ونىڭ ادەمى ۇلگىسىن ەۋروپالىق باۋىرلار كورسەتتى
وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ۇلت كوتەرىلگەن ءبىر بەلەس, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باس بولۋىمەن, ءبىر زاماندارى ۇستەمدىكتىڭ ۇسكىرىگى ءۇسىتىپ جاتقاندا بارماقتاي بۇرشاقتان باس ساۋعالاعان تورعايداي توز-توزى شىعىپ, اتامەكەنىنەن كەتكەن قانداستاردى اتاجۇرتىنا شاقىرىپ, 1992 جىلدىڭ كۇزىندە تۇڭعىش رەت دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىن وتكىزۋى ەدى. بۇل ەل ومىرىندەگى تەڭدەسسىز وقيعا رەتىندە باعالاندى. سول جولى تاعدىردىڭ تالكەگىنە تۇسكەن ۇلت ۇران كوتەرىپ, قازاق توپىراعىنا تابان تيگىزىپ, اقسارباس شالىپ, باس قوستى. كەيىن بۇل باستامانى باۋىرلارىمىز تۇرىپ جاتقان الىس-جاقىن جۇرتتار دا وزدەرىنىڭ كىشى قۇرىلتايىنا ۇلاستىرىپ, ول تانىسۋ مەن تابىسۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.
سونىڭ ءبىر ادەمى ۇلگىسىنە تاياۋدا ەۋروپا جەرىندە كۋا بولدىق. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 6-8 ماۋسىمى ارالىعىندا بولعان ەۋروپا قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىلتايى سول قۇرلىقتاعى ىرگەلى دە ءىرى مەملەكەت گەرمانيانىڭ باس قالاسى بەرليندە بولدى. القالى جيىنعا كارى قۇرلىقتىڭ 10 ەلىندە باقۋاتتى كۇن كەشىپ جاتقان جۇزدەگەن باۋىرلار مەن قازاق ەلى, تۇركيا, اقش, باسقا دا مەملەكەتتەردەن ونداعان تىلەكشىلەر قاتىستى.
التى جاسار بالا كەلسە, الپىستاعى قارياسى قارسى الىپ, قۇرمەت كورسەتەتىن اتا سالتتى ول جاقتاعى قانداستار دا ءبىر كىسىدەي جاسادى. شات كوڭىل, جارقىن نيەتتەرىن كورسەتتى. بىردەن ايتايىق, قۇرىلتايدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ باستى ماقساتى: شاشىراپ جۇرگەن اعايىننىڭ باسىن قوسۋ, جاستاردى ءبىر-بىرىمەن تانىستىرۋ, ءتۇپ-تامىرىن ۇعىندىرىپ, تەگىڭ كىم دەگەندى ءىس-شارا اياسىندا وتەتىن سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ ارقىلى ساناسىنا ءسىڭىرۋ. ءتىلدى, تاريحتى, مادەنيەتتى, ادەبيەتتى, ياعني رۋحانياتتى ۇعىندىرۋ, اتاجۇرتپەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولۋعا باۋلۋ, وزگە دە ماسەلەلەر بويىنشا كەلەلى كەڭەس قۇرىپ, ونى بىردەن بولماسا دا, بىرتە-بىرتە شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ ەكەنى ايداي انىق كورىندى. جاھاندانۋ زامانىندا ۇلت وكىلدەرىنىڭ وزگە جۇرتقا ءسىڭىپ كەتپەۋ, اسىرەسە, ۋاقىت اعىسىمەن كەتىپ بارا جاتقان جاستاردىڭ بەتىن بەرى قاراتۋ, جۇدىرىقتاي جۇرەكتەرىنە قازاق دەگەن حالىقتىڭ بولمىسىن دارىتۋ, سول ارقىلى عاسىرلار بويى ولمەي, وشپەي جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ التىن ارقاۋ جەلىسىن ءۇزىپ الماي, كەيىنگى تولقىنعا قالىبىن بۇزباي تاپسىرۋ. ىزگى نيەت, كوڭىل تۇكپىرىندەگى ۇلت ءۇشىن دەگەن بايلام-پايىم وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرسە دەگەندىك.
