ەل باسشىلىعىنا ەسەپ بەرىپ, «قازاقستان تەمىر جولى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ جاي-كۇيىمەن تانىستىرعان كومپانيا باسشىلىعى دامۋدىڭ سارا جولىنا تۇسكەندەرى جونىندە ۇزاق بايانداپتى. ول قانشالىقتى راس؟ راس بولسا, قىزمەتىنە تاپسىرىس بەرۋشىلەر جانە بىلايعى تۇتىنۋشىلار مەن جولاۋشىلار تەمىرجولشىلاردىڭ ء«مىنسىز» قىزمەتىنە دەگەن العىستارىن نەگە ايعايلاپ ايتپايدى؟
جولاۋشى پويىزدارى نەگە كەستەدەن كەشىگە بەرەدى دەپ سارسىلعان ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن قتج باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, تەمىرجولداردا جۇك پويىزدارىنىڭ اينالىمى ءوسىپتى. سونىمەن بىرگە ەلدەگى تەمىرجولداردىڭ 57 پايىزىنىڭ توزىعى جەتىپتى
باياندالعان اڭگىمەنىڭ ءاۋ باسىندا «قوعامنىڭ» جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن تاۋداي تابىستارى ءسوز بولعان. مۇندايدا ء«اي, قايدام!» دەيمىز. سەبەبى بىلتىر جۇك قۇرامدارىن قايدام, جولاۋشى پويىزدارىنىڭ تۇتاس كۇز بويى, ءتىپتى قاھارلى قىس تۇسكەندە دە ساعاتتاپ كەشىككەن كەزدەرى بولدى عوي. قولايسىزدىقتار مەن قيىندىقتاردى قالىڭ جۇرت ءالى ۇمىتا قويعان جوق.
راس, جىلدام ءارى جايلى پويىزدار بار. الايدا بيلەت باعاسى كوبىنە قالاارالىق ۇشاق بيلەتىنىڭ قۇنىنا جەتەقابىل بولىپ قالادى. بۇل جاعدايدى جول ءجۇرىپ جۇرگەن كوپ جۇرت جاقسى بىلەدى. ءتىپتى ۇشاق بيلەتىن ەرتەرەك الساڭىز, جۇيرىك پويىزدان كوپ-كورىم ارزانعا دا شىعادى.
«قاڭتار ايىندا استانادان الماتىعا بارماق بولدىق. كادىمگى پويىز قۇرامدارىنىڭ توزىعى جەتكەن ەسكى ۆاگوندارىنىڭ اراسىنداعى 4-5 جاڭا ۆاگونعا قولىمىز جەتىپ, جول راحاتىن كورەر-كورمەسىمىز كۇماندى بولعان سوڭ, تاڭداۋىمىز جايلى جۇردەك پويىزعا ءتۇستى. الماتىعا 14 ساعاتتا جەتكىزەدى ەكەن. باعاسى 15 031 تەڭگە بولدى. وسى جەردە ۇشاق باعاسى قالاي بولار ەكەن دەگەن وي كەلدى. قاراپ جىبەرسەك, 13 500 تەڭگەگە بيلەت بار. ارينە, وتىرىسىمىز جايسىزداۋ بولسا دا, باعاسى ارزان ءارى دىتتەگەن جەرىمىزگە ءبىر ساعاتتا جەتكىزەتىن ۇشاققا بيلەت الدىق», دەيدى جولاۋشى گۇلايىم نۇريددينقىزى.
وسىندايدا كەمشىلىك سەبەبىن ۋاقتىلى پىسىقتاپ وتىرسا, كومپانيا باسشىلارى بەتالدى كوسەمسي الماس پا ەدى دەگەن وي تۋادى.
«قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسىندا جولاۋشى قاۋىمدى قاۋىپسىز تاسىمالداۋدى قامتاماسىز ەتە بىلدىك دەيدى. بۇل ماقتانارلىقتاي قىزمەت پە؟ تۇپتەپ كەلگەندە جارتىلاي اسكەري تارتىپتەگى 150 مىڭنان استام جۇمىسشىسى بار ۇلتتىق كومپانيانىڭ ءتول مىندەتىنە جاتپاي ما؟ ەكىباستۇزداعى ەل باسىنا تۇسكەن قيىندىق پەن قوستانايداعى الاپات ءورت كەزىندە تەمىرجولشىلاردىڭ تاۋلىك بويى تىنباي ەڭبەك ەتكەنىن جىپكە ءتىزىپتى. ءتاۋىر-اق! بىراق ول كەزدە ەڭبەگى ءۇشىن جالاقى الاتىن تەمىرجولشى تۇگىلى, اقىسىز, پۇلسىز جۇزدەگەن قاراپايىم ادام اپاتتى ورنىنداعى وتانداستارىنا كومەك قولىن سوزبادى ما؟
دەسەك تە ەل تەمىرجولشىلارى بىلتىرعى قىم-قيعاش كۇردەلى جاعدايلارعا قاراماستان, جىلدى جاقسى قورىتىندىلاپتى. گەوساياسي جاعداي تىم ۋشىعىپ, قيىنداپ كەتكەندە دە جۇك اينالىمىن 5,4 پايىزعا ارتتىرىپ, كونتەينەرلىك ءترانزيتتى 6 پايىزعا دەيىن وسىرە بىلگەن. دەسە دە بىزگە ولاردىڭ ۋاجىنەن وزگەشەلەۋ وي كەلىپ تۇر.
رەسەيدىڭ ترانزيت قاقپالارى جابىلىپ جاتقاندا, سول باعىتتاعى الىس-جاقىن شەتەلدىڭ جۇك اعىندارى قازاق جولدارىنا قاراي جوڭكىلمەي مە؟ وسىندايدا, بىرنەشە جىلدان بەرى بۇعاۋدا تۇرعان «وزەن – تۇرىكمەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكارا» تەمىرجول جەلىسى ىسكە قوسىلىپ, كوپ ەلدىڭ جۇك پويىزدارىنا تيەلگەن مول تاۋارى يراننىڭ تەڭىز پورتتارىنا توتە تارتىپ, سول ارقىلى اشىق تەڭىزگە شىعىپ كەتپەي مە دەگەنگە اڭسار اۋادى. ايتپاعىمىز, قازىرگى گەوساياسي جاعداي قانشالىقتى قيىن ءارى قاسىرەتتى بولعانىمەن قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىگىنىڭ ەسەلەپ ارتۋىنا جول اشىپ تۇر. تەك ونى ءتيىمدى باسقارىپ, پايدالى ىسكە اسىرا ءبىلۋ قاجەت. سەبەبى ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن پارسى شىعاناعىنداعى مەملەكەتتەرگە بارا جاتقان تاۋار تاسىمالىن ءبىر عانا سارىاعاش ستانساسى وتكەرىپ ۇلگەرە الماي جاتقانى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. وسى ويىقتى ماسەلەگە الداعى ۋاقىتتا تاعى دا ورالاتىن بولامىز.
ءبىر قۋانارلىعى, بىلتىر 14 جۇپ حالىقارالىق پويىز قاتىناسى قايتا ىسكە قوسىلىپتى. استانا مەن الماتىدان جەزقازعانعا دەيىن, سونداي-اق ەلوردادان قوستانايعا دەيىن جولاۋشى پويىزدارى جۇرە باستاپتى. «قوناەۆ – الماتى» قالاماڭى پويىزى دا ەل قىزمەتىنە كىرىسكەن. ناتيجەسىندە, جولاۋشىلار اينالىمى الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا 28,6 پايىزعا كوبەيگەن.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جولاۋشىلار تاسىمالىنا قاتىستى سىن دا جوق ەمەس. ونى ۇلتتىق كومپانيانىڭ ءوزى دە مويىنداپ, جولاۋشىلار ۆاگون پاركىندە 2 200-دەن استام ۆاگون بار ەكەنىن, ونىڭ 47 پايىزىنىڭ توزىعى جەتكەنىن ايتادى. بۇل كورسەتكىشكە كوڭىلىمىز كونشىپ, يمانىمىز يلانا قويمادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جولاۋشى ۆاگوندارىنىڭ 70 پايىزدان استامى جارامسىز حالدە. ونىڭ انىق دالەلىن استانا ۆوكزالىنا بارىپ, جولاۋشى پويىزدار قۇرامىنا قاراپ-اق بايقايسىز. جولاۋشىلار كوبىنە ۆاگون ەسكىلىگىنە, ونداعى قولايسىز جاعدايعا, توزعان توسەك-ورىنعا, كومىر قوڭىرسىعان جاعىمسىز يىسكە قاتىستى ءجيى شاعىم ايتادى.
