ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ەلىمىز ءتاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ قازاقستان ءۇشىن ەكونوميكالىق قارقىندى دامۋ باعىتىن حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق بايلانىسپەن تىعىز ۇشتاستىرىپ كەلەدى. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ تابىستى ينتەگراتسيالىق دامۋ باعىتى ءسوزسىز ەكونوميكالىق ءورلەۋمەن ورنەكتەلەتىنى اقيقات. قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا قاتىسۋىنداعى باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – ساۋدا نارىقتارىن كەڭەيتە وتىرىپ, وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ جانە وسى سالاعا ينۆەستيتسيالار تارتىپ, قازاقستاندىق تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋ كولەمىن ۇلعايتۋ ەكەنى انىق. بۇل مەملەكەت باسشىسى ۇستانىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى دامۋ باعىتى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ وزەكتى تۇسى.
ۋاقىت كورسەتىپ وتىرعانداي, بۇگىندە الەمدە بىرىگۋ مەن ءوزارا ىقپالداستىق ۇدەرىستەرى بەلسەندى ءجۇرىپ كەلەدى. دامىعان جانە دامۋشى ەلدەر ءۇشىن ەكونوميكالىق وداقتارعا ينتەگراتسيالانۋ دامۋدىڭ سەنىمدى جولى ەكەنى بەلگىلى. بۇل جالپى ادامزاتتىق جاھاندانۋعا قولايلى تۇردە كىرىگۋدىڭ دە توتە ءارى تابىستى جولى بولىپ تابىلادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاھاندانعان ءدۇنيەدە مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جۇيەسىن ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق بايلانىستار قۇراۋى ءتيىس دەگەن ۇتىمدى يدەياسى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتۋدە. بولاشاقتى بولجاي, كەلەشەكتى كورە بىلگەن ەلباسىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتى قۇرۋ, ودان كەيىن كەدەن وداعىن قۇرۋ, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ سياقتى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ نەگىزگى بەلەستەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءجۇرىپ ءوتۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىنىڭ ءبارى دە ءوز رەتىمەن ىسكە اسىپ كەلەدى. ال, بۇگىندە وداق قۇراۋشى ءۇش مەملەكەتتىڭ بۇل دارا جوباسى الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلدى ساياساتكەرلەر مەن بىلىكتى ەكونوميست-ساراپشىلاردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولىپ وتىرعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تا قۇرىلدى. بۇل وسىدان تۋرا جيىرما جىل بۇرىن الەم نازارىن وزىنە اۋدارعان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باتىل باستاماسى, جارقىن يدەياسىنىڭ ەڭ نەگىزگى كۇرەتامىرى ەكەندىگى داۋسىز.
ەلىمىز رەسەي, بەلارۋس مەملەكەتتەرىمەن بىرگە كەدەن وداعىنا بىرىككەن جاعدايدا تاۋەلسىزدىگىمىزدەن ايىرىلىپ قالامىز دەگەن سارىۋايىمشىلدىقتىڭ بولعانى دا جاسىرىن ەمەس. بىراق, بۇل پىكىردىڭ جاڭساق ەكەنىن سىناپتاي سىرعىعان, قازاق ەلىنىڭ وسى جىلدارداعى دامۋ قارقىنىمەن ەرەكشەلەنگەن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ بەردى. ارينە, بۇل جاڭا وداق ءبىرىنشى كەزەكتە ساياسي وداق ەمەس, ول ەكونوميكالىق مۇددەنى قورعايتىن, ءوزارا سىرتقى بايلانىسقا جاڭاشا سەرپىن بەرەتىن بىرلەستىك بولىپ وتىر.