ەۋروپا قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىلتايىنا كەلگەن ۇلكەن-كىشى باۋىرلار الدىمەن بەرليندەگى قازاق مەملەكەتىنىڭ ەلشىلىگىندە ديدارلاستى. شاڭىراعىنان كۇن نۇرى توگىلىپ تۇر. باسقۇر مەن جەلباۋداعى شىم كەستەدەي ويۋ-ورنەك كوز تارتادى. دوڭگەلەنگەن قازاق ءۇيى تاقىلەتتەس ەڭسەلى عيماراتتىڭ كىرەبەرىسى وسىلايشا ادەمى. كورگەن كوزدى جاڭىلتادى. «بەرليندەگى قازاق شاڭىراعى» دەپ اتالىپ كەتكەن بۇل جاڭا ءۇي ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن وسىدان ەكى جىل بۇرىن سالىنىپ, اشىلۋ سالتاناتىنا پرەزيدەنتتىڭ ءوزى قاتىسقانىن قازاقستاننىڭ گفر-دەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى نۇرلان ونجانوۆ بايان ەتتى. ول سونىمەن بىرگە حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان حابار بەرەتىن مۇراجايمەن دە تانىستىردى. ودان كەيىن شاعىن بولسا دا, بايتاق دالامىزدى ەلەستەتەتىن جاپ-جاسىل اۋلاسىنا جايعان داستارقانعا شاقىرىپ, اتا جولىمەن الىستا جۇرگەن اعايىنداردىڭ قادىرلى اقساقالى, 70-تەن اسقان نۇرسۇلتان التايدان باتا سۇرادى. باۋىرلاردىڭ باسقوسۋى اس ءىشىپ, اياق بوساتۋ ەمەس, ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىگى, اتا-بابالارىمىزدىڭ سارا جولى, ولاردىڭ ەرلىك ىستەرى مەن ءتىلىمىزدىڭ, ءدىلىمىزدىڭ, ءدىنىمىزدىڭ جايى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. وسىلايشا باۋىرىنا تارتىپ وتىرعان ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرىنە قازاق ەلىنەن ءبىر توپ ازاماتتاردى باستاپ كەلگەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ت.ماماشەۆ پەن ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەۋروپا قازاق قوعامدارى فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى ا.كەسيجي شىنايى ءىلتيپاتتارىن ءبىلدىردى. وسىنداي وي ءبولىسۋ «قازاق اۋىلى» دەلىنەتىن ديپلوماتتار ۇيىندە دە جالعاستى. قازاققا ءتان كەڭدىكپەن, نەمىس جۇرتىنا ءتان تياناقتىلىقپەن سالىنعان ەكى عيماراتتا 14 پاتەر, سونىمەن بىرگە, قازاق ەكونوميكا جانە مادەنيەت ورتالىعى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىنا كۋا بولدىق. قۇرىلتايعا كەلگەندەر ونىڭ تابالدىرىعىن قازاقى عۇرىپپەن شاشۋ شاشىپ, ىزەت كورسەتىپ بارىپ اتتادى. ەلشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل دا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تىكەلەي شاراپاتىنىڭ ارقاسىندا يگىلىككە اسىپ, قىزمەت ەتىپ كەلەدى ەكەن. ەندىگى جەردە ديپلوماتتار ميلليونداعان قارجى شىعىنداپ پاتەر جالدامايدى. ءوز ۇيلەرى, ولەڭ توسەگىندە قىزمەتتەرىن جالعاستىرا بەرەدى.
ن.ونجانوۆ ورتالىق تەك ەلشىلىك قىزمەتكەرلەر ءۇشىن عانا ەمەس, ەۋروپانى مەكەندەپ جاتقان قازاق باۋىرلارعا دا اركەز ەسىگى اشىق تۇراتىنىن, ورتاق ماسەلەلەر جونىندە پىكىر بولىسۋگە تولىق جاعداي جاسالاتىنىن, شىعارماشىلىق كورمەلەر وتكىزۋگە دە بولاتىنىن, ءتۇيىپ ايتقاندا, ۇلتتىڭ ۇيىتقىسىنا اينالاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. «ەلدى ساعىنساڭىزدار, ۇلت قۇندىلىقتارىن كورىپ شولدەرىڭىزدى قاندىرۋ كەرەك بولسا, كەلىڭىزدەر, باۋىرلار», دەدى ەلشى. شەتەلدەردە قازاق جۇرتىنىڭ وسىنداي ورتالىعىن اشۋ كوپتەن ايتىلىپ جۇرەتىن ەدى. ول دا بەرليندە العاش شاڭىراق كوتەرىپتى. ۇلتتىڭ رۋحاني دۇنيەلەرى, ناقتىلاي تۇسسەك كىتاپتار, قازاق كينوسىنىڭ قورىنداعى التىن جاۋھارلار, وزگە دە قۇندىلىقتار جيناقتالا باستاپتى. ونى سىيعا تارتقان ءوز ەلىمىزدەگى بويى دا, ويى دا بيىك ازاماتتار ەكەن. ەلشى ولار تۋرالى دا تاراتا ايتىپ بەردى.