شىنداپ ءمان بەرسەك, ەلدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى وتە جوعارى. تەك سونى پايداعا جاراتا الماي وتىرمىز. ماسەلەن, وزبەكستاندا تەمىرجولدىڭ بۇكىل ۇزىندىعى 2 500 كيلومەتردەن اسسا, بىزدە 16 000 كيلومەتر شاماسىندا. شىعىس پەن باتىستىڭ قاقپاسى بولىپ تۇرعان باسىمدىعىمىزدى پايدالانا بىلسەك, «قازاقستان تەمىر جولى» الدەقاشان الەمدەگى باي كومپانيالاردىڭ ءبىرى بولىپ شىعا كەلەر ەدى. وزبەكستاننىڭ تەمىرجولى قىسقا دەسەك تە, ولاردىڭ ساعاتىنا 220-240 شاقىرىمدى باسىپ وتەتىن ۇشقىر پويىزىنا قاراپ, قولىڭدى شوشايتا الماي, قۋىستانىپ قالاسىڭ. گرۋزياداعى ساعاتىنا 120 شاقىرىمدى باسىپ وتەتىن قوس قاباتتى «شتادلەر» پويىزى قانداي اسەم ءارى قولايلى.
ءبىزدىڭ ۇلتتىق كومپانيا 2030 جىلعا دەيىن 537 جولاۋشى ۆاگونىن ساتىپ الۋعا كەلىسىمشارت جاساۋعا قول جەتكىزىپتى. نەگە 7-8 جىلدان كەيىن؟ نەگە ءبىر اپتا, ءبىر ايدان كەيىن ەمەس دەگەن ۇلكەن سۇراق تاعى دا العا شىعادى. سونىمەن قاتار رەسەيدىڭ «تۆەر» ۆاگون جاساۋ زاۋىتىنىڭ 300-دەن استام ۆاگونىن ساتىپ الۋ جوسپارى پىسىقتالىپ جاتىر ەكەن. سوندا 2030 جىلعا دەيىن جالپى سانى 850 سۋ جاڭا جولاۋشىلار ۆاگونىن ساتىپ الماقپىز. ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپار جاقسى-اق, تەك «نە ەسەك ولەدى, نە حان كەتەدى» دەگەننىڭ كەرى بولماسا يگى.
جولاۋشى پويىزدارى نەگە كەستەدەن كەشىگە بەرەدى دەپ سارسىلعان ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن قتج باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, تەمىرجولداردا جۇك پويىزدارىنىڭ اينالىمى ءوسىپتى. سونىمەن بىرگە ەلدەگى تەمىرجولداردىڭ 57 پايىزىنىڭ توزىعى جەتىپتى. جاعدايدى ءسال دە بولسىن رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن جول بويىندا كىدىرىپ قالا بەرەتىن پويىزدار سانىن 16 ەسە ازايتتىق دەيدى. بىراق قالاي بولعاندا دا قازاق تەمىرجولىن جايلاپ تۇرعان قولايسىزدىققا قاتىستى «كىنالى كىم؟» دەگەن سۇراپىل ساۋال قالايدا قويىلۋى ءتيىس-ءتىن...