العاش پايدا بولعاندا «جاڭا جانر», «جاس جانر» دەپ سۇيىنشىلەنگەن فانتاستيكا جانرى جۇرتتان قالماي, جىلداردى ارتقا تاستاپ ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتسا دا, سول بويى قازاق ادەبيەتىنەن قونىس تابا الماعان كۇيى «جەتىلمەگەن جانر» بولىپ داعدارىستا قالعانىن قيال-عاجايىپ تۋىندىلاردى ءبىر كىسىدەي تۇسىنەمىن دەيتىندەردىڭ ءوزى تەرىسكە شىعارا المايدى.
ەلدەگى ءاربىر ەكىنشى وقىرمان نەمەسە بەسىنشى ادام فانتاستيكانى سۇيەدى دەگەن دەرەك رەسمي ايتىلعان كۇننىڭ وزىندە ەشكىمدى سەندىرە الماس ەدى. قاي تىلدە جازىلعانىنا قاراماستان, فانتاست جازۋشىلاردىڭ جازعانىنا تۇشىنباي ما, كوپشىلىكتىڭ بۇل باعىتتا جازىلعان شىعارمالاردى ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىنى شامالى. بۇرىن جاڭالىق اشۋعا قۇشتار ادامزات, تىرشىلىك دامۋى, عىلىم قايدا باعىت الىپ بارا جاتىر دەگەن ماسەلەنى فانتاستيكا جانرى بولجامدى تۇردە تۇسىندىرۋگە, وزىنشە انىقتاۋعا ارالاسقىسى كەلەتىن. وقيعاسى ومىردەن الىستاۋ, كەيىپكەرلەرى ەرتەگى الەمىنەن كەلگەندەي, ادامنان قۇبىجىققا, ەندى بىردە تاسقا, تاعى بىردە وسىمدىككە اينالىپ, بىردە ءولىپ, بىردە ءتىرىلىپ, قيسىنعا كەلمەس شىتىرمان جانر ورىندالۋى مۇمكىن ەمەس ويدان قۇراستىرىلعان وقيعالاردىڭ جيىنتىعى رەتىندە ءومىر سۇرۋگە حاقىسى بار بولعانىمەن, ءوز ورنىن نىق بەلگىلەي الماۋ سەبەبىن اركىم ءار تاراپتان ىزدەستىرىپ جاتادى. سوعان قاراماستان ءتۇپ باستاۋى قاراپايىم حالىق ەرتەگىلەرىندە جاتقان جانر بىرتە-بىرتە فولكلورلىق سيپاتىنان ايىرىلىپ, شىعارماشىلىقتىڭ كوركەم سالاسى بولىپ كەڭ ارناسىن قالىپتاستىرعالى جەتىمسىرەمەي, قالىڭ شوعىرىن شىعارماسا دا, كەزەڭ سايىن جەكەلەگەن تالانتتى وكىلدەرىن تارتۋ ەتىپ كەلەدى.
الەم يگىلىگىنە اينالعان تەحنولوگيا مەن عىلىم جەتىستىگىنىڭ كوپشىلىگى الدىمەن فانتاستيكالىق ادەبيەتتە تۇسپالدانىپ كورىنىس تاپتى. فانتاستار باي قيالىمەن كوپ دۇنيەنى بولجاپ كەتتى. ال قازىرگى ادەبيەتتە عىلىمي فانتاستيكا جانرىنىڭ كەلمەسكە كەتكەنىن, ونىڭ ورنىنا ەرتەگى ىسپەتتى ەشقاشان ورىندالۋى مۇمكىن ەمەس فەنتەزي جانرى ورنىققانى ءجيى ايتىلادى. ءجۇز, ەكى ءجۇز جىل العا وزىپ, ەلدى ەلەڭدەتكىزەتىن جاڭا وقيعا ويلاپ تابۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن فانتاست جازۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى كەلەشەكتى تۇمشالاپ جاسىرىپ تۇرعان شىمىلدىقتىڭ ارعى جاعىنداعى اقيقات-اياندى سانداعان جىل بۇرىن سايراپ تۇرعان سانا كوزى ارقىلى قاپىسىز تانىپ, كورە العانىن بايانداعان دەرەك مول.