ساباقتى ينە ساتىمەن دەپ «قازاق اۋىلىندا» بولعان وي بولىسۋگە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى ەرالى توعجانوۆتىڭ قاتىسقانىن ايتا كەتسەك دەيمىز. ول كەزدەسۋ كەزىندە ءوزىنىڭ ۇلىبريتانيادا بولعانىن, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ءتىلىن وقىتۋ ماسەلەسى تاياۋ ۋاقىتتا شەشىلىپ قالاتىنىن, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم ورتالىعىن لوندوندا اشۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن العا تارتىپ, اسسامبلەيا تۋرالى دا قانداستارعا جان-جاقتى مالىمەت بەردى.
«اللا ەلىمنىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنىن كورۋدى ءناسىپ ەتسە, مەن تەك ۇگىت-ناسيحات ىسىمەن عانا اينالىسار ەدىم, جاستار ۇكىمەت قۇرسا, مەن ەلىمنىڭ تاريحى جانە باسقا ولكە حالىقتارى تۋرالى تاماشا كىتاپتار جازۋمەن شۇعىلدانار ەدىم», دەپ ارمان ەتكەن مۇستافا شوقايدىڭ بەرلين تۇبىندەگى زيراتىنا بارىپ, ۇلكەن-كىشى باۋىرلار قازداي ءتىزىلىپ وتىرىپ, قۇران باعىشتادى.
قۇرىلتاي باعدارلاماسىنا ساي ۇلتتىق ويىندار جارىسى حالقىمىزدىڭ وزىنە ءتان ءبىتىم-بولمىسىن تانىتتى دەۋگە بولادى. 10 كوماندا اراسىنداعى ءداستۇرلى فۋتبول باسەكەسى تارتىستى ءوتتى. نامىس تۋىن كوتەرىپ جاسىل الاڭعا شىققاندار كۇننىڭ ىستىعىنا قاراماي ويىننىڭ كورىگىن قىزدىردى. ساعات 10-دا باستالعان جارىسقا كەشكە ءبىر-اق نۇكتە قويىلدى. ابىلاي حاننىڭ باس باتىرى ەر جانىبەكتىڭ 300 جىلدىعىنا ارنالعان قازاقشا كۇرەستە 16 بالۋان كۇش سىناستى. بيىلعى قۇرىلتايدا قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارى, ونىڭ ىشىندە اسىق اتۋ مەن ساداق تارتۋ ءبىرىنشى رەت كورىنىس تاۋىپ, جينالعان قاۋىمنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. وسىنداي شاراعا جينالعان حالىقتىڭ قاراسى ەكى مىڭنان اسىپ جىعىلدى. ولارعا ىنتىماعى جاراسقان ەۋروپالىق تۋىستار تىكەلەرىنەن تىك تۇرىپ قىزمەت كورسەتكەنى ءسۇيسىنتتى. ارالارىندا گەرمانيادا قىمىز ءوندىرۋدى جولعا قويعان ەرلى-زايىپتى ناپس پەن ۋدري تسوللماندار دا ءجۇردى. ولاردىڭ قايسىسىمەن سويلەسسەڭ دە قازاققا دەگەن شىن ءىلتيپاتىن بىلدىرەدى. قازاقتىڭ قاسيەتتى اسىن ەۋروپادا ءوندىرىپ, حالىق شاراپاتىنا بولەنىپ جۇرگەندەرىن ماقتان ەتەدى.
