بۇرىن قازاق ناۋرىزداعى ۇلكەن مەرەكەلەرگە ەرتە باستان قامدانا باستايتىن, ال بۇگىن توپان سۋدىڭ استىندا قالماۋدىڭ امالىن ىزدەيدى. تويدان بۇرىن, تاسقىنعا توسقاۋىل بولار قارەكەت كەرەك-اق. ەرتە جاۋعان جاڭبىر ەلدى ابىگەرگە سالعانى ايان. سوندىقتان ساقتانباسا بولمايدى. جەتىسۋدا دا بيىل اۋا رايى جىلداعىداي ەمەس.
وڭىردە وسى باعىتقا بولىنگەن قارجى ەداۋىر. ەگەر ءار تيىنىن شاشاۋ شىعارماي جۇمساسا, تابيعي قاۋىپتەن قورقۋدىڭ ءجونى جوق. سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىنا ماماندار قازىردەن باستاپ كىرىسىپ جاتىر. وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بولۋى مۇمكىن اپاتتاردىڭ بارىنشا الدىن الۋدا.
انشەيىندە ايازىمەن زار قاقساتاتىن اساۋ اقپاننىڭ كوبەسى سوگىلىپ, لايساڭ تارتا باستادى. جەتىسۋ ءوزى وزەن-كولگە باي ولكە بولعان سوڭ, ارناسى تاسۋى ابدەن مۇمكىن. ءتورت ت ۇلىك مالىن مامەلەپ وتىرعان اعايىننىڭ الاڭى – وسى. ونىڭ ۇستىنە تۇركىستانداعى جايسىز وقيعا جالپاق جۇرتتىڭ ۇرەيىن ەسەلەتتى. مەملەكەت باسشىسى دا مينيسترلەرگە ارنايى تاپسىرما بەرىپ, جىلداعى سالعىرتتىققا جول بەرمەۋدى ەسكەرتتى. وسىلايشا, ءار ءوڭىر وزىنشە قامدانا باستادى.
بۇگىندە ۇكىمەت اپتا سايىن جيىن وتكىزىپ, ءوڭىر باسشىلارىنىڭ قارەكەتىن قاداعالاپ وتىر. وسى رەتتە سوڭعى سەلەكتورلىق كەڭەستە كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا قارسى شارالارعا 955 ملن تەڭگە بولىنگەنى ايتىلدى. از اقشا ەمەس. قوماقتى قارجىنىڭ باسىم بولىگى بوگەتتەر مەن سۋ قويمالارى سىندى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا قاراستىرىلعان. ياعني 820 ملن تەڭگەنىڭ بارار جەرى بەلگىلەنىپ تۇر.
ەندى جالپى سوماسى 100 ملن تەڭگە كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ شارالارىنا جۇمسالماق. ال قالعان 35 ملن تەڭگە كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارالار بويىنشا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما (جسق) دايىنداۋ مەن ولارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە بولىنگەن. ونداي قۇجاتتار قاتارىندا جوڭعار الاتاۋىنان باستاۋ الىپ, تەكەلى جانە تالدىقورعان قالالارىن جارىپ وتەتىن, بىرنەشە اۋدانداعى بىرقاتار ەلدى مەكەندى جاناپ اعاتىن, ارىنى قاتتى قاراتال وزەنىنىڭ قاراتال اۋدانىنداعى تاستوبە اۋىلى تۇسىنداعى ارناسىن مەحانيكالىق تازالاۋ جانە وسىنداعى بوگەتتى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا جسق جاساۋ جانە تۇزەتۋ ەنگىزۋ, وسى وزەننىڭ تەكەلى قالاسى ارقىلى وتەتىن ارناسىنىڭ جاعالاۋىن بەكىتۋ تۇزەتۋ بار.
سونىمەن قاتار پانفيلوۆ اۋدانىنداعى كوكتال-اراسان اۋىلى جانىنان وتەتىن بۋراقوجىر وزەنىندەگى قورعانىس بوگەتىن جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ جسق جانە وسى اۋدانداعى ءسۇپتاي اۋىلىنداعى تىشقان وزەنىنىڭ جاعالاۋىن تۇزەتۋگە جسق جاساۋ, قوڭىر-ولەڭ اۋىلىنداعى قار-جاڭبىر سۋلارىن بۇرۋعا ارنالعان ناۋا جۇيەسىن جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا جانە ناۋا جۇيەسىن ورناتۋعا جسق ازىرلەۋ ءۇشىن قاراجات بولىنگەن.
وبلىستىڭ دامۋ جوسپارى اياسىندا اقسۋ اۋدانىنداعى ماتاي ستانساسى اۋماعى ارقىلى وتەتىن اقسۋ وزەنى ارناسىن تۇزەتۋ جانە مەحانيكالىق تازالاۋ جوسپارلانىپتى. وسى جۇمىستار ناتيجەسىندە, پانفيلوۆ جانە اقسۋ اۋداندارى بويىنشا تاسقىن قاۋپى كۇشتى 7 ۋچاسكەدەگى جاعداي تۇراقتانىپ, قاۋىپ سەيىلەدى.
وڭىرلىك توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى (تجد) جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, 2023 جىلعى سۋ تاسقىنى قاۋپى بار كەزەڭگە دايىندىق جونىندەگى وبلىستىق جوسپارعا سايكەس, تۋىنداۋى مۇمكىن كۇردەلى جاعدايعا ساقاداي ساي بولۋ ءۇشىن الدىن الا بولجامدار دايىنداۋ, ەلدى مەكەندەر مەن ولاردىڭ اۋماعىن قورعاۋ جونىندە قاجەتتى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن سۋ تاسقىنى قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن ۋچاسكەلەردى ايقىنداۋ, توتەنشە جاعدايدا حالىقتى حاباردار ەتۋ جۇيەسىن دايىنداۋ, سۋ تاسقىنى كەزىندەگى ەرەجەلەر تۋرالى جۇرتتى قۇلاعدار ەتۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر.
سونداي-اق ارىق-كانال جەلىلەرىن, جولداعى سۋ وتكىزۋ قۇرىلىستارى مەن كوپىرلەردى تازالاۋ, دايىنداۋ, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ مەنشىك يەلەرى تاراپىنان جۇمىس رەجىمىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ قولعا الىنىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق, ازىق-ت ۇلىك, جانار-جاعارماي, مەديتسينالىق جانە باسقا دا رەسۋرستاردىڭ قورلارى قۇرىلىپتى.
«قازىرگى كەزدە وبلىستا 113 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس بار. ونىڭ 72-ءسى – رەسپۋبليكالىق مەنشىكتە, 28-ءى – كوممۋنالدىق مەنشىكتە, 13-ءى – جەكەمەنشىكتە. ولاردىڭ ىشىندە 8 سۋ قويماسى, 16 توعان, 10 بوگەت, 20 سۋ تورابى, 59 ماگيسترالدىق كانال بار. وبلىس اۋماعىندا اپاتتى جاعدايداعى سۋ قويمالارى جوق دەگەنمەن, ءبارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى كەرەمەت دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. جاعدايى دا الا-قۇلا. ءىرى سۋ قويمالارىنىڭ تولۋ بارىسىن مونيتورينگتەۋدى جانە باسقارۋدى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ بالقاش-الاكول باسسەيندىك ينسپەكتسياسى جۇزەگە اسىرادى», دەيدى وبلىستىق تجد تجااب باسشىسى, ازاماتتىق قورعانىس مايورى رينات تازابەكوۆ.
جاۋاپتى ماماندار اۋىل-ايماقتاعى سۋ تاسقىنىنا قاتىستى جاعدايدى انىقتاۋ ماقساتىندا بىلتىرعى اپاتتى وقيعالارعا تالداۋ جۇرگىزگەن. ونىڭ ۇستىنە «قازگيدرومەت» رمك-ءنىڭ قار جامىلعىسىنىڭ بيىكتىگى مەن توپىراقتىڭ توڭى تۋرالى دەرەكتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, جىلدا اۋرە-سارساڭعا سالار قارعىن سۋدىڭ قايدا بارارىنا دا بولجام جاساعان. قانداي دا ءبىر قاۋىپ تونسە, قاۋقار كورسەتۋگە دايىن.
تەمپەراتۋرا كۇرت كوتەرىلىپ, جاڭبىر تۇرىندەگى جاۋىن-شاشىن مول تۇسكەن جاعدايدا وبلىستىڭ بارلىق اۋماعىندا سۋ تاسقىنى تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سول سەبەپتى, ەلدى مەكەندەر مەن ينفراقۇرىلىم نىساندارىن سۋ تاسقىنىنان قورعاۋ ماقساتىندا بىرقاتار پروفيلاكتيكالىق جانە ينجەنەرلىك-قورعاۋ شارا قولعا الىنعان.
جالپى, تابيعاتتىڭ الدىن الا بولجانباعان توسىن مىنەزى كيلىكسە, وسىنداي شارالار ءىستى جەڭىلدەتەدى. كوبىنە سۋ تاسقىندارىنا قاتىستى وقيعالاردىڭ باسىم بولىگى الدىن الۋ جۇمىستارىنا دەگەن نەمقۇرايدىلىقتى, دالىرەگى سۋ جۇرەتىن ارىق-اتىزداردى ارشۋ, بوگەتتەردىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ, سۋ بوگەتتەرىندەگى سۋ مولشەرىن دەر كەزىندە رەتتەمەۋ, وزەندەر مەن كانالداردىڭ تابانىن تازالاۋ سىندى شارالارعا باسا نازار اۋدارماۋدان تۋىنداپ جاتاتىنى وكىنىشتى.
قاراڭىزشى, جىل سايىن وتكىزىلگەن ءىس-شارالار ناتيجەسىندە, 2021 جىلى انىقتالعان سۋ تاسقىنى قاۋپى بار 13 ۋچاسكەنىڭ جەتەۋىنىڭ تاۋەكەل قاۋپى ازايتىلىپ, بيىل سۋ تاسقىنى قاۋپى بار 6 ۋچاسكەدە جاعداي قالىپتى. ولارعا قاتىستى اتقارىلعان جانە الداعى كەزگە جوسپارلانعان جۇمىستاردى جوعارىدا كەلتىردىك. بارلىعى جوسپارعا ساي ورىندالسا, اتالعان قاۋىپتى ۋچاسكەلەردەگى جاعداي دا رەتتەلەدى.
«قازسەلدەنقورعاۋ» مم «جەتىسۋ-الاتاۋ اۋماقتىق پايدالانۋ باسقارماسى» فيليالى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايدوس سابىرباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, قازىرگى كەزدە اتالعان مەكەمە جەتىسۋ وڭىرىندەگى بارلىق وزەننىڭ گيدرولوگيالىق جاعدايىنا كۇندەلىكتى مونيتورينگ جۇرگىزىپ, توپىراق توڭىنىڭ دەڭگەيىن تۇراقتى ولشەپ تۇرادى.
ينجەنەرلىك قورعانىس يماراتتارىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايى قالىپتى, ولارداعى قىزمەتكەرلەر اۋا رايىنىڭ قۇبىلۋىنا بايلانىستى وزگەرىستەردى تۇراقتى باقىلاۋعا العان. ازىرگە وزەندەردەگى سۋدىڭ دەڭگەيى جىلدىق مولشەرلەمەدەن اۋىتقىماعان, ارنالارمەن سۋ ەركىن ءوتىپ جاتىر. تۇتاستاي العاندا, سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارىن جويۋ جۇمىستارى وبلىستا ويداعىداي جالعاسۋدا.
قورىتا ايتقاندا, وزەن-كولدەرگە, سۋ قويمالارىنا جاقىن ورنالاسقان اعايىن قىستىڭ سوڭى مەن كوكتەمنىڭ باسىندا قارعىن سۋ قاي تۇسىمىزدان تاپ بەرەدى دەپ جىل سايىن مازاسىز كۇي كەشەدى. قىزىلاعاش وقيعاسى حالىقتىڭ ءالى دە ساناسىندا. سوندىقتان اتالعان ماسەلەگە قانشا دايىنبىز دەسەك تە, تۇرعىنداردىڭ باقىلاۋدا بولعانى ابزال.
جەتىسۋ وبلىسى