بۇل – قاجەتتى قۇرىلىم
دەيدى قوستاناي وبلىستىق كاسىپوداقتار كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى بالبوپە ەرتاەۆا
ءوندىرىس ورىندارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى تىعىرىققا تىرەلىپ, ەكونوميكا السىرەگەن 90-شى جىلدارى كاسىپوداقتىڭ ماڭىزى كەمىگەندەي بولعان. بىراق نارىقتىق قاتىناستاردىڭ ورنىعۋى مەن ودان كەيىنگى ەكونوميكانىڭ كوتەرىلۋ جىلدارى كاسىپوداقتار جۇمىسى جاڭا مازمۇنعا يە بولدى. سەبەبى, ەكونوميكاعا مەملەكەتتىك مەنشىكپەن قاتار, جەكە مەنشىك كەلدى. جاڭا قوعامدا دا ەڭبەكشىلەر مۇددەسىن كاسىپوداقتىڭ قورعاۋى قاجەتتىلىككە اينالدى. رەسپۋبليكا كاسىپوداقتارى فەدەراتسياسى پرەزيدەنتتىڭ, پارلامەنتتىڭ جانە ۇكىمەتتىڭ الدىنا قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر قويىپ جانە وعان بيلىكتىڭ كوزىن جەتكىزىپ, بىرلەسە ناتيجە شىعارىپ كەلەدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, جاقىندا عانا بيۋدجەتتىك مەكەمەلەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايلىق جالاقىسى 25 پايىزعا ءوستى.
–ايلىق جالاقىسى كوتەرىلگەن نەگىزىنەن مۇعالىمدەر عوي. ولار, مىنە, جاز ايلارىندا كانيكۋلعا شىعادى, دەمالىس كۇندەرى دەنساۋلىقتارىن تۇزەيدى. وتباسىنداعى جوسپارلاعان جۇمىستارىن بىتىرەدى. وسىنىڭ بارلىعىنا قارجى كەرەك ەمەس پە؟ پرەزيدەنتىمىزدىڭ مۇعالىمدەر جالاقىسىن ءوسىرۋدى ءساۋىر ايىنا جىلجىتقانى قانداي ءتيىمدى بولدى,–دەيدى وبلىستىق كاسىپوداقتار كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى بالبوپە ەرتاەۆا.
بالبوپە عالىمجانقىزى كوپ جىلداردان بەرى وسى سالادا قىزمەت ىستەپ كەلە جاتقاندىقتان, كاسىپوداق جۇمىسىنىڭ قىر-سىرىن دا, ونىڭ ەڭبەك ادامى ءۇشىن ماڭىزىن دا جاقسى بىلەدى. سوندىقتان قيىن جىلداردىڭ وزىندە كاسىپورىنداردا ۇجىمدىق شارتتىڭ جاسالۋىن وبلىس كاسىپوداقتارى ءجىتى قاداعالادى.
–الدىمەن جۇمىسى اۋىر ءارى جۇمىسشىلارى كوپ ءىرى كاسىپورىنداردا ۇجىمدىق شارتتىڭ جاسالۋىن كوزدەدىك. بۇل جۇمىسشىلارعا الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر بەرەتىن بولعاندىقتان, ونى ەڭبەك ادامدارىنىڭ وزدەرىنە دە ءتۇسىندىرۋ ارتىق بولمادى. وسى ورايدا اسبەست وندىرەتىن “قوستاناي مينەرالدارى”, اتاقتى “سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى” اكتسيونەرلىك قوعامدارىندا يگى ءىستى بىردەن باستاپ كەتتى. بۇل كەن ورىندارىندا مىڭداعان ادامدار ەڭبەك ەتەدى,–دەيدى بالبوپە عالىمجانقىزى.
قازىر وبلىستاعى 15 سالالاق كاسىپوداقتا 1342 ۇيىم جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 125 مىڭنان اسا مۇشەسى بار. وبلىس كاسىپورىندارى مەن مەكەمەلەرىندە وسى كەزگە دەيىن 1724 ۇجىمدىق شارت قابىلدانسا, سونىڭ 1502-ءسى كاسىپوداقتار ىقپالىمەن جۇزەگە استى.