ءاربىر ويىنعا قادالا كوز تىككەندەردىڭ اراسىندا جاستارمەن قاتار, اقساقالدى قاريا دا, اق جاۋلىقتى انا دا از بولمادى. سولاردىڭ ءبىرى جاسى 70-كە تاياپ قالعان ءاپيزا انانى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا ول جىل سايىن وتەتىن كىشى قۇرىلتايدان الار تاعىلىم از ەمەس ەكەندىگىن, اسىرەسە, وزگە جۇرتتا, وزگە ورتادا جۇرگەن جاستارعا بەرەر ۇلگىسىن ايتىپ, ءوزىنىڭ پاكىستاندا ومىرگە كەلىپ, تۇركيادا وسكەنىن, گەرمانيادا ەڭبەك ەتىپ, ۇرپاق وسىرگەنىن العا تارتتى. «شۇكىر دەيمىز, ءبىزدىڭ دە وتانىمىز بار دەيتىن كۇنگە جەتتىك. ءيا, ءبىزدىڭ كوز تۇرعان سوڭ, بالالارىمىز قازاقى قالىپتان اجىراعان جوق. ءۇش قىز, ءبىر ۇلىم بار. ولاردان 4 نەمەرە كورىپ وتىرمىن. سويتسە دە, سولاردىڭ كەلەشەگى مەنى الاڭداتپاي قويمايدى. نەسىن جاسىرايىن, بالالار نەمىسشەگە دە, تۇرىكشەگە دە جەتىك, قازاقشاعا شورقاق. قازاق ءتىلىن ۇمىتتىرمايتىن ايلا-ءتاسىل تابىلسا عوي دەگەن بۇگىنگى كۇننىڭ ارمانى ويىمدا تۇر. وتاعاسى ەكەۋمىز قارا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ قاتارعا قوسىلدىق. بالالاردى تارىقتىرماي وقىتتىق. قازىر ولار قىزمەت ىستەيدى, جاعدايلارى جاقسى. باسيەم بەكەي سارباس دەگەن ازامات ەدى. قازاق ەلىندەگى نۇرلى دەگەن اۋىلدان (الماتى وبلىسى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانى) مەشىت سالۋعا تالپىنىپ جۇرەتىن. بىراق ول ارمانىنا جەتپەدى, ومىردەن وزدى. ايتسە دە ونىڭ ءىسىن اعايىنى نۇپتيحان ىسكە اسىرسام دەپ تالپىنۋدا. انالىق تىلەگىمدى بالالارىما بىلدىرگەندە – ارقا سۇيەر اتاجۇرتتان قول ۇزبەڭدەر دەپ وتىرامىن. مۇنداي تىلەك وسىندا جۇرگەن ءار ادامنىڭ كوڭىلىندە تۇر. ءتاڭىرىم, ەندى قازاقتىڭ وسى نۇرلى كۇنىن كوگىنەن تومەن تۇسىرمەسە ەكەن. ءبىز سەكىلدى ۇلكەندەردىڭ ايتارى ەندىگى جەردە ىشپەك, جەمەك ەمەس, قازاق جۇرتىنىڭ اماندىعى», دەدى تەبىرەنىپ. الماتى قالاسى ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, ۇلت رۋحانياتىنا جاناشىرلىق تانىتىپ جۇرەتىن قۇسمان شالاباەۆ اعايىندارعا حالقىمىزدىڭ, سازگەرلەردىڭ اندەرى جازىلعان ديسكتى تارتۋ ەتكەنىن ايتا كەتۋ دە ءجون بولار.
ماۋسىمنىڭ 8-كۇنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىنا ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل «Seminaris» كەشەنىندە بولدى. ونىڭ الدىندا پرەزيدەنتتىڭ شەتەلدەردە جارىق كورگەن ەڭبەكتەرىنىڭ, ەر جانىبەككە ارنالعان كىتاپتاردىڭ, مەملەكەتتىك «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, سۋرەتشى گۇلنازىم ومىرزاقتىڭ شىمكەستەدەن تىككەن دۇنيەلەرىنىڭ كورمەسى ءوتتى. دوڭگەلەك ۇستەلدى ت.ماماشەۆ اشىپ, ەلباسىنىڭ ءار جىلعى جولداۋى وسىنداي كىشى قۇرىلتايلاردا ءسوز بولاتىنى داستۇرگە اينالعانىن, وسىعان دەيىن مۇنداي يگىلىكتى شارا رەسەي مەن وزبەكستاندا تۇراتىن باۋىرلاردىڭ اراسىندا وتكەنىن اتاپ ايتتى. ال م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ءۋاليحان قاليجان مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا ايتىلعان جەتىستىكتەر مەن الدا تۇرعان مىندەتتەردى سارالاي كەلىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قاي