ءبىلىم سالاسىنداعى بىلىقتار تۇركىستان وڭىرىندە كوپتەن بەرى كوتەرىلىپ كەلەدى. جاس ۇرپاققا دۇرىس باعدار, ساپالى ءتالىم-تاربيە بەرۋ باستى مىندەتى سانالاتىن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىسى اشىق تا ءمىنسىز بولۋعا ءتيىس. الايدا ءوڭىردىڭ ءبىلىم سالاسى قاتەلىكتەن ساباق الماي, جەمقورلىققا ءجيى جول بەرەدى. جۋىردا بۇل سالاداعى زاڭسىزدىقتار مەن كەمشىلىكتەر وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستە ايتىلدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا قوعامدىق كەڭەستەردىڭ وراسان زور ينستيتۋتسيونالدىق الەۋەتىن تولىعىمەن جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگىن تاپسىرعان بولاتىن. وسى ورايدا ءبايدىلدا جىلقىشيەۆ توراعالىق ەتەتىن وبلىستىق قوعامدىق كەڭەس ءبىلىم سالاسىنداعى جانە تۇرعىنداردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى جۇمىس بارىسىندا جىبەرىلگەن كەمشىلىك پەن جەمقورلىق بويىنشا ماسەلە كوتەرىپ, ءتيىستى ورىنداردىڭ نازارىنا سالعان ەدى. قوعامدىق كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا ءبىلىم باسقارماسىنىڭ قىزمەتىنە جۇرگىزىلگەن سىرتقى تالداۋ ناتيجەسى باياندالدى. سىرتقى تالداۋ بارىسىندا جالعان ديپلومداردى پايدالانۋ, سوتتالعان پەداگوگتەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, ساپاسىز وقۋلىقتاردى ساتىپ الۋ, جۇمىسقا قابىلداۋ, باقىلاۋشى ورگانداردى تەكسەرۋ, بىلىكتىلىك ساناتتارىن بەرۋ, ازاماتتىق قىزمەتشىلەرگە ەڭبەكاقى تولەۋ, روتاتسيا, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ىسكە اسىرۋ جانە باسقا دا فاكتىلەر انىقتالعان. بۇل دەرەكتەردى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ تۇركىستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى پرەۆەنتسيا باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ءسابيت اسىلبەك ءمالىم ەتتى. تالداۋ بارىسىندا ارىس قالاسى مەن شاردارا, ساۋران اۋداندارىندا جۇمىس ىستەيتىن مۇعالىمدەردە سوتتىلىقتىڭ بولۋى نەمەسە بولماۋى زەرتتەلگەن. ناتيجەسىندە, اتالعان اۋدانداردا 8 443 مۇعالىمنىڭ 90-ى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعانى انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە ەسىرتكى نەمەسە پسيحوتروپتىق زاتتاردى زاڭسىز دايىنداۋ, وڭدەۋ, ساتىپ الۋ, ساقتاۋ, تاسىمالداۋ, جونەلتۋ نەمەسە وتكىزۋ, ۇرلاۋ, پارا بەرۋ/الۋ, قاراقشىلىق دەرەگىمەن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندار بار. ياعني ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان ازاماتتار جاس ۇرپاققا ءتالىم-تاربيە بەرىپ كەلگەن.
«ۇستازداردىڭ جوعارى ءبىلىم تۋرالى ديپلومدارىنىڭ دۇرىستىعىن انىقتاۋ ماقساتىندا سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە سىرتقى تالداۋ جۇرگىزىلدى. وندا جۇمىس توبى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇركىستان, كەنتاۋ قالالارى مەن ساۋران اۋدانىنداعى 97 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنىڭ 3 477 پەداگوگىنىڭ ءتىزىمىن جولدادى», دەيدى ءسابيت اسىلبەك. ناتيجەسىندە 128 مۇعالىمنىڭ ديپلومىنىڭ زاڭدىلىعى راستالماعان. سونداي-اق سۇراۋ سالىنعان 30-دان استام جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تەك 15-ءى عانا جاۋاپ بەرگەن. قالعاندارىنان جاۋاپ كۇتىلىپ وتىر. ء«بىلىم تۋرالى قۇجاتتاردى تانۋ (نوستريفيكاتسيا) ماقساتىندا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جوعارى ءبىلىمى تۋرالى شەتەلدىك ديپلومدارعا ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ساپانى باقىلاۋ كوميتەتىنە حات جولداندى. كوميتەتتىڭ جاۋاپ حاتىنا سايكەس 432 مۇعالىمنىڭ 196-نىڭ ءبىلىمى تۋرالى قۇجاتتارى راستالماعانى انىقتالدى. بۇل فاكت زاڭ تالاپتارىن بۇزۋمەن قاتار جالعان ديپلوم رەتىندە قابىلدانادى», دەيدى س.