2008 جىلى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسپۋبليكاداعى كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسىپ, بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ايتقان بولاتىن. وسى كەزدەسۋدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءار كاسىپورىن مەن شارۋاشىلىقتاردا ۇجىمدىق شارت جاسالسىن دەگەندى دە قاداپ ايتتى.
– ەل تاۋەلسىزدىگىن العان 20 جىلدىڭ ىشىندە كاسىپوداقتاردىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىگى از ەمەس. 2007 جىلى ەڭبەك كودەكسى قابىلداندى. وسى زاڭداعى باپتاردىڭ 80 پايىزى كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردە كاسىپوداقتارمەن ساناسۋدى تالاپ ەتەدى, – دەيدى ب.ەرتاەۆا.
كاسىپوداقتار قازىر تەك ءوندىرىس كاسىپورىندارىندا عانا ەمەس, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردە دە وتە ىقپالدى بولىپ وتىر. مىسالى, وعان مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار ۇجىمدارىنداعى قول جەتكەن جەڭىلدىكتەر جارقىن مىسال بولا الادى.
–كاسىپوداقتاردىڭ 22 سەزىن ەلىمىزدەگى بارلىق ەڭبەك ۇجىمدارى كۇتىپ وتىر. سەبەبى, وندا ەڭبەكاقىنى كوتەرۋ مەن باعانى تومەندەتۋ ماسەلەسى مىندەتتى تۇردە كوتەرىلەدى. ال بۇل – تۇرمىس بيلەگەن ادامدار ومىرىندەگى وزەكتى ءماسەلە. كاسىپوداقتىڭ بۇگىنگى قوعامداعى قاجەتتىلىك ەكەنى دە سوندىقتان,–دەيدى بالبوپە عالىمجانقىزى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي.
كۇشتى كاسىپوداق – جۇمىسشىلاردىڭ تىرەگى
كاسىپوداقتار الەۋمەتتىك شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا ءوزىنىڭ باقىلاۋشى رولىندە ەمەس, ازاماتتىق قوعامنىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە, ءبىر كىسىدەي اتسالىسىپ, ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى, دەيدى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق كاسىپوداقتار كەڭەسىنىڭ توراعاسى دوسىباي شەرىمقۇلوۆ.
ەلىمىزدە, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا دا كاسىپوداقتاردىڭ بەلسەندى اتسالىسۋىمەن اتقارىلىپ جاتقان يگى ىستەر از ەمەس. ەلباسىنىڭ بىلتىرعى “داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا” اتتى جولداۋى مەن ۇكىمەت بەكىتكەن “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” جانە “جول كارتاسى” باعدارلامالارى بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جۇمىس جۇرگىزىلىپ, 25,7 ملرد. تەڭگە يگەرىلدى, 750 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ونىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باعىتى بويىنشا – 324, الەۋمەتتىك سالادا 285 نىسان ءجوندەۋدەن وتكىزىلگەن.
وسىعان ۇلەس قوسىپ وتىرعان ءبىزدىڭ كاسىپوداق مۇشەلەرى, كاسىپوداق ۇيىمدارى, ال وسى وتكەن كەزەڭدە ءبىزدىڭ كاسىپوداقتاردىڭ ۇيىمدىق جاعىنان نىعايىپ, قوعامداعى الىپ وتىرعان ورنى بيىكتەي ءتۇستى. قازىرگى تاڭدا وبلىس كاسىپوداقتارى رەسپۋبليكاداعى ءىرى كاسىپوداق ۇيىمى بولىپ سانالادى. وڭتۇستىك قازاقستان كاسىپوداقتارى وبلىستىق كەڭەسىندە 178 مىڭ كاسىپوداق مۇشەسى بار. 1955 باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمىنان, 199 تسەحتىق, 1059 كاسىپوداق توپتارىنان تۇراتىن 13 سالالىق كاسىپوداق ۇيىمدارىن بىرىكتىرىپ, ولاردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرەدى.