ۋاقىت كورسەتىپ وتىرعانداي, وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن فانتاست-جازۋشىلاردىڭ شىتىرمان شىعارمالارىنداعى بىرقاتار بولجامدار كوز الدىمىزدا اينا-قاتەسىز شىندىققا اينالدى. مىسالى, شىعارماسىندا ادامداردى العاش ايعا اتتاندىرعان جازۋشى جيۋل ۆەرن بولاتىن. ايدى باعىندىرۋ ارادا 104 جىل وتكەننەن كەيىن عانا مۇمكىن بولدى. العاشىندا اقىلعا قونىمسىز پايىم رەتىندە سانالعان سۋ استى قايىق-كەمەلەرى دە جيۋل جازعاننان كەيىن 30-40 جىلدان سوڭ پايدا بولعان. فانتاستيكادا جيۋل ۆەرن جاساعان توڭكەرىس وزگە قالامگەرلەردى دە قىزىقتىرا باستادى. باتىل بولجامدارىمەن ادەبيەتتە عانا ەمەس, عىلىمدا عالامات جاڭالىقتار اشقانداردىڭ ءبىرى – ەدۆارد بەللامي. ونىڭ 1888 جىلى جازىلعان «وتكەنگە كوزقاراس» رومانىندا باس كەيىپكەر 2000 جىلى ويانعاندا قولما-قول اقشا اينالىستان شىعىپ, ادامداردىڭ ءبارى كارتوچكامەن ساۋدا جاساپ جۇرەدى. ءبىز قازىر ءومىرىمىزدى بانك كارتاسىنسىز ەلەستەتە المايمىز. ال فانتاستيكالىق شىعارماداعى مۇنشاما ءدال بولجام بەللاميگە عانا تيەسىلى ەمەس. قازاقتىڭ فانتاست جازۋشىلارى باتىستىق ارىپتەستەرىنىڭ كولەڭكەسىندە قالعان سەكىلدى قابىلداناتىنى راس, بىراق ەستە جوق ەسكى زاماننان كەلە جاتقان قازاقتىڭ حالىق ەرتەگىسىندەگى التىن قۇساتىن ەسەكتى الەم حالقىنا تانىتا الماعانىمىز بولماسا, بۇگىنگى بانك پەن بانكوماتتىڭ العاشقى اۆتورلىعى بەللاميگە ەمەس, ءوزىمىزدىڭ ەرتەگىمىزدەگى ەسەككە تيەسىلى بولىپ شىقپاي ما؟
فانتاستيكا اۋىلىندا مۇنداي مىسال جەتەرلىك. مىسالى, ايزەك ازيموۆ, رەي برەدبەري, روبەرت حاينلايننىڭ شىعارمالارىندا تەحنولوگيا تۋرالى وتە كوپ جورامال جاسالعانى بەلگىلى. ادەبي الەمدە عىلىمي فانتاستيكانىڭ اتاسى سانالاتىن ارتۋر كلارك الپىسىنشى جىلدارى ارنايى تەرمينال ارقىلى كەز كەلگەن ادامنىڭ قولى جەتەتىن بۇكىل ادامزاتتىق اقىل-وي جانە سانا جەمىسىن جيناقتاعان عالامدىق كىتاپحانا جايلى جازعان بولاتىن. ءبىز بۇگىن «ينتەرنەت» اتاپ جۇرگەن الىپ اقپارات الاڭى مەن كلارك سيپاتتاعان بۇل كىتاپحانانىڭ اراسىنان اسا ايىرماشىلىق بايقاۋ قيىن ەمەس. ەڭ باستىسى, كىتاپحانانىڭ پايدا بولۋ ۋاقىتىن ول دا 2000 جىلدارمەن بايلانىستىرعان. ءمۇلت كەتپەگەنىن مويىنداۋدان باسقا امال جوق. ال كلاركتان الدەقايدا ەرتەرەك ءوزىمىز بالا كەزدەن