كەزدە دە سىرتتاعى اعايىندارعا كوڭىل اۋدارىپ كەلە جاتقانىن ناقتى مىسالدارمەن العا تارتتى. سونىمەن قاتار, تورتكۇل دۇنيەدەگى قازاقتاردىڭ سانىنا توقتالىپ, قاي ەلدە قانشا باۋىرلارىمىز تۇرىپ جاتقانىن ەسكە سالىپ, «بۇل – ۇلتتى بىرىكتىرەتىن باعدارلاما», دەپ ءتۇيىن جاسادى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى الىبەك اسقاروۆ 1997 جىلى قابىلدانعان ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالعانىن, ەندى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا كەمەل كەلەشەكتىڭ باعىت-باعدارى اشىق تالدانعانىن, مىنا جولداۋ سودان باستاۋ الاتىنىن, باعدارلاماسىز ءىس بايانسىز بولاتىنىن جەتكىزدى. فرانتسيالىق كاسىپكەر تاباراك دوگۋ ءتىلدى ۇيرەنۋ اركىمنىڭ نامىسىنا قاتىستى, «ءتىل ەمەس ۇلتتىق سەزىم, جۇرەك. سوندا تىلگە قاتىستى قامالدى بۇزۋعا بولادى. بوس ءسوز قاجەتسىز» دەسە, 1997 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان گەرمانيا قازاقستان قوعامىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى گ.نۇرتازينوۆا قازاقستاننان بارعان نەمىستەردىڭ وزدەرىنە وڭ قارايتىنىنا, ارالارىندا بۋندەستاگقا دەپۋتات بولىپ سايلانعاندارى دا بار ەكەنىنە, ولار اركەز قازاق ەلىنىڭ ءسوزىن سويلەپ وتىراتىنىنا ناقتى دالەلدەر كەلتىردى. سونداي دەپۋتاتتىڭ ءبىرى حاينريح تسەرتيك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
جۇرتشىلىق اسىعا كۇتكەن كونتسەرتتىك باعدارلامانىڭ الدىندا ۇلتتىق ويىنداردىڭ ناتيجەسى جاريالانىپ, جەڭىمپازدارعا باعالى سىيلىقتار تابىس ەتىلدى. ايتالىق فۋتبولدان ءبىرىنشى ورىندى شۆەتسيالىقتار, ەكىنشى ورىندى كەلندىكتەر, ءۇشىنشى ورىندى بەرليندىكتەر الدى. كۇرەس جەڭىمپازدارىنا «ەر جانىبەك» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ماقسۇت تەمىرباەۆ ات بولماسا دا, تايعا جەتەرلىك قارجى ۇسىنىپ, قاۋمالاعان قالىڭ قانداستى حاس باتىردىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسىندا وتەتىن مەرەيتويىنا شاقىردى. ال اسىق اتۋدان الدىنا جان سالماعان ەرلەرگە, قاقپاقىل ويناۋدان كوزگە تۇسكەن ايەلدەرگە «اسىق اتۋ» رەسپۋبليكالىق فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن جاتتىقتىرۋشى جومارت سابىرجانوۆ «التىن ساقا يەگەرلەرى» دەگەن ماراپاتتار تاپسىردى. ولاردىڭ اراسىندا ەرلەردەن ءبىرىنشى ورىندى ءابسالام ايۋبي (دانيا), ايەلدەر اراسىنان ءبىرىنشى جۇلدەنى ءباتيما ۋزل (گوللانديا) قانجىعاسىنا بايلادى. سول سەكىلدى ۇلت رۋحانياتىنىڭ قىر-سىرىن جەتىك بىلەتىن ەلشى ن. ونجانوۆ ءتىلدى بالانىڭ ساناسىنا بالاپان كەزىنەن ءسىڭىرۋ قاجەتتىگىن اركەز كوتەرىپ جۇرەدى ەكەن. وسىدان ەكى جىل بۇرىن دانيادا وتكەن قۇرىلتايدا دا بالالار اراسىندا «سەنىڭ قازاقشاڭ, قالاي؟» دەگەن جارىس وتكىزسە, بۇل جولى دا سونداي يگىلىكتى شاراعا ۇيىتقى بولدى. سايىسقا قاتىسقان 13 وقۋشىنىڭ التاۋىنا ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى ورىن تاعايىنداپ, باسقالارعا دا سىي-سياپات كورسەتتى. ولاردىڭ قاتارىندا فاتيما تۋبا (گەرمانيا), ەسرا كيليگ (تۇركيا), نۋرۋللاح گازي (گوللانديا), بەيزا كەتەح (دانيا), تاعى باسقالار بار.