اسىلبەك. وبلىستا 65 مىڭعا جۋىق مۇعالىم وقۋ ورىندارىندا جۇمىس ىستەيدى جانە ولاردىڭ ديپلومىنىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرگەن جاعدايدا ودان دا كوپ جالعان ديپلومداردى پايدالانۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋ قاۋپى بار. قوعامدىق كەڭەس وكىلدەرى جوعارىدا كەلتىرىلگەن فاكتىلەر مەكتەپتەردە اقشا جيناۋ, اقشا بەرىپ جۇمىسقا ورنالاسۋ جانە وقۋشىلارعا وقۋ پروتسەسىن دۇرىس وقىتپاۋعا اكەلەتىن جالعان ديپلومداردى پايدالانۋ تۋرالى كۋالاندىراتىنىن, بۇل وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنە, دەمەك قوعام تاراپىنان شاعىمداردىڭ كوبەيەتىنىنە اكەلەتىنىن ايتۋدا. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن بولدىرماۋ ماقساتىندا باسقارماعا بىرقاتار ۇسىنىس ەنگىزىلگەن. ال تالداۋ ناتيجەلەرى وبلىس اكىمىنىڭ اپپاراتى مەن ورتالىق اپپاراتقا جىبەرىلگەن. ءبىلىم سالاسىنداعى زاڭسىزدىقتاردان حاباردار وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدى جۋىردا وتكەن جيىندا ءبىلىم سالاسىندا كۇردەلى ماسەلەنىڭ كوپ ەكەنىن العا تارتىپ, سىرتقى تالداۋ ناتيجەسىمەن زاڭ تالاپتارىنا سايكەس ناقتى جۇمىس ىستەۋدى تاپسىردى. قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن كەزەڭ-كەزەڭگە بولىنگەن ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتۋدى جۇكتەدى. ءبىلىم سالاسىنداعى زاڭسىزدىقتىڭ كوزىن جويۋ ءۇشىن ادامي فاكتوردى بارىنشا ازايتىپ, ورتالىقتاندىرۋ جانە تسيفرلاندىرۋ جۇيەلەرىنە كۇش سالۋدى مىندەتتەدى.
ادامي الەۋەتتى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءدىنيسلام بولاتحان ۇلىنىڭ بايانداۋىنشا, سىرتقى تالداۋ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ روتاتسيالارىن ورىن اۋىستىرۋ كەستەسىن ەسكەرە وتىرىپ اياقتاۋ جونىندە ۇسىنىم بەرىلگەن. وبلىس بويىنشا 381 مەكتەپتىڭ باسشىسىنا قىزمەتىن اتقارعانىنا 7 جىل تولعان. ونىڭ 156-سى روتاتسيالاۋ كوميسسياسىنا ۇسىنىلادى. قالعان 225 ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى ءبىر ەلدى مەكەندە ورنالاسپاعان, سوندىقتان روتاتسيالاۋعا جاتپايدى. «مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ 267 مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ 141 مەڭگەرۋشىسىنە لاۋازىمدىق مىندەتتى اتقارعانىنا 7 جىل نەمەسە ودان جوعارى. ونىڭ ىشىندە 67 مەكەمەنىڭ مەڭگەرۋشىسى روتاتسيالاۋ كوميسسياسىنا ۇسىنىلادى. وبلىستا جالپى 223 مەكەمە باسشىسى, مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى باسشىلارى روتاتسيالاۋعا جاتادى. جەمقورلىق فاكتىلەرىنە اكەلەتىن تاۋەكەلدەرىنە تالداۋ جۇمىسى تۇراقتى جالعاسىن تاۋىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس باعىتىنداعى جۇمىس جانداندىرىلادى», دەدى باسقارما باسشىسى. الايدا بۇل باسشىلىق تاراپىنان بۇعان دەيىن دە تالاي ايتىلعان بولاتىن. بىراق ناقتى ناتيجە جوق.