جاپپاي جاتتاپ وسكەن ىبىراي ءالتىنساريننىڭ «ايشىلىق الىس جەرلەردەن, كوزىڭدى اشىپ-جۇمعانشا, جىلدام حابار العىزعان» قيال-قيسىنىن كەشە حات-حابار, پوشتا قىزمەتىمەن بايلانىستى پايىمداساق, اقىن ولەڭىندەگى ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزەڭ ءۇشىن شەتىندەۋ ويدى بۇگىنگى شەكسىز-شەتسىز ينتەرنەت الاڭىمەن شەندەستىرسەك, نەسى ايىپ؟
ادەتتە, قازاق فانتاستيكاسىنىڭ تاريحىن اقجان ماشانيدان باستاۋ داستۇرگە اينالعان. بىراق بەلگىلى جازۋشى, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, پروفەسسور نۇرداۋلەت اقىش بۇل سالاداعى «تۇڭعىش» دەگەن تۇعىردىڭ 1884 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, بەلگىلى ادەبيەت جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ قاتارىندا بولعان, كەيىن 1937 جىلى ساياسي جالامەن تۇتقىندالىپ, اتىلىپ كەتكەن تايىر جومارتباەۆتان باستاعاندى ءجون كورەدى. ونىڭ عاينيكامال اتتى وقىعان, ءبىلىمدى قىزدىڭ ءومىرىن سۋرەتتەي وتىرىپ, قاراڭعىلىق پەن قالىڭ مال سەكىلدى ەسكى داستۇرگە قارسىلىق تانىتىپ, ءوز داۋىرىندە «قازاق پروزاسىنىڭ قارلىعاشى» دەپ باعالانعان الەۋمەتتىك باعىتتاعى «قىز كورەلىك» رومانى وسى تاراپتاعى العاشقى شىعارما ەسەبىندە اتالىپ ءجۇر. ال شىعارمانىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ءومىردىڭ ناقتى شىندىعى كوپ كورىنىس تاپپاي, فانتاستيكالىق شىعارمالارعا ءتان قۇبىلىستىڭ ارالاسىپ كەلۋى. ت.جومارتباەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن عابيت زۇلحاروۆ «قىز كورەلىكتەگى» فانتاستيكالىق سارىن تۋرالى كولەمدى ەڭبەك جازعان. «عاينيكامال مەدرەسەنى ماقتاۋ قاعازىمەن ءبىتىرىپ, اۋىلىنا قايتادى. بويجەتكەن قىز ۇيىنە كەلگەن كەزدە ءادىلحان, مۇقاش, سەيىتحان دەگەن وزدەرى باي, ءارى مىرزا ءۇش جىگىت قىز تاڭداپ ءجۇر ەكەن. ۇشەۋى دە عاينيكامالعا ءسوز سالىپ, ونىڭ ەسىن شىعارادى. قىز ولاردىڭ ۇشەۋىن دە ۇناتپايدى. بىراق ۇشەۋىنىڭ دە كوڭىلىن قالدىرعىسى كەلمەگەن قىز ولارعا ولەڭمەن حات جازىپ, شارت قويادى. «دۇنيەدە ادام كورمەگەن سىيلىق الىپ كەلگەندەرىڭە تيەم» دەيدى. ءۇش جىگىت ءۇش جاققا: ءادىلحان لوندونعا, مۇقاش بەرلينگە, سەيىتحان پاريجگە اتتانادى. ءادىلحان لوندون بازارىنان فونار ساتىپ الادى. بۇل فونارعا ءمىنىپ ۇشساڭىز, ءبىر ساعاتتا قالاعان جەرىڭە بارادى ەكەنسىز. مۇقاش بەرلين بازارىنان ءدۇربى ءتارىزدى تۇرىكپەن ساتىپ الادى. ونىڭ ىشىنە ءۇڭىلىپ قاراسا, اۋىلىندا جۇرگەن عاينيكامالدى كورەدى. سەيىتحان پاريج بازارىنان ءبىر ۇزىن, ءىشى قۋىس سىبىزعى الادى, اۋزىمەن ۇرلەسە ولگەن ادام قايتا ءتىرىلىپ كەتەدى ەكەن. ۋادەلەسكەن ۇشەۋى قايتارىندا باستارىن ومبىدا قوسىپ, مۇقاش العان تۇرىكپەننەن قاراسا, عاينيكامال ءولىپ, وڭ جاقتا جاتىر ەكەن. ۇشەۋى ءادىلحان تاپقان فونارعا ءمىنىپ, عاينيكامال اۋىلىنا جەتەدى. سەيىتحان قولىنداعى سىبىزعى-رەزينكامەن عاينيكامالدى ءتىرىلتىپ الادى».
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنداعى ادەبيەت ءۇشىن بالاڭ يدەياعا باعىنعان, جايداقتاۋ جازىلعان شىعارما سەكىلدى قالىبى تانىلعانىمەن, قيسىنسىزدى قيۋلاستىرۋ ارقىلى تۇرەن تۇسپەگەن جانردان تىڭ جەتىستىك تاپقىسى كەلگەن جازۋشىنىڭ قيالمەن ورگەن جورامالىن جوققا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. تولىق فانتاستيكا بولماعانىمەن, ەلەمەنتتەرى ارالاسقان. باستىسى, وقۋ ىزدەپ, ءبىلىم قۋعان جاستاردىڭ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن تۇگەندەپ, ءار قيىرمەن بايلانىستىرعىسى كەلگەن اسىل مۇراتى جازۋشى اباقتىعا قامالىپ, اتىلىپ كەتكەننەن كەيىن تولىقتاي ورىندالا باستادى.
جاقىندا قازاق قىزدارى اراسىنان فانتاستيكا جانرىنا ءبىرىنشى بولىپ قالام تارتقان بەلگىلى جازۋشى ناربين كەنجەعۇلوۆانىڭ وسىدان وتىز جىل بۇرىن جازىلعان شىعارماسىن وقىپ وتىرىپ, وقيعاسىنىڭ بۇگىنگى ومىرمەن ۇيلەسەتىنىنە نازار اۋداردىق. شىعارما «جوعالعان اۋىل» دەپ اتالادى. جۇرگىزىلگەن سىناقتار ناتيجەسىنەن جانۋارعا ۇقساس قۇبىجىق ادامدار تۋىپ جاتقان ايماقتاعى يادرولىق پوليگون تۋرالى پوۆەستەگى اڭعال كەيىپكەرلەر وسى باقىتسىزدىقتىڭ بارىنە وزدەرىن كىنالى سانايدى. ءبىر كۇنى الگى اۋىل كەزەكتى سىناق كەزىندە قاق جارىلعان جەر استىنا ءتۇسىپ كەتەدى. پايدا بولعان جارىقتان فانتاستيكالىق مۋتانتتار شىعىپ, جولىندا كەزدەسكەننىڭ ءبارىن جاپىرىپ, قىرىپ-جويىپ, ۆيرۋس تاراتا باستايدى. قىزىعى سول, ادام توزگىسىز جاعدايدا قالعانىنا قاراماستان تۇرعىندار ءبىرىن-ءبىرى قالجىڭمەن قاعىتىپ, بۇرىنعى ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنان اۋىتقىماي, امان قالۋدىڭ بارلىق امال-ءتاسىلىن ىزدەستىرىپ, تىرشىلىگىن جالعاستىرا بەرەدى. وسىنىڭ ءبارىن ولار تۇرمىستىڭ قالىپتى قيىنشىلىعى رەتىندە قابىلداپ, ءوز تاعدىرى ءوز قولىندا ەكەنىن تۇسىنەدى. دالاسىن ءورت شالىپ, قوراسىنا قاسقىر شاپسا دا, دۇنيەگە بايلانباي, قالجىڭ ايتىپ, توي تويلاپ, ءتىرى بولعانىنا تاۋبە ايتقان قازاقى قالىپتى ءدال مەڭزەيدى. ۆيرۋس پا, ۆيرۋس دەگەن نە ءتايىرى, باستىسى, دۋمانداتىپ توي تويلاۋ كەرەك! تويعا توسقاۋىل بولماسىن. ناربين كەنجەعۇلوۆانىڭ «جوعالعان اۋىلىنان» وقىرمان نە بايقايدى؟ ءبىز كوزگە كورىنبەيتىن قاۋىپتىڭ قۇشاعىندامىز. ءبىزدىڭ وزگەرگەن تۇگىمىز جوق. بۇكىل الەم قۇبىجىقتان قورقىپ, بۇعىپ, باس كوتەرە الماي وتىرعاندا, توي ءبىزدىڭ ءومىر سالتىمىزدا كۋلت دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, بۇكىل قازاقتى وزىنە تاڭىرىدەي تابىندىرىپ قويدى. ارينە, قازاقى تانىممەن قابىلداۋعا جەڭىلدەۋ وقيعانى سۋپەر قاھارماندار ەرلىگىنە قۇرىلعان تىلسىم كۇش, عارىشتىق الەم قاقتىعىستارى تۋرالى ادام سەنگىسىز حيكاياتتارمەن تانىس شەتەلدىك وقىرمان تالعامىمەن سالىستىرۋ ارتىق شىعار. بىراق بۇل ءبىزدىڭ بۇگىنگى ءومىرىمىزدىڭ جالاڭ قولمەن ۇستاۋعا كەلمەيتىن كۇيىپ تۇرعان شىندىعى ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. ساناسى وزگەرگەن, سەزىمى جوق قۇبىجىقتار اكەلگەن ۆيرۋسقا تولى الەم ىشىندە ءجۇرىپ ادامنىڭ ءوزىن ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلىسىن, كەلەشەك تۋدىرۋى مۇمكىن كەلەڭسىزدىكتى فانتاستيكا ستيلىندە كەسكىندەگەنى كيالگەر قالامگەردىڭ ادەبيەتتەگى ءىرى تابىسى دەپ ءادىل باعالاعانىمىز ءجون.
فانتاستيكا الەمى... ەرتەگىگە ۇقساس ەلىكتىرەر كۇشى بار, تۇشىندىرمايتىن تۇسىنىكسىزدىگى تاعى بار, تالعامعا وراي تارازىلاناتىن قايشىلىعى باسىم كۇردەلى الەم. باعالاعانعا – تاڭعاجايىپ, تۇسىنبەيتىندەرگە – توماعا-تۇيىق. شيەلەنىسكەن وقيعا ىزدەگەندەردى وتكىرلىگىمەن باعىندىرعان, بولجامدارىنىڭ ورىندالۋىمەن ءباسى جوعارى.
وتكەن جىلدىڭ اقپان ايىندا ومىرمەن قوش ايتىسىپ, باقيعا اتتانعان ناربين ۇستازىمىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ ومىرىنە جاعىمدى-جاعىمسىز وزگەرىس اكەلگەن توي دەگەن « ۇلى توڭكەرىستى» الدەنەشە جىلدار بۇرىن شىعارمالارىندا قاپىسىز قالاي تانىدى ەكەن دەپ, سۇڭعىلالىعىنا سۇيسىنگەننەن تۋعان ءبىر وي ەدى بۇل.
الماتى