كونتسەرتتىك باعدارلامانى كەلندىك زەفەر وزحالىك قىزى ايبيكە ەكەۋى باستادى. ولار ءبىر زاماندارى سىرتتا جۇرگەن باۋىرلار تۋعان جەرىن ەستەن شىعارماسىن دەپ ۇزبەي ايتىپ كەلگەن زەينەلدىڭ «التاي اۋىلىنىڭ ءانى» دەگەن اۋەندى اۋەلەتتى. قازاق ەلىنىڭ تانىمال ءانشىسى رۇستەم نۇرجىگىت ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تاۋ ءىشىندە» جانە «ەلىك-اي» اندەرىن ايتسا, حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى اراي اسقاپ «سۇلۋبايدىڭ ءانىن», حالىق ءانى «بۇلدىرگەندى» ورىندادى. «سەرىلەر» توبىنىڭ انشىلەرى مۇحتار قاناپيەۆ, كۇنتۋعان سولتان, تالعات كوبەكوۆ ب.ەسىمحانوۆتىڭ «اۋىلىم», ا. بەكسۇلتاننىڭ «قازاقتىڭ قارا بالاسى», وزگە دە اندەرمەن جۇرتتىڭ ءىلتيپاتىنا بولەندى. ال قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جەزتاڭداي ءانشى ماقپال ءجۇنىسوۆا ساحنا تورىنە كوتەرىلگەندە بۇكىل جۇرت تىك تۇرىپ قۇرمەت كورسەتتى. ونىڭ ورىنداۋىنداعى حالىق ءانى «ەركەم-اي», «ساۋلەم-اي», ج.كارمەنوۆتىڭ «دومبىرا», م.قاسقىرباەۆتىڭ «قازاقتىڭ ەركە قىزىمىن» دەگەن تۋىندىلارىن ورىنداعاندا قانداس باۋىرلار ۇلكەن-كىشىسىنە قاراماي بىرگە ايتىپ, ءتىپتى اقساقالدى اتا مەن اق جاۋلىقتى انا بيلەپ كەتىپ جاتتى. جالپى, شەتەلدەگى باۋىرلاردىڭ ونەرگە دەگەن قۇرمەتى, ونەر ادامىنا دەگەن ىزەتى ەرەكشە ەكەنىن بىردەن اڭعاراسىڭ. ءتىپتى كەيبىر اۋەندەر ايتىلعاندا كوزدەرىنە جاس العاندار دا از بولمادى.
قۇرىلتايدىڭ جابىلۋ ساتىندە ول جاقتاعى باۋىرلار دا, قازاق ەلىنەن بارعان ازاماتتار دا ءبىر-بىرىنە اق نيەتتەرىن ءبىلدىرىپ, شاما-شارىقتارىنا قاراي سىيلىق جاساپ جاتتى. ءتۇيىن ءسوزدى العان تۇستا, ەۋروپا قازاق قوعامدارى فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى ا.كەسيجي مىرزا بۇل باسقوسۋدىڭ جوعارى دارەجەدە وتكەنىن ەرەكشە اتاپ, وسىنداي يگىلىكتى ءىستىڭ وسىدان 12 جىل بۇرىن ۇيىمداستىرىلعانىن, ونىڭ ۇيىتقىسى سول تۇستاعى كەلن قالاسىنداعى قازاق مادەني ورتالىعىنىڭ باسشىسى ابدۋراحمان چەتين اقساقال مەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى, جازۋشى قالداربەك نايمانباەۆ بولعانىن اتاپ ايتتى. بۇل شارا شىعىس تۇرىكستان قازاقتارىنىڭ تۇركياعا كوشىپ كەلۋىنە 50 جىل, ولاردىڭ ەڭبەك ميگراتسياسى ارقىلى ەۋروپا ەلدەرىنە قونىس اۋدارۋىنىڭ 40 جىلدىعىنا وراي وتكىزىلگەنىن دە ەسكە سالدى. ال ءوز كەزەگىندە ت.ماماشەۆ ەۋروپا قازاقتارىنىڭ ءداستۇرلى كىشى قۇرىلتايى جاقسى اياقتالعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدى. بۇرىنعى قۇرىلتايدا بولماعان ۇلتىمىزدىڭ سالت-داستۇرلەرىنىڭ كورىنىس تابۋى, اسىرەسە اسىق اتۋ مەن ساداق تارتۋدىڭ ەۋروپا تورىنەن ورىن الۋى وڭ قادام دەپ باعالادى. گەرمانياداعى ەلشى ن.