ن.نازارباەۆ 1994 جىلى تۇڭعىش رەت م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ءماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ەۋرازيالىق وداق قۇرۋدىڭ جاڭا پاراقتارىنا عىلىمي نەگىزدەلگەن بايانداما جاساپ, بىرلەسە دامۋدىڭ اسا قاجەت تۇستارىن مالىمدەگەن ەدى. ەندى, مىنە, اراعا جيىرما جىل سالىپ قازاقستان پرەزيدەنتى اعىمداعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا وسى اتاقتى ءبىلىم ورداسىندا تاعى دا اشىق ءدارىس وقىدى. وندا ن.ءا.نازارباەۆ بۇل باعىتتى وركەندەتۋ ماقساتىنا ارناعان سىندارلى ءارى جان-جاقتى سوزىندە قوعامدا كوپتەن بەرى ءتۇرلى پىكىر تۋعىزعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ينتەگراتسيالىق دامۋدىڭ العىشارتتارىنا جان-جاقتى توقتالدى. ەلباسىنىڭ بۇل تاريحي كەزدەسۋىندە ايتقان اشىق ويلارى بۇگىندە قىزۋ قولداۋعا يە بولىپ وتىر. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى اتالعان وداقتىڭ نارىقتىق ەكونوميكالىق تۇرعىدان بارىنشا ءتيىمدى تۇستارىن تەرەڭ تالداپ بەردى. سونداي-اق, بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ «جاڭعىرۋى» تۋرالى الىپقاشپا سوزدەردىڭ نەگىزسىز ەكەنىن تولىقتاي جەتكىزىپ, ينتەگراتسيالىق دامۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن ايقىنداپ بەرۋ دە نازاردان تىس قالمادى.
ەڭ باستىسى – ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ىقپالداس مەملەكەتتەر ءۇشىن بەرەرى كوپ. بۇل وداق ءۇش ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا كوپ قىرلى دامۋ جولىن ۇسىنۋدا. بۇگىنگى تاڭدا ءبىر عانا كەدەندىك وداقتىڭ اياسىندا ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق كولەمى ارتىپ وتىر. مينسك قالاسىندا وتكەن باس قوسۋدا قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرى ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ الدىنداعى جۇمىستاردى تاعى دا ءبىر ساراپتان وتكىزىپ, شەشۋشى كەزەڭگە ناقتى قادام جاسادى. ءبىز ارقاشان جاڭا ەكونوميكالىق وداقتىڭ ن.ءا.نازارباەۆ بەلگىلەگەن ەركىندىك, تەڭ قۇقىقتىلىق, ءوزارا تيىمدىلىك پەن قاتىسۋشى ەلدەردىڭ پراگماتيكالىق مۇمكىندىكتەرىن ايقىنداعان قاعيداتتارىن باستى نازاردا ۇستاۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, بۇل قاعيداتتار – وسى ءۇش ەلدىڭ ءوزارا ينتەگراتسيالىق دامۋىنىڭ ارقا سۇيەر تىرەگى جانە قولىنداعى كىلتى.
پرەزيدەنتتىڭ باتىل باستاماسى بۇگىندە ءومىر شىندىعىنا اينالىپ, ۇسىنىلعان ينتەگراتسيالىق مودەلدىڭ جاڭا ۇلگىسىن سۇزگىدەن وتكەندەي دالەلدەپ بەردى. ءۇش ەل ءۇشىن دە ينتەگراتسيالىق دامۋ ءبىر عانا باعىتتا وربىمەيدى, قايتا بارلىق سالالاردى قامتۋعا ۇمتىلارى حاق. ونىڭ ايقىن مىسالىن كەدەن وداعى جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جۇيەسىندە ءبىر-بىرىمەن تىعىز ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستا, ءبىرتۇتاس نارىق كەڭىستىگىندە ساۋدا-وندىرىستىك ۇدەرىستەر باعىتىندا ءوزارا تۇسىنىستىك, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قولجەتىمدى ۇلگىسىن تانىتىپ كەلە جاتقان ءۇش مەملەكەتتىڭ جەتەكشى رولىنەن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. تابىستى ءىس-قيمىل اركەتتەرىمەن ءوز باعىتىن وڭ ايقىنداپ وتىرعان بۇل وداق بۇگىندە قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتتارىن ءۇيلەستىرىپ وتىر دەۋگە تولىقتاي نەگىز بار.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋداعى باستى ماسەلە – دامۋدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتىنا قول جەتكىزۋ. ال قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – ءوز جەرىنىڭ, حالقىنىڭ الەۋەتىن كەڭىنەن اشۋ ارقىلى گۇلدەنگەن, ءومىردىڭ سىنىنا, ياعني باسەكەلەستىككە قابىلەتتى قوعام قۇرۋ جانە الەمدەگى وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن ەلىمىزدە بارلىق مۇمكىندىكتەر بار. قاجەتى – تەك قانا ءومىر اعىمىمەن العا جىلجۋ, الەمدىك دامۋ قارقىنىنان شەت قالماۋ.
