالدى. ال, ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ 2013 جىلعى لوتىن جەڭىپ العان «لۋچ نادەجدى» قوعامدىق قورى الەۋمەتتىك قاۋىپتى كەسەلدەرمەن كۇرەس جوباسىمەن وتە ماڭىزدى شارۋاعا جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارا ءبىلدى. كەڭ كولەمدى تۇسىنىك جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە تۋبەركۋلەز اۋرۋىنان تولىق ەمدەلمەي تۇرمەدەن بوساعان ازاماتتاردى ارنايى ەسەپكە الۋ 100 پايىز ورىندالدى. وقشاۋلاۋ مەكەمەلەرىندەگى وسى كەسەلدەن قايتىس بولۋشىلار سانى 8 ەسەدەن استام قىسقاردى. سونداي-اق, «جۇلدىز» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن قوعامدىق مۇراجايلار سانى بىلتىر 2011 جىلعى 78-دەن 170-كە ءوستى. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
– بۇل ۇيىمدار بيىلعى جىلى قانداي شارۋالارعا باسىمدىق بەرۋدە؟
–ۋاقىت بۋىرقانعان وقيعالارعا تولى. سونىڭ ىشىندە, ازاماتتىق قوعام قۇرىلىمدارى دا قازاقستاننىڭ جۇلدىزدى شاقتارىنداعى ماڭىزدى ىستەردىڭ بەل ورتاسىندا بولاتىنى انىق. اسىرەسە, وبلىس اۋماعىنداعى ىشكى جانە جاستار ساياساتىن جۇرگىزۋدەگى ازاماتتىق بەلسەندىلىك كۇشەيىپ كەلەدى. رەسپۋبليكالىق VI ازاماتتىق فورۋم ۇسىنىستارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 2014-2015 جىلدارى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا نازار اۋدارىلۋدا. مۇنداعى نىسانا قازاقستاننىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جونىندەگى ەۋروپا حارتياسىنا ەنۋ مۇمكىندىكتەرىنە بارىنشا ىقپالداسۋ بولماق. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن ۇەۇ اراسىندا بىرلەسكەن جۇمىس جوسپارى ءتۇزىلىپ, باسشىلىققا الىنىپ وتىر.
جىلدىڭ باستى ۇستانىمى ۇلتتىق جوبا سانالاتىن الداعى حالىقارالىق ەكسپو-2017 كورمەسىنە دايىندىق ماسەلەلەرىنە اۋدارىلعان. مۇنداي كەڭ اۋقىمدى شارالارعا قاتىسۋ «ءۇشىنشى سەكتوردىڭ» مۇمكىندىكتەرىن اشۋعا ەلەۋلى ىقپال ەتپەك. سوندىقتان, ءبىز ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ «جاسىل ەكونوميكا», «جاسىل كوپىر», «جاسىل كورمە» جانە «g-global-exo.org» يننوۆاتسيالىق باعدارلامالارىنا قاتىسۋىنا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋدەمىز.
بۇگىنگى كۇنى ۇكىمەتتىك ەمەس قۇرىلىمدار گرانت ءبولۋشى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتى بايلانىستار ورنىقتىرۋدا. «بۇلاق» قوعامدىق قورى بۇۇ-نىڭ اۋىلدار مەن شاعىن قالالاردى قۋات كوزدەرىن ۇنەمدەۋ, «ەكو-كوكشە» ورتالىعى TEMPUS-IV ۇيىمىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جاڭا تەحنولوگيالار نەگىزىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ارشالى اۋدانىنداعى «اقبوتا» قوعامدىق قورى بۇۇ-نىڭ ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى مەن ارناساي اۋىلى تۇرعىندارى اراسىندا قۋات كوزدەرىن ۇنەمدەۋ ادىستەمەسىن ءتۇسىندىرۋ مەن ەنگىزۋ, اتباسار اۋدانىنداعى «تسەلينا» قورى اقش ەلشىلىگىنىڭ بالالارعا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ, وسى اۋدانداعى «انگەل» قوعامدىق ۇيىمى الەمدىك قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ «اقبۇلاق» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋداعى قوعامدىق باقىلاۋ جوبالارى بويىنشا جەمىستى جۇمىس ىستەۋدە.
وبلىسىمىزداعى «ءۇشىنشى سەكتوردىڭ» وكىلدەرى رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردىڭ بىرنەشە دۇركىن جەڭىمپازدارى اتاندى. VI ازاماتتىق فورۋم اياسىندا وتكىزىلگەن «تانىم» بايقاۋىنىڭ قورىتىندىسىمەن اتباسارداعى «انگەل» (جەتەكشىسى – ل.پەتروۆا) قوعامدىق بىرلەستىگىنە «قازاقستاندىق سىيلىق لاۋرەاتى» اتاعى بەرىلسە, ارشالى اۋدانىنداعى «نامىس» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى يرينا يساەۆا «ىسكەر ايەل» كونكۋرسىنىڭ ديپلومىمەن ماراپاتتالدى. ال, «توميريس» ايەلدەر كلۋبى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدىڭ «شەبەر» اتالىمىندا ءبىرىنشى ورىنعا كوتەرىلدى. ءوڭىر جۇرتشىلىعىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن «ءۇمىت ساۋلەسى» (لۋچ نادەجدى) قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى ليۋبوۆ رۋبەجانسكايا ەۋروپاداعى جوعارى ناگرادانىڭ ءبىرى – ساپا ديپلومى مەن عىلىمي-ونەركاسىپتىك پالاتانىڭ ەۋروپا التىن مەدالىنە يە بولدى. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
– مەملەكەت ءوزىنىڭ ارىپتەسى رەتىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا قولايلى مۇمكىندىكتەر تۋدىرۋمەن بىرگە, ۇەۇ جۇزەگە اسىرىپ جاتقان جوبالاردىڭ بارىسىنا باقىلاۋ جاسايتىنى تۇسىنىكتى. وسى ماسەلەگە قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
– جوعارىدا ايتىلعان ازاماتتىق فورۋ تالاپتارىنا سايكەس, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇەۇ اراسىنداعى كەلىسىمشارتتا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى باق بەتىندە جىلدىق ەسەپتەر جاريالانۋى قاجەت. سونداي-اق, مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورىندايتىن ۇيىمدار قىزمەتىنىڭ بارىسىنا مونيتورينگ جاسالادى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن دامىتۋ ماسەلەلەرى مەملەكەتتىك وكىلەتتى قۇرىلىمداردىڭ نازارىندا بولادى. ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ جانىندا ارنايى كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى مەن وبلىس باسشىلىعىنىڭ كەزدەسۋلەرى تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ تۇرادى. سونداي-اق, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ جانىنان قوعامدىق ساراپشىلار كەڭەسى قۇرىلعان. ونداعى 25 مۇشەنىڭ 12-ءسى ۇەۇ جەتەكشىلەرى, ۇشەۋى ەتنومادەني ورتالىقتاردىڭ وكىلدەرى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مۇشەلەرى وبلىس اكىمى جانىنداعى كەڭەستەردىڭ, وبلىستىق اقپاراتتىق-ناسيحات توپتارىنىڭ مۇشەسى بولسا, 10 ادام بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان. مۇنىڭ ءوزى ەكىجاقتى باقىلاۋ مەن ورتاق ءىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا سەپتىك جاسايدى. بۇل باعىتتاعى قىزمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋدە ءارتۇرلى تاقىرىپتاعى سۇراۋ سالۋلاردىڭ دا ىقپالى زور.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى.