ەلىمىزدە بۇل ماماندىقتى يگەرۋ جايى قانداي؟
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا ەلىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن قول جەتكىزۋ مىندەتتى ۇزاق مەرزىمدى جەتى باسىمدىقتى اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ونىڭ ءبىرى – ينفراقۇرىلىم, اسىرەسە, كولىك جانە بايلانىس سالاسى بولسا, مۇنىڭ ىشىندە سۋ كولىگى تۋرالى ارنايى ايتىلدى. سۋ كولىگى دەگەندە, قازاقستانداعى جالعىز پورت – اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز-ساۋدا پورتى تىلگە ورالادى. تەڭىزدەگى تەگەۋرىندىلىكتى نىعايتۋ, قارقىندى كۇشەيتۋدىڭ ءبىر قىرى – سالا ماماندارىنىڭ بىلىكتىلىگىنە قاتىستى. ەلىمىزدىڭ الدىنا قويعان ماقساتتارعا ءبىز ءوز ءىسىن جاقسى بىلەتىن ماماندارمەن, بەساسپاپ تەڭىزشىلەرمەن جەتەتىن بولامىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2006 جىلعى 11 ءساۋىردەگى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى كولىك ستراتەگياسىنا سايكەس شيكى مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن, سۋسىمالى جانە اقتارىلما جۇكتەردى تاسىمالداۋ ءۇشىن قازاقستاندىق تەڭىز-ساۋدا فلوتىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى مىندەتى تۇر.
قاشاعان كەن ورنىندا مۇنايدىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىلۋى الدىندا مەنشىكتى تانكەر فلوتىن دامىتۋ وزەكتىلىگى كۇننەن-كۇنگە وسۋدە. اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋشى كومپانيالار كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا تەڭىز فلوتى قىزمەتتەرىنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى بولاتىنى ءسوزسىز. قازاقستاندىق كولىكتىڭ تەڭىز ينفراقۇرىلىمىن ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بۇگىنگى تاڭدا وزەكتىلىگىمەن بىرگە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى كولىك ستراتەگياسىندا «قازاقستاننىڭ كاسپي ايماعىندا ءجۇزۋ قۇرامى مەن ءتيىستى قىزمەتكەرلەر قۇرامى ءۇشىن وقۋ ورتالىعىن قۇرۋ ماقساتىندا بار مۇمكىندىگىنشە كۇش سالۋ قاجەت», دەلىنگەن. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ باعدارلاماسىندا «قازاقستاندا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ جوقتىعى قازاقستاندىق تەڭىز ماماندارىنىڭ تاپشىلىعىن تۋدىردى جانە بۇل ماسەلە كەمەلەر سانىنىڭ وسۋىمەن بايلانىستى جىل ساناپ كۇشەيىپ بارادى. سونىمەن قاتار, 2015 جىلعا دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پورتتارىنان مۇناي تاسىمالداۋ كولەمىنىڭ 2/3 بولىگىن جانە قۇرعاق جۇكتەر كولەمىنىڭ 1/2 بولىگىن ۇلتتىق تەڭىز ساۋدا فلوتىمەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. بۇگىنگى تاڭدا كەمەلەر ەكيپاجدارىنىڭ قۇرامىندا قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ۇلەسى شامامەن 44%-دى, ال ەكيپاجدىڭ كوماندالىق قۇرامى بار بولعانى 21%-دى قۇرايدى», دەپ كورسەتىلەدى. 2015 جىلعا سۋ كولىگى ماماندارىنىڭ قاجەتتىلىگى 3 مىڭ ادامعا دەيىن وسەدى, ولاي بولسا بۇل حالىقارالىق كونۆەنتسيا نورمالارىنا سايكەس بىلىكتى مامانداردىڭ ۋاقتىلى دايىندالۋىن تالاپ ەتەدى.
سونىمەن: «ءبىز قازىرگى ەكونوميكالىق جاعدايدا وقۋ ورنىمىزدا كىمدى دايىنداۋىمىز كەرەك؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇل ورايدا, ەڭ الدىمەن, قازاقستان فلوتىنا سۋ كولىگى دامۋىنىڭ ەكونوميكالىق زاڭدارىن جاقسى ءتۇسىنەتىن باسقارۋشى ماماندار قاجەت. بۇل سۋ كولىگىنىڭ ەكونوميست-مەنەدجەرلەرىن دايىنداۋ دەگەن ءسوز. ەكىنشىدەن, كولىك ينسپەكتسياسى ءۇشىن باقىلاۋ-ليتسەنزيالىق جۇمىسى بويىنشا قىزمەت اتقاراتىن ماماندارعا دا ءزارۋلىك بار. سونداي-اق, تىرشىلىك قاۋىپسىزدىگى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالالارىنداعى جانە تەڭىز كولىك قۇرالدارى ماماندارىن دايارلاۋ وتە وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى.
قازىرگى زامان بىلىمگە سۇيەنۋدى جانە كۇن وتكەن سايىن ورىنداۋعا مىندەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى قولدانۋدى تالاپ ەتۋدە. سوندىقتان «كولىك قۇقىعى» بويىنشا مامانداندىرىلعان زاڭگەرلەردى دايىنداۋ ماسەلەسى دە وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, تەڭىز كولىگى ماماندارىن دايىنداۋ بويىنشا وقۋ ورنىنىڭ وقۋ جوسپارلارىنا كىرەتىن «تەڭىز قۇقىعى» پاندەرىن جوعارى ءبىلىمى بولعانىمەن دە سۋ كولىگىنىڭ ەرەكشەلىگىن بىلمەيتىن كەز كەلگەن زاڭگەر وقي المايدى.
سونداي-اق, پورتتار مەن كەمەلەردەگى قاۋىپسىزدىك بويىنشا مامانداردى دايىنداۋ دا ماڭىزدى. كەمەلەر مەن پورت قۇرالدارىن قورعاۋ تۋرالى حالىقارالىق كودەكسكە جانە سولاس 74/78 حالىقارالىق كونۆەنتسياسىنىڭ (تەڭىزدە ادام ءومىرىن قورعاۋ بويىنشا حالىقارالىق كونۆەنتسيا) حI-2 تارماعىنا سايكەس حالىقارالىق كونۆەنتسيا تالاپتارىن تولىقتاي ساقتاۋ ءۇشىن بۇل سالادا دايىندالعان ماماندار جەتكىلىكتى بولۋى ءتيىس. كولىك سالاسىندا تەڭىز رەگيسترى, ياحتالىق ينسپەكتسيا, كەلتە جاسالعان كەمەلەر بويىنشا مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا سىندى قاداعالاۋ بويىنشا ماماندار قاجەتتىلىگى تۋىندايدى, بىراق بىزدە ول مامانداردى ءازىر ەشكىم دايارلامايدى. كەمە قۇرىلىسى مەن كەمە جوندەۋ كومپانيالارى تەحنيك-كەمە جوندەۋشى, تەحنيك-كەمە قۇرىلىسشىسى, ينجەنەر-كەمە قۇرىلىسشىسى, ينجەنەر-كەمە جوندەۋشى سياقتى ماماندارعا اسا ءزارۋ. ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى تەڭىز سالاسى ماماندارىن دايارلاۋ ەداۋىر قارجىلاندىرۋدى تالاپ ەتەدى. باسقالارىنا قاراعاندا, وقۋ ورنىن ءتيىستى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن جابدىقتاۋ جانە وقۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋعا عانا ەمەس, سونداي-اق, عىلىمي-زەرتتەۋ, تاجىريبەلىك قىزمەت اتقارۋعا قابىلەتتى وقىتۋشىلار قۇرامىن جۇمىسقا تارتۋ وتە قىمباتقا تۇسەدى.
ءجۇزۋ تاجىريبەسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ ساپاسىنا اسەر ەتەتىن باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگى بەلگىلى. «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى» دەيدى حالقىمىز. تەڭىز ماماندارىن دايارلايتىن وقىتۋشىلار ۇجىمىنا دا قويىلاتىن تالاپتار جوعارى.
حالىقارالىق تەڭىز ۇيىمىنىڭ (يمو) تالاپتارىنا سايكەس پەداگوگتاردىڭ ارنايى جوعارى ءبىلىمىنەن باسقا كونۆەنتسيالىق پاندەردى وقىتۋعا قۇقىق بەرەتىن ءتيىستى قۇجاتتارى بولۋى قاجەت. اتالعان ماماندىق بويىنشا مامانداردى دايارلاۋ وقىتۋشىلاردان عىلىمي اتاقتار مەن باسقا دا رەگاليالاردان گورى, كاسىبيلىك پەن قۇزىرەتتىلىكتى تالاپ ەتەدى.
1994 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىقارالىق تەڭىز ۇيىمىنىڭ مۇشەسى. 2010 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ اياعىندا فيليپپين استاناسى مانيلادا تەڭىزشىلەردى دايارلاۋ مەن ولارعا ديپلوم بەرۋ جانە 1978 جىلدىڭ ۆاحتاسىن اتقارۋ تۋرالى (پدمنۆ) حالىقارالىق كونۆەنتسياعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ بويىنشا ديپلوماتيالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. پدمنۆ ەنگىزىلگەن مانيلا تۇزەتۋلەرى 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەندى. مانيلا تۇزەتۋلەرى ونداعى بارلىق تالاپتاردىڭ جاڭا رەداكتسياداعى كودەكستى ەنگىزۋدىڭ اقىرعى مەرزىمى 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن, كونۆەنتسيا مۇشەلەرى بارلىق تالاپتاردىڭ تولىق جانە مۇلتىكسىز ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جانە ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىندە مەيلىنشە ەرتە قولدانۋ ماقساتىندا ماماندار دايارلاۋدا, ولارعا ديپلوم بەرۋدى كىدىرىسسىز جۇزەگە اسىرۋعا شاقىرىلادى.
بۇل تەڭىزشىلەردى دايارلاۋدىڭ بارلىق باعدارلامالارىنىڭ تولىق كولەمدە جاڭا رەداكتسيا تالاپتارىنا سايكەس بولۋى كەرەكتىگىن بىلدىرەدى. كونۆەنتسيا ديپلومداردان (قۇزىرەتتىلىك سەرتيفيكاتتارىنان) باسقا, بىلىكتىلىك قۇجاتتارىنىڭ جاڭا ءتۇرىن – بىلىكتىلىك سەرتيفيكاتىن قاراستىرادى. كونۆەنتسيا تالاپتارىنا سايكەس قۇزىرەتتىلىك پەن بىلىكتىلىك سەرتيفيكاتتارىن تەك پورتتىڭ تەڭىز اكىمشىلىگى بەرۋى ءتيىس. تەڭىزدە ءجۇزۋ بارىسىندا قاۋىپسىزدىك ءۇشىن جاۋاپتى تەڭىز فلوتى جۇمىسكەرلەرىن اتتەستاتتاۋ جانە ءتيىستى جۇمىس قۇجاتىن بەرۋ پورت بيلىگىنىڭ قىزمەتىن اتقاراتىن جانە حالىقارالىق تەڭىز ۇيىمىنىڭ ۋاكىلەتتى وكىلى بولىپ تابىلاتىن پورتتىڭ تەڭىز اكىمشىلىگىنىڭ ەرەكشە قۇزىرەتىنە جاتادى. رەسپۋبليكامىزدا ءالى كۇنگە دەيىن پورتتىڭ تەڭىز اكىمشىلىگى قۇرىلماعان.
سالادا مەديتسينالىق بايقاۋ راسىمىنە جانە مەديتسينالىق كۋالىك مازمۇنىنىڭ تالاپتارىنا ساي, مەديتسينالىق كۋالىكتەردى جالپى قولجەتىمدى مەملەكەتتىك رەەسترىنە ەنگىزىلگەن مەكەمەلەر مەن دارىگەرلەر عانا بەرۋى ءتيىس. مەديتسينالىق كۋالاندىرۋ بويىنشا قىزمەت ساپا ستاندارتتارىنىڭ جۇيەسى ارقىلى باقىلانادى.
جوو تۇلەگى ءتيىستى ءجۇزۋ تسەنزىنىڭ جيىنتىعىنسىز جۇمىس ديپلومىن الا المايدى, «ماقۇلدانعان ءجۇزۋ ءوتىلى» دەپ اتالاتىن قۇجات قاجەت. كونۆەنتسيا تالابى بويىنشا, ءجۇزۋ ءوتىلى ارنايى تاجىريبەنىڭ نەمەسە كەمەدەگى جۇمىستىڭ تەڭىز مامانى يگەرىپ جاتقان بىلىكتىلىگىمەن بايلانىستى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس, مۇنداي تاجىريبەنىڭ نەمەسە جۇمىستىڭ ماقساتى – تەڭىزشىگە تەڭىز كەمەلەرىندەگى جۇمىسپەن العاشقى تانىسۋدان بولەك, ءتيىستى باقىلاۋدا كەمەدەگى تەڭىزشى ۇمىتكەر بولىپ وتىرعان جانە ديپلومدا نەمەسە كاسىبي جارامدىلىعى تۋرالى كۋالىكتە كورسەتىلەتىن لاۋازىمىمەن قاراستىرىلعان تەحنيكالىق تاپسىرمالارىنىڭ, مىندەتتەرىنىڭ جانە جۇمىستارىنىڭ نۇسقامالارىنان وتۋگە جانە ولاردى ورىنداۋدىڭ پراكتيكالىق ءتاجىريبەسىن الۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ.
وسى ورايدا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تەڭىز ماماندارىن دايارلاۋدىڭ اعىمداعى جاعدايىنا توقتالا كەتەيىك.
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترلىگىنىڭ 2009 جىلعى 26 ناۋرىزداعى №136 بۇيرىعىمەن ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتى تەڭىز ماماندىقتارى بويىنشا جوعارى جانە جوعارى بىلىمنەن كەيىنگى ءبىلىمدى مامانداردى دايارلايتىن نەگىزگى جوو رەتىندە انىقتالدى. نەگىزگى جوو رەتىندە ۋنيۆەرسيتەت وسى ماماندىقتار بويىنشا كادرلار دايىنداۋدىڭ جاعدايىن تالداپ, قازىرگى ءنورماتيۆتى بازانىڭ جانە ءبىرىنشى كەزەكتە, مەملەكەتتىك ستاندارتتىڭ (مجببس) حالىقارالىق ستاندارتتارعا (1995 جىلى ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرىمەن تەڭىزشىلەردى دايىنداۋ مەن ديپلوم بەرۋ جانە ۆاحتاسىن اتقارۋ بويىنشا 1978 جىلعى حالىقارالىق كونۆەنتسياسىنا پدمنۆ-78/95) ساي ەمەستىگى تۋرالى قورىتىندى جاسادى. كورسەتىلگەن سەبەپكە بايلانىستى قازاقستاندىق جوو تۇلەكتەرىن كەمە جۇرگىزەتىن كومپانيالار جۇمىسقا قابىلداعان جوق. وسىنىڭ سالدارىنان تۇلەكتەر كەمەلەردە جۇمىس جاساۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن قۇجاتتاردىڭ تولىق توپتاماسىن الۋ ءۇشىن تمد ەلدەرىنىڭ تەڭىز وقۋ ورىندارىندا قوسىمشا وقۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل جاعداي تۇلەكتەر مەن اتا-انالار اراسىندا بەلگىلى الەۋمەتتىك الاڭداۋشىلىق تۋعىزدى. مجببس-دا ءجۇزۋ تاجىريبەسى (جالپى ۇزاقتىعى 12 ايعا دەيىنگى) جانە ءبىرقاتار سەرتيفيكاتتار مەن كۋالىكتەردى بەرەتىن ترەناجەرلىق دايىندىق قاراستىرىلماعان. وسى ايتىلعانداردى جانە حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, تەڭىز ماماندىقتارى بويىنشا جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن وقۋ ۇزاقتىعى 5 جىلدان كەم بولماۋى ءتيىس ەكەندىگى تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
مينيسترلىك تاراپىنان ءمىندەتتىلىك جۇكتەلگەن سوڭ ۋنيۆەرسيتەتتە مۇمكىندىگىنشە جۇمىستى جەتىلدىرۋ ۇمتىلىسى بار. بۇل باعىتتا قازاقستانداعى ماماندىقتار كلاسسيفيكاتورىنا وزگەرىستەر دايىنداپ, ەنگىزدى. سونداي-اق, ۋنيۆەرسيتەتتە ماگيستراتۋرانىڭ تەڭىز تەحنيكاسى مەن تەحنولوگيالارى جانە كەمە جۇرگىزۋ ماماندىقتارى بويىنشا مجببس دايىندالىپ, بەكىتىلدى.
تەڭىز ماماندىقتارى بويىنشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى رەسەيدىڭ نوۆوروسسيسك قالاسىنداعى ادميرال ف.ۋشاكوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك تەڭىز اكادەمياسى, سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى ادميرال س.ماكاروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك تەڭىز اكادەمياسى جانە ازەربايجان مەملەكەتتىك تەڭىز اكادەمياسى سەكىلدى تمد ەلدەرى جوو-لارىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا.
ستۋدەنتتەرگە ساباق بەرەتىن وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ كادرلىق الەۋەتىن نىعايتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. وقۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋعا تاجىريبەلى ماماندار – كاپيتاندار, زاپاستاعى تەڭىز وفيتسەرلەرى تارتىلۋدا. ازەربايجاندىق اتالمىش اكادەميامەن كمتجيۋ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ەلىمىزدىڭ تەڭىز باعىتىنداعى مامانداردى دايىنداۋدى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولىپ تابىلادى. قوس وقۋ ورنىنىڭ بىرلەسىپ جاساعان جۇمىستارى قازاقستان مەن ازەربايجاندا تەڭىز كاسىبىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋگە ۇلەسىن قوسۋعا باعىتتالعان.
شارتقا سايكەس 3,5 جىلدان كەيىن ءامتا-عا جىبەرتىلگەن ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كمتجيۋ ستۋدەنتتەرى IMO قۇپتالاتىن الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىندە ەڭبەك قىزمەتىن باستاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەڭىزشىنىڭ تولىققاندى ديپلومىن الۋعا مۇمكىندىك الادى.
جۇمىستى لايىقتى جۇرگىزۋ ءۇشىن ماماندار دايارلاۋدى قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۇر. ءجۇزۋ تاجىريبەسى, وقۋ ترەناجەرلارى, باسقا دا جابدىقتار, تەڭىز ماماندىقتارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەر ءۇشىن وقۋ نىساندى كيىمىن جانە ماۋسىمدىق ارنايى كيىمىن, سونداي-اق, ءتيىستى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرام ءۇشىن كيىم فورماسىن ەنگىزۋ ت.ب. جوعارى ءبىلىمدى مامانداردى دايارلاۋدىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرگەندە, وسى ماماندىققا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتىنىڭ جىلدىق قۇنىنىڭ الدىن الۋ ەسەبى شامامەن 1 ملن. 564 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل – ەڭ تومەن باعا. مۇنداي ماردىمسىز قارجىلاندىرۋ جوعارى ءبىلىمدى تەڭىز ماماندارىنىڭ تولىققاندى دايىندىعىن ۇيىمداستىرۋعا ءمۇمكىندىك بەرمەيدى. سونىمەن قاتار, بولاشاق تەڭىزشىلەردى كەمەدە پراكتيكالىق دايىندىقتان وتكىزۋ ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تابىلادى. قاجەتتى ءجۇزۋ تسەنزىن جيناماي تەڭىز وقۋ ورنىنىڭ تۇلەگى وقۋ ديپلومىن دا الا المايدى. ءوزىنىڭ العاشقى وندىرىستىك ءجۇزۋ تاجىريبەسىنە ستۋدەنت وقۋ كەمەسىندە تاجىريبەدەن وتكەننەن كەيىن تەك ەكىنشى كلاسس ماتروسى ء(موتوريسى, ەلەكتريگى) رەتىندە عانا بارا الادى.
تەڭىز ماماندارىن تاجىريبەلىك ءجۇزۋ دايىندىعىنان وتكىزۋگە قاتىستى حالىقارالىق تەڭىز ۇيىمى ستاندارتتارىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ مىندەتتى بولىپ تابىلادى. الايدا, حالىقارالىق تالاپتارعا ءسايكەس بۇكىل وقۋ ۇدەرىسىندە جالپى ۇزاقتىعى 12 ايدى قۇرايتىن مۇنداي ءتاجىريبەنى ۇيىمداستىرۋ ەداۋىر ەڭبەك پەن قارجىلىق شىعىنداردى قاجەت ەتەتىندىگىن اتاپ كورسەتۋ كەرەك.
تەڭىز ماماندىقتارى بويىنشا دايىندىق ءتيىستى دارەجەدە ءوتىپ جاتقان بارلىق ەلدەردە كەمە جۇرگىزۋ كومپانيالارى تاراپىنان جوو-عا قولداۋ كورسەتۋ ۇلكەن ءرول اتقارادى. قازاقستانداعى كەمە جۇرگىزۋ كومپانيالارى تەڭىز ماماندارىن دايىنداۋ بارىسىندا ۋنيۆەرسيتەتكە قولداۋ كورسەتپەيدى. بۇدان باسقا, كەمە جۇرگىزۋ كومپانيالارىندا ستۋدەنتتەردىڭ ءجۇزۋ تاجىريبەسى ءمۇلدە جوق. كەمە جۇرگىزۋ كومپانيالارى تاجىريبەدەن وتۋشىلەرگە كەمەدە ورىن جوقتىعىن سىلتاۋراتىپ, جوو ستۋدەنتتەرىن ءجۇزۋ تاجىريبەسىنە قابىلداۋدان باس تارتادى.
تەڭىز ماماندارىنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىلارى ايماقتاعى جەتەكشى كاسىپورىندار قازاقستاننىڭ جوو-دا ماماندار دايارلاۋعا ءتيىستى نازار اۋدارمايدى جانە قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى.
تەڭىزدە ءجۇزۋ قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپتى تەڭىز فلوتى جۇمىسكەرلەرىن اتتەستاتتاۋ جانە ءتيىستى جۇمىس قۇجاتىن بەرۋ – پورتتىڭ تەڭىز اكىمشىلىگىنىڭ ايرىقشا قۇزىرەتى. مامانداردى ساپالى دايارلاۋدىڭ كەپىلى جانە حالىقارالىق تەڭىز ۇيىمىندا مەملەكەت مۇددەسىن كوزدەيتىن ۇيىم بولا تۇرا, اقتاۋ تەڭىز پورتىندا ءالى كۇنگە دەيىن تەڭىز وكىمەتىنىڭ قىزمەتىن اتقاراتىن پورتتىڭ تەڭىز اكىمشىلىگى قۇرىلماعان. بۇل مەملەكەتتىك ۇيىمسىز قازاقستان كەمەلەردە جۇمىس جاساۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتاردى – تەڭىزشىنىڭ تولقۇجاتى, قۇزىرەتتىلىگى مەن بىلىكتىلىگى تۋرالى سەرتيفيكاتتارى جانە ت.ب. بەرە المايدى. الايدا, 2009 جىلعى ەلىمىزدىڭ قۇزىرلى مينيسترلىكتەرىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا حالىقارالىق تەڭىز كونۆەنتسياسى پدمنۆ 78/95 ەرەجەلەرىن ەنگىزۋ بويىنشا شارالار جوسپارىندا پورتتىڭ تەڭىز اكىمشىلىگىن قۇرۋ قاراستىرىلعان.
تەڭىز كەمەلەرى قۇرامىن دايىنداۋعا قويىلاتىن تالاپتاردى جاساقتاۋ جانە ورىنداۋ مىندەتى تەك وقۋ ورنى كۇشىمەن شەشىلمەيدى – بۇل بارلىق مۇددەلى ۆەدومستۆولار مەن ۇيىمداردىڭ بىرلەسكەن ارەكەتتەرى نەگىزىندە عانا ءساتتى جۇزەگە اسىرىلاتىن جالپىۇلتتىق مىندەت. تەك قانا ۋنيۆەرسيتەت كولەمىندە, ءتيىستى سالالاردىڭ ناقتى كومەگىنسىز جانە ارالاسۋىنسىز, تەڭىز ماماندارىن ساپالى دايىنداۋ مىندەتىن شەشۋ وتە كۇردەلى ماسەلە. سوندىقتان, الەمدىك قاتىناسقا الىپ شىعاتىن سۋ جولى بار, جاڭعىرۋ ۇستىندەگى پورتى بار تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تەڭىز سالاسىنداعى, سۋ كولىگى باعىتىنداعى ءتول ماماندارىن دايىنداۋ ءۇشىن الەمدىك ستاندارتتار تالاپتارىنا سايكەس جۇمىس قۇجاتتارىن بەرۋگە قۇقىق بەرەتىن ديپلوم-پاسپورت ءبولىمى بار پورتتىڭ تەڭىز اكىمشىلىگىن قۇرۋ جانە ونىڭ قالىپتى قىزمەت اتقارۋىنا ىقپال ەتۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەمە ءجۇرگىزۋ كومپانيالارىندا, جۇمىس كەمەلەرىندە ءجۇزۋ تاجىريبەسىنىڭ بەلگىلى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
الدىنا بيىك ماقساتتار قويعان ەلىمىز ءۇشىن ءار سالانىڭ لايىقتى دامۋى ماڭىزدى. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەگەندەي, ءاربىر سالانىڭ ىشكى قاجەتتىلىكتەرىن دەر كەزىندە قولعا الىپ, ۋاقىتىندا قامداي الساق, قانداي بيىكتەرگە دە قينالماي قول سوزۋعا بولادى. پورتتاعى تەگەۋرىندىلىگىمىز تىنىشتىق پەن تابىستىڭ كەپىلى بولماق.
سەمبىعالي زاكەنوۆ,
ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كمتجيۋ عىلىمي جۇمىس جانە قارىم-قاتىناس جونىندەگى پرورەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
اقتاۋ.