ماسەلەن, قازاقستاندا 170 ميلليون گەكتاردان استام اۋىلشارۋاشىلىق جەر بار. وسى جەردە وندىرىلگەن ءونىم ەلىمىزدەگى 17 ميلليون حالىقتى عانا ەمەس, 170 ميلليون ادامدى اسىراۋعا ەركىن جەتەدى ەكەن. بىراق وسىنشاما ءونىمدى وسىرگەندە ءبىز ونى قايدا ساتامىز؟ بۇل تەك ينتەگراتسيالىق بايلانىس ارقىلى جۇزەگە اساتىن تىرلىك.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ ءرولى ەلىمىز ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە جامبىل ءوڭىرىنىڭ دامۋى ءۇشىن دە اسا زور بولماق. ويتكەنى, قويناۋى قازىناعا تولى قاسيەتتى اۋليەاتا ءوڭىرى تابيعي مينەرالدىق شيكىزاتقا وتە باي ولكە. وبلىس اۋماعىنان مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى ەلەمەنتتەردىڭ بارلىعى تابىلادى. ايماقتا بولجانعان 140 ميلليارد اقش دوللارىنا باعالانعان كەن قورلارى بار. ەندىگى كەزەكتە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلعاننان كەيىن وبلىسىمىزعا سىرتتان ينۆەستيتسيا تارتۋعا مول مۇمكىندىك تۋادى دەگەن سەنىمدەمىز. ونەركاسىپ سالاسى وركەندەپ, اۋىل شارۋشىلىعى مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى ارتادى. ال وبلىستىڭ وسىنداي جاڭا بەلەستەرگە كوتەرىلۋى ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتسە, ەكىنشى كەزەكتە جۇزدەگەن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مول مۇمكىندىكتەر بەرەدى. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ وبلىسىمىز ءوز ءداستۇرى قالىپتاسقان, مول تاجىريبەسى جيناقتالعان اگرارلى ءوڭىر بولىپ سانالادى. ديقاندارىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وسىرۋدە تاجىريبەسى مول. كەيبىر جىلدارى وبلىستا 600 مىڭ تونناعا دەيىن استىق وندىرىلەدى. وكىنىشكە قاراي, ديقاندارىمىز ءوز ونىمدەرىن دەر كەزىندە نارىقتا وتكىزە الماي, ۇلكەن تىعىرىققا تىرەلگەنى ءالى ۇمىتىلا قويعان جوق. سونىڭ سالدارىنان ماساقتى داقىل كولەمى ەداۋىر قىسقاردى. ەگەر ەگىنشىلەرىمىزدىڭ ەڭبەكتەرى باعالانىپ, وسىرگەن ونىمدەرىن لايىقتى باعاسىنا وتكىزە السا, مىڭداعان گەكتار القاپ بوس جاتپاس ەدى. كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ ءوزى بىزگە ارتىق ونىمدەردى وتكەرۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. سوندىقتان الەمدىك تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن ينتەگراتسيالىق وركەندەۋدىڭ ءاربىر ءوڭىر ءۇشىن اسا ءتيىمدى ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.
جامبىل وبلىسى كەدەندىك وداق قۇرامىنا كىرەتىن مەملەكەتتەرمەن شەكارالاس جاتقان جوق. بىراق بۇگىننىڭ وزىندە بۇل وداقتىڭ اراسىندا قالىپتاسقان وڭ بايلانىستاردىڭ ناتيجەسىن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر ايقىن تۇردە كورىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە رەسەي جانە بەلارۋس اراسىنداعى تابىستى بايلانىس قارقىنى جىل ساناپ ارتا تۇسۋدە. مىسالى, «جامبىلگيپس» اق پەن «گيپس كومبيناتى» جشس شىعاراتىن قۇرىلىس ونىمدەرى رەسەيدە ۇلكەن سۇرانىسقا يە. سونداي-اق, «تاراز مەتاللۋرگيا كومبيناتى» (فەرروسيليكومارگانەتس ءوندىرىسى), «قازفوسفات» (مينەرالدى تىڭايتقىشتار, حيميا سالاسىنىڭ ونىمدەرى), «فابريكا پوش-تاراز» (توپس ءوندىرىسى), «Salangani» (ماكارون ونىمدەرىن شىعارۋ ءوندىرىسى), «قورداي تاۋ» (تابيعي تاس ونىمدەرىن كەسۋ, وڭدەۋ) سياقتى كوپتەگەن كومپانيالار دا ءوزارا تابىستى بايلانىس ورناتتى. ال تەرى ونىمدەرىن شىعاراتىن «ىرىس باقىت» جشس بەلارۋس كاسىپكەرلەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋدە.
وبلىسقا رەسەيدەن نەگىزىنەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى, كولىك بولشەكتەرى, اعاش, كەڭسە تاۋارلارى, تۇرمىستىق تەحنيكالار, قۇرىلىس ماتەريالدارى جانە جيھازدار ەكسپورتتالادى. ال بەلارۋس بىزگە جيھازدار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن, «بەلارۋس» تراكتورى مەن «بەلاز» اۋىر جۇك كولىگىن, ولارعا ارنالعان قوسالقى بولشەكتەردى, فرەزەر جانە جۇك كوتەرەتىن قۇرالدار, ءدارى-دارمەكتەر, ءسۇت ءونىمدىرى مەن باسقا دا حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردى تۇراقتى جىبەرىپ كەلەدى.
جالپى العاندا, كەدەن وداعى جۇمىس ىستەي باستاعاننان بەرگى كەزەڭدە ەلىمىزدە وداققا مۇشە ەلدەرگە ارنالعان ەكسپورت كولەمى 62,7 پايىزعا ءوسىپتى. ارىپتەس ەلدەرگە ەكسپورتتالعان ونىمدەر كولەمىندە وڭدەۋ ءوندىرىسىنىڭ ونىمدەرىنىڭ ۇلەسى 44 پايىزدان 54 پايىزعا دەيىن كوبەيگەن. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا بۇل ۇدەرىس ءوزىنىڭ جالعاسىن تابا بەرەدى دەپ ويلايمىز. رەسەي مەن بەلارۋس تاراپىنان قازاقستاندىق كاسىپكەرلەرگە, ءونىم وندىرۋشىلەرگە بايلانىستى باسەكەلەستىككە قىسىم كورسەتىلۋى مۇمكىن دەگەن ويلار دا بولدى. بىراق بۇل جاعدايلار كەلىسىمشارتتا ەسكەرىلدى. وداق كولەمىندە بارلىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە بىردەي باسەكەلەستىك تالاپتارى قويىلادى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە جۇگىنەتىن بولساق, 2013 جىلى جامبىل وبلىسىنىڭ كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەرمەن اراداعى ساۋدا اينالىمى 76,9 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس الداعى ۋاقىتتا دا ءوز جالعاسىن تابا بەرمەك.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءناتيجەسىندە وبلىسىمىز بۇگىنگى تاڭدا اگرارلىق جانە ونەركاسىپتىك ايماققا اينالۋدىڭ نىق قادامىن جاساۋدا. باعدارلاما اياسىندا حالىق شارۋاشىلىعىنا اسا قاجەتتى يننوۆاتسيالىق ءونىم وندىرەتىن جاڭا كاسىپورىندار ىسكە قوسىلۋدا. جىلىنا 1,2 ميلليون توننا جوعارى ساپالى تسەمەنت وندىرەتىن «مىڭارال تاس كومپاني» سەرىكتەستىگىنە شەتەلدەردەن كوپتەگەن تاپسىرىستار تۇسۋدە. تارازداعى «قۇرىلىس پوليمەر», «تاراز قۇبىر زاۋىتى» جانە «سۋپەرفارم» جشس وندىرەتىن ونىمدەرگە سۇرانىس كۇن ساناپ ارتۋدا. سونداي-اق, رەسپۋبليكاداعى اسا ءىرى ءارى الەۋەتتى كاسىپورىننىڭ ءبىرى «قازفوسفات» جشس بۇگىندە ءوز ءونىمىن الەمنىڭ 30-عا جۋىق ەلىنە ەكسپورتتاۋدا. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلعاننان كەيىن بۇل كومپانيانىڭ دا ونىمدەرىنە جاڭا ءارى ءتيىمدى نارىق پايدا بولادى دەگەن ءسوز.
ەڭ باستىسى, ەلىمىزدە وندىرىلگەن ءونىم جۇزدەگەن ميلليون تۇتىنۋشىسى بار نارىققا شىعارىلماق. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدى دامۋدىڭ جارقىن جولىنا باستايتىنى اقيقات. سوندىقتان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جاڭا كەڭىستىكتەردىڭ اياسىن اشىپ, ءوزارا ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ورنىقتىرارى ءسوزسىز. ناتيجەسىندە تاۋار اينالىمى ارتادى, باسەكەلەستىك نىعايادى, وندىرىلگەن ءونىمنىڭ ساپاسى جاقسارادى. بۇل – تاعىلىمى بيىك تاريحي باستاما, دامۋدىڭ داڭعىل جولى.
كارىم كوكىرەكباەۆ,
جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى.
جامبىل وبلىسى.