سونداي-اق ارنايى مونيتورينگ بارىسىندا كوپتەگەن بالاباقشانىڭ بالا سانىنا ساي مەملەكەتتىك تاپسىرىس الىپ وتىرعانىمەن, تەكسەرۋ ناتيجەسىندە سول بولىنگەن قارجىعا ساي بالا جوق ەكەنى انىقتالعان. بىرقاتار بالاباقشا سانيتارلىق جانە باسقا دا تالاپتارعا ساي ەمەس. وبلىس اكىمى اپپاراتى مەن باسقارمالارى جانە قازاقستاننىڭ ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ قاۋىمداستىعىمەن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, 17 اۋدان, قالالارداعى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلگەن 1 393 بالاباقشاعا (154 214 بالاعا) مونيتورينگ جۇمىسى جۇرگىزىلگەن. ونىڭ 268-ءى – مەملەكەتتىك, 1 012-ءسى – جەكەمەنشىك. جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ بارىسىندا ورەسكەل زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالعان. مىسالى, تولەبي اۋدانى بويىنشا 6 جەكەمەنشىك بالاباقشادا 80% بالالار تەك قۇجات جۇزىندە عانا تىركەلگەن, اتا-انا وتىنىشتەرىنىڭ 90%-ى بىردەي قولجازبامەن تولتىرىلعان. بارلىق اۋدان, قالالارداعى جەكەمەنشىك بالاباقشالاردا بۇزۋشىلىق بىركەلكى. اتاپ ايتقاندا, بالاباقشا عيماراتى جاتىن جانە ويىن بولمەلەرى سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس ەمەس. قۇجاتتا كورسەتىلگەن توسەك-ورىندارمەن ناقتى ورىن سايكەس كەلمەيدى. باسقا وبلىستار مەن قالالاردىڭ بالالارىن تىركەۋ, جولدامادا كورسەتىلگەن اتا-انالار مۇلدەم باسقا ادامدار بولۋى, كوپتەگەن جەكەمەنشىك بالاباقشالاردا – 40-50%-عا دەيىن, كەيبىر بالاباقشالاردا تىزىمدەگى بالالاردىڭ 80%-نىڭ جوقتىعى انىقتالدى. جىلۋ جۇيەلەرى قالىپتى جاعدايدان تومەن, قاۋىپسىزدىك شارالارى ساقتالماي يراندىق پەشپەن جىلىتىلاتىندارى بار. اۆتوكولىك گاراجىن بالاباقشانىڭ قوسىمشا كورپۋسىنا اينالدىرۋ دەرەگى دە تىركەلگەن. بالاباقشادا كيىم شەشەتىن ورىن 1 بالاعا كەمىندە 0,7 شارشى مەتر, ويىن بولمەسى 1 بالاعا كەمىندە 2 شارشى مەتر بولۋعا ءتيىس. بۇل تالاپتار كوپ جەردە ورىندالماعان. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كەمشىلىكتەردى قايتالاماۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك تاپسىرىس قاراجاتىن «SmartNation Balabaqsha» پورتالىندا قاۋلىدا كورسەتىلگەن تاريفتەۋمەن رەتتەپ, 3 جاستان 6 جاسقا دەيىنگى بالالاردى قامتۋ قاراستىرىلىپتى. بۇعان قوسىمشا وسى پورتال ارقىلى بالانىڭ بالاباقشاعا كەلىپ-كەتۋىن QR ارقىلى راستاۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسى ەنگىزىلۋدە. بالاباقشالار مينيسترلىك بەكىتكەن جاڭا تالاپتارعا ساي بولۋى قاجەت. وبلىس اكىمى تاراپىنان بالاباقشالارعا بولىنگەن قارجىنى ءوز ماقساتىندا ءادىل جۇمساۋ, بالاباقشا يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ, بالالارعا جايلى جاعداي جاساۋ, جالاقى قارىزى ماسەلەسىنىڭ الدىن الۋ, قارجىنى قاداعالاۋ جونىندە تاپسىرمالار بەرىلگەن. زاڭسىزدىقتى انىقتاپ, ءتيىستى شارا قولدانۋ ءۇشىن بارلىق جاۋاپتى سالا وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ارنايى كوميسسيا قۇرىلادى.
ايتپاقشى, وبلىستا تۇپنۇسقاسى جوق قۇجاتتى پايدالانعان 50-گە جۋىق مۇعالىمگە قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ وندىرىسىندە ادامي الەۋەتتى دامىتۋ دەپارتامەنتى جۇرگىزگەن تەكسەرۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 10 قىلمىستىق ءىس تەرگەلۋدە. وندا تۇپنۇسقاسى جوق جوعارى ءبىلىم ديپلومىن پايدالانعان 11 مۇعالىمگە قر قك-ءنىڭ 385-بابى بويىنشا ايىپ تاعىلعان. ونىڭ ىشىندە 5 ءىس مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە قاتىستى بولسا, بەسەۋى – بالاباقشا تاربيەشىلەرى. سونىمەن قاتار تۇركىستان, ساۋران, سارىاعاش, شاردارا اۋداندىق پوليتسيا بولىمدەرىندە قر قك 385-بابىمەن 41 مۇعالىمگە قاتىستى 12 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. پوليتسيا دەپارتامەنتى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازىرگى تاڭدا قىزمەتكەرلەردەن تولىق جاۋاپ الىنىپ, قاجەتتى سوت-تەحنيكالىق ساراپتاماسى تاعايىندالعان. تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
تۇركىستان وبلىسى