ونجانوۆتىڭ قىزمەتىنە ءسۇيسىنىپ, «ءبىز تالاي ەلدەرگە بارىپ ءجۇرمىز. ەلگە دەگەن حالىقتىڭ كوزقاراسى ەلشىگە قاراي ءارتۇرلى بولادى. مەن ول جۇرتتاعى ەلشى مەن ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ قانداستارعا دەگەن قامقورلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋدى پارىز سانايمىن», دەپ «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورى مەن قاۋىمداستىقتىڭ اراسىنداعى بايلانىسقا توقتالدى. «ءبىز قور شەتەلدەردە قانداي جۇمىستار اتقارىپ جاتقانىمىزدى ءوز كوزدەرىمەن كورسىن دەگەن نيەتپەن «سك-استانا» كووپەراتيۆتىك قور ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اسەل شىلدەباەۆانى الا كەلگەن ەدىك. ىزەتتى قارىنداسىمىز باۋىرلارىن كورگەندە ەرەكشە ويعا قالعانىنا كۋامىز. دەگەنمەن, ءبىز اتالمىش قوردان ءارالۋان شارالار وتكىزۋگە قارجىلاي دەمەۋشىلىك كورسەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى قۇجاتتار ازىرلەپ, جىل سوڭىندا تاپسىرامىز. سونىڭ ۇشتەن ءبىرى قولعا ءتيىپ جاتادى. جالپى, شەتەلدەردەگى قازاق دياسپورالارىنا كوڭىل اۋداراتىن ۋاقىت جەتتى. ۇكىمەت كوزقاراسىن وزگەرتۋى كەرەك ءتارىزدى. سەبەبى, قازاقتىڭ جەرى بايتاق دەيمىز. بىراق حالقىمىز از. سول ازدى شەتەلدەگى باۋىرلارمەن تولىقتىرۋىمىز كەرەك. ارينە, ەۋروپا قازاقتارىنىڭ جاعدايى جامان ەمەس. ايتسە دە, قالىڭ قىتاي ەلىندەگى, وزبەكستانداعى, موڭعولياداعى, قاراقالپاقستانداعى اعايىندارعا قارجىلاي دا, باسقالاي دا كومەك بولۋى ءتيىس. ولار وزدىگىنەن كەلە المايدى. ونىڭ ۇستىنە كەي وڭىرلەردەگى ەكولوگيالىق جاعداي قانداستارىمىزدى قالجىراتىپ بارا جاتقانىن ەستە ۇستاعانىمىز ءجون», دەي كەلىپ تۇركيا مەن ازەربايجان مەملەكەتتەرىنىڭ شەتتەگى وزدەرىنىڭ دياسپورالارىنا جاساپ جاتقان ءىلتيپاتىن تاراتا ايتتى. «ماسەلەن, ازەربايجان مەملەكەتىنە كەلەر بولساق, وندا پرەزيدەنتكە تىكەلەي قارايتىن مەملەكەتتىك كوميتەت بار. 100-گە جۋىق قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى. ءبىر مىسال, ولار شەتەلدەردەگى ازەربايجان جاستارىمەن بايلانىس ورناتۋعا عانا 5 ملن. ەۋرو ءبولىپ وتىر. ال جالپى قارجىسىنىڭ قانداي بولاتىنىن ءبىر سالاعا بولگەن قوماقتى اقشادان اڭعارۋعا بولاتىن شىعار. تۇركيادا دا شەتتەگى دياسپورالارىمەن بايلانىس ورناتاتىن 100-دەن استام شتاتى بار ورگان جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ وتكەن جىلعى بيۋدجەتى 100 ملن. دوللاردى قۇراسا, بىزدىكى 100-150 مىڭعا دا جەتپەيدى. تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, بەرليندە ەكونوميكا جانە مادەنيەت ورتالىعى اشىلىپتى. بۇل قۇپتارلىق ءىس. بىراق ونىڭ ەرەجەسى, شتاتى بەكىتىلمەگەن. ەگەر ن.ونجانوۆتان كەيىنگى ەلشى قازىنادان اقشا قاراستىرىلماعان دەپ جاۋاپ تاستاۋى عاجاپ ەمەس. جالپى, ەرەجەسى بەكىتىلگەن, قارجىسى ناقتىلانعان, شەتتەگى دياسپورانىڭ التىن دىڭگەگى بولاتىن وسىنداي ورتالىقتار ماسكەۋ, بەيجىڭ, تاشكەنت, وزگە دە ءىرى مەملەكەتتەردىڭ استانالارىنان شاڭىراق كوتەرىپ جاتسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ەۋروپاداعى كىشى قۇرىلتايدى قازاق ەلىندەگى جۇرتشىلىققا تانىتۋ ماقساتىندا باس باسىلىم تىلشىسىمەن قاتار, «كتك» تەلەارناسىنىڭ اعا رەداكتورى گۇلميرا ابىقاەۆا مەن ولجاس بەلگىباەۆتى اكەلگەنىمىزدى ايتا كەتسەم ارتىق بولماس», دەدى.