د.شەرىمقۇلوۆ كەلەسى كەزەكتە 2005 جىلعى ساۋىردە كاسىپوداقتاردىڭ وبلىستىق وداقارالىق ءXXىV كونفەرەنتسياسىندا وبلىستىق كەڭەس جۇمىسىنىڭ 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان نەگىزگى باعىتتارى بەكىتىلگەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, سول بويىنشا جۇمىستارىن جۇيەلەپ كەلەدى ەكەن. وبلىستىق كاسىپوداقتار كەڭەسى الەۋمەتتىك ارىپتەستىك جانە الەۋمەتتىك ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ جونىندەگى ءۇش جاقتى كوميسسيا جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە كاتىسۋدا. كوميسسيا وتىرىستارىندا, جۇمىس جوسپارىنا سايكەس ماسەلەلەر زەردەلەنىپ, تالقىلاۋعا ەنگىزىلىپ, وبلىستىق كەلىسىمنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا, ءۇش جاقتى كوميسسيا قابىلداعان شەشىمدەردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
ءۇش جاقتى كوميسسيانىڭ وتىرىستارىندا “كەدەيشىلىك پەن جۇمىسسىزدىقتى تومەندەتۋ”; “الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتى دامىتۋ”; “ۇجىمدىق شارتتار تۋرالى”; اۋداندارداعى كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى مەن سالاۋاتتى ەڭبەك جاعدايىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەر قارالىپ كەلەدى. “ۇجىمدىق شارت تۇزىڭىزدەر!” جالپىرەسپۋبليكالىق اكتسيا وتكىزۋ بارىسىندا سالالىق كاسىپوداق ۇيىمدارىنىڭ الدىنا جاڭا باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارىن قۇرۋ جونىندە مۇمكىندىكتى مەيلىنشە مولىنان پايدالانۋ ماقساتى قويىلعان بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى وڭدى ناتيجەسىن بەردى. اكتسيا بارىسىندا 78 باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارى قۇرىلدى.
وبلىس اكىمدىگى مەن جۇمىس بەرۋشىلەر جانە جۇمىسكەرلەر بىرلەستىكتەرى اراسىندا داعدارىس كەزەڭىڭدە جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى مەن كەپىلدىكتەرىنىڭ ساقتالۋى جونىندە مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. بۇل جۇمىس ورىندارىنىڭ ساقتالۋىنا جانە جاپپاي جۇمىستان شىعارۋدىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وبلىستا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى شەڭبەرىندە 2008 جىلى 254 مەموراندۋم جاسالىپ, وتكەن جىلى الەمدىك داعدارىسقا بايلانىستى 408 مەموراندۋمعا قول قويىلدى. وندا, نەگىزىنەن, ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, حالىقتى تۇتىنۋ تاۋارلارى مەن ءدارى-دارمەك باعالارىن تۇراقتاندىرۋ, ستۋدەنتتەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جونىندە كەلىسىلدى.
د.شەرىمقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىستىق كاسىپوداق ۇيىمدارى حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن, جۇمىستان بوساتىلعانداردىڭ جانە ءماجبۇرلى دەمالىسقا جىبەرىلگەن ەڭبەككەرلەردىڭ سانىن, جالاقىنىڭ بەرىلمەۋىن نەمەسە كەشىكتىرىلۋىن انىقتاۋ ماقساتىندا مونيتورينگتەر جۇرگىزە باستاپتى. بۇل جاقسى ناتيجەسىن بەردى. سوڭعى بەس جىلدا قازاقستان كاسىپوداقتارى فەدەراتسياسى جانە ونىڭ قۇرامداس بولىگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق كاسىپوداقتارى ەگەمەن ەلىمىزدە جاڭا دەموكراتيالىق, ازاماتتىق قوعام قۇرۋدىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولا ءبىلدى.
باقتيار تايجان.
شىمكەنت.