وسى القالى جيىندا اتى ءمالىم دالەلحان جانالتايدىڭ ۇلكەن ۇلى, ارىپتەسىمىز اليحانمەن, حاليفا التايدىڭ نەمەرەسى مامەت اكيپ التايمەن دە ديدارلاستىق. ولاردىڭ بويىنان تەكتىلىك پەن تەگەۋرىن مەنمۇندالاپ تۇردى. ءبىر زاماندارى گەرمانيا دەسە بويدى ۇرەي بيلەيتىن ەلدىڭ بۇگىنگى تىرلىك-تىنىسى, اسىرەسە, ادامدارىنىڭ كىسىلىگى مەن كىشىلىگى بولەكتەي كورىندى. جاسىل جەلەك كومكەرگەن كوشەلەر دە ادەمى. ءسويتىپ, ءۇش كۇنگە سوزىلعان قۇرىلتايدىڭ سوڭى اعايىندارمەن قيماي قوشتاسۋعا ۇلاسىپ, وسى ءبىر بەرەكەلى بەكەم تىرلىك الداعى جىلى جالعاسىن تاپسىن دەگەن اق تىلەكپەن اتتاندىق.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا – بەرلين – استانا.
لەبىز
بەشرتحان مالاباقان, بەرلين قازاق قوعامىنىڭ تورعاسى:
– اتى كىشى قۇرىلتاي بولعانىمەن, مۇنداي شارانى وتكىزۋ وڭاي ەمەس ەكەن. ءبىز بۇعان ءبىر جىل بويى دايىندالدىق. كەلگەن قوناقتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جامان وتپەگەن كورىنەدى. شەتىنەن ريزالىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتىر. ءۇش كۇن بويعى شاراعا كەتكەن شىعىنعا قازاق ەلىندەگى «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن جاقسى كومەك قولىن سوزدى. قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ جاتقان گەرمانيانىڭ «Siemens», «Knauf», ت.ب. كومپانيالار كومەكتەستى. قالعان قارجىنى ءوزىمىز تاپتىق. كوپ بولىپ بىرىككەن جەردە بىتپەيتىن ءىس جوق ءتارىزدى. وسى قۇرىلتايدى وتكىزۋگە اتسالىسقان بارلىق ازاماتتارعا العىسىم شەكسىز. 2015 جىلى قۇرىلتاي گوللانديادا وتەدى. ونى سول ەلدەگى قازاق قوعامىنىڭ توراعاسى مۇستافا قاراجىگىت ءوز موينىنا الىپ وتىر.
نۇرارمان ايۋبي, دانيا قازاق قوعامىنىڭ توراعاسى:
– قۇرىلتاي ەۋروپاداعى قازاقتار ءۇشىن ەرەكشە قۇبىلىس دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءبىز وسى باسقوسۋدا ءبىر-بىرىمىزبەن تانىسىپ, ۇلت بولۋدىڭ ۇلگىسىن ۇيرەنىپ ءجۇرمىز. قازاقستاننان كەلگەن باۋىرلارمەن شۇيىركەلەسە سويلەسىپ, ادەت-عۇرىپپەن قاۋىشامىز. ونىڭ ۇستىنە بۇل جاقتاعى قازاقتار قالايدا ءوز قانداسىمەن وتاۋ قۇرۋدى باستى ماقساتى دەپ بىلەدى. وعان ءبىر مىسال ايتايىن. 2005 جىلعى قۇرىلتايعا كەلگەندە قازاق ەلىنەن كەلگەن اسەم دەگەن قىزبەن تانىستىم. كوڭىلىم كەتىپ, نيەتىمدى بىلدىرگەندە ول ويلانىپ كورەتىنىن جەتكىزدى. كەيىن كەلىسىمىن بەردى. قاراعاندى قالاسىنىڭ تۋماسى بولاتىن. قازاقى جولمەن قۇدا ءتۇسىپ بارىپ, ءجون-جورالعى جاساپ, اسەمدى الىپ قايتتىم. قازىر ەكى ۇلىمىز ءوسىپ كەلەدى. ەكەۋمىز دە جەكە كومپانيالاردا جۇمىس جاسايمىز. ءۇي-جايىمىز بارشىلىق. تەك, اتاجۇرت جەتپەي جاتادى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە بابالارىمنىڭ كىندىك قانى تامعان كيەلى توپىراققا بارسام دەگەن وي دا جوق ەمەس. تەك قازاق ەلىنىڭ مارتەبەسى ءدال وسىلاي بيىكتەي بەرسە, ول دا بولماي قويماس. ءوز ەل, ءوز جەرىڭە نە جەتسىن.