بالەت – سۇلۋ ونەر, ساحنانىڭ قۇدىرەتى سول بولار, ءبيشى ءوز ونەرىنەن گورى سۇلۋىراق كورىنەدى. ءبىر اياعىنىڭ ۇشىمەن ەدەندى تىرەپ, ءبىر اياعىمەن دوڭگەلەنە اينالىپ, كەنەت تۋ سىرتىنان بىرەۋ ۇرتىن تولتىرىپ ۇرلەپ قالعانداي, ۇلپىلدەگەن قاۋىرسىن سەكىلدى قالىقتاپ ۇشا جونەلگەندە, ءبىر مەزەت تىنىس العانىڭ وزىڭە دە سەزىلمەي, تىم-تىرىس قالاسىڭ. قاناتىن كەرىپ, كولدە جۇزگەن اققۋ ساحناعا اداسىپ كەلىپ قالعانداي, قۇس پاتشاسىن اينا-قاتەسىز كەيىپتەگەن مىناۋ شەبەردىڭ ونەرى ءتانتى بولماسىڭا قويمايدى.
اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ پريما بالەريناسى اتانۋ اركىمنىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرماعان, بالەت قويىلىمىنا بارعان سايىن بەيسانالى تۇردە بالا كۇننەن اتىنا قانىق بولىپ وسكەن بەلدى ءارتىس گۇلجان تۇتكىباەۆانى كوز جانارىمىزبەن دە, كوڭىلمەن دە ىزدەپ تۇرامىز. ونەردەگى ولكەسىن قايتالانباس ورنەكتەرمەن بەزەندىرىپ, ءوز بيىگىن باعىندىرعان گۇلجان بالەتتەگى ورنىن كەيىنگى جاس بۋىنعا الدەقاشان بوساتىپ بەرگەن, بىراق تەاتر ساحناسىندا بۇگىنگى ورىندالىپ جاتقان ءبيدىڭ بارىندە بەلگىلى ءارتىستىڭ قولتاڭباسى, شەبەرلىگىنىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. سودان بەرى دە ۇلتتىق بالەت ونەرىندە بيشىلەردىڭ بىرنەشە تولقىنى اۋىسىپ ۇلگەردى, ولاردىڭ ارقايسىسى وزىنشە دارا, وزىنشە بيىك, بىراق گۇلجانسىز بۇل ونەردىڭ سيپاتى تولىق ماعىناسىن تابا الماس ەدى. ماسكەۋ حورەوگرافيالىق ۋچيليششەسىنىڭ تۇلەگى 1982 جىلى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنا ءبيشى بولىپ قابىلدانعاننان باستاپ بي ونەرىنىڭ بارلىق بيىگىنەن كورىنىپ, پروفەسسور اتانىپ, ون جىلدان بەرى بالەت ترۋپپاسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, باس بالەتمەيستەرى بولىپ قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ كاۆالەرى گۇلجان تۇتكىباەۆا جاقىندا ءتول ساحناسىنىڭ تورىندە شىعارماشىلىق ونەرىنىڭ قىرىق جىلدىعىن اتاپ ءوتتى.
بالەت – سۋىرىپ العاندا, ءبىر قۇشاق بايلىققا كومىپ سالاتىن لوتەرەيانىڭ باس اينالدىرار باقىتتى بيلەتى ەمەس. ونەردىڭ بۇل قيىن ءتۇرىن تاڭداعان ادام بيىك جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن قاجىرلى ەڭبەك ەتۋ قاجەتىن بالا كۇنىنەن جاقسى ءتۇسىنىپ وسەدى. بۋىنى قاتپاعان 4-5 جاسىنان باستاپ تاڭ بوزىنان ويانىپ, كۇن سايىن 7 ساعات جاتتىعۋ زالىندا ءجۇرىپ, بالا بولىپ قالاعان ۋاقىتىندا بالمۇزداق تا جەي الماي, بەلگىلەنگەن سالماقتان اسپاس ءۇشىن جاپون ديەتاسىن ۇستاپ, قاتاڭ كۇن تارتىبىمەن ءجۇرىپ-تۇرۋدىڭ قيىندىعىنا ەرتە باستان داعدىلانادى. الداعى ازاپپەن سالىستىرعاندا بۇل دا ازىرگە تۇك ەمەس. باشپايىنىڭ ۇشىمەن ساحنانىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە دوڭگەلەنە اينالىپ كەلىپ جەرگە اياعىن قويىپ دامىلداعان كەزدە بالەرينانىڭ اياعى 100 كيلو اۋىر سالماقتى سەزىنەدى ەكەن. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ءتۋفليىنىڭ باسىنا بىلقىلداعان شيكى ەتتى جۇقالاپ تۋراپ سالىپ بيلەگەن بالەرينالار بۇگىندە «قارا جەردىڭ قاتتىلىعىن» سەزدىرمەۋگە ارنالعان سيليكون سالىپ بيلەگەنىمەن, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن ۇزىلمەيتىن ازىرلىككە اياقكيىمدەرى شىداماي, شوقپىت-شوقپىتى شىعىپ, بيشىگە جىلىنا 100-دەن ارتىق بالەت ءتۋفليىن كيۋگە تۋرا كەلەتىن كورىنەدى. كۇن سايىنعى جاتتىعۋدان اياقتاعى بەس ساۋساقتىڭ ءبىر قابات تەرىسى سىدىرىلىپ, جارالانىپ, تابان مەن وكشە تۇتاس ويىلىپ, قىزارىپ, قانتالاعان جارا جازىلا كەلە تاپتالىپ, قارا تىكەن سۇيەلگە اينالىپ, اقىرى ساۋساق پەن بۋىننىڭ قيسايىپ كەتۋى – كەز كەلگەن بالەت ءبيشىسى ءۇشىن قالىپتى جاعداي. «ونەر قۇرباندىقتى قاجەت ەتەدى» دەگەننىڭ ءبىر دالەلى وسى بولار. دەنەدەگى ارتىق سالماق ديەتاسىز-اق دايىندىق كەزىندە مونشاق-مونشاق تەرمەن بىرگە بۋ بولىپ ۇشىپ, اششى تەرى الىنعان جاراۋلى اتتاي اياعىنىڭ ۇشىمەن اپتاسىنا ءتورت رەت سپەكتاكلدە بيلەپ, تولىپ جاتقان بايقاۋلارعا ازىرلەنىپ, كۇنى-ءتۇنى تەاتردان شىقپاي جۇمىس ىستەۋگە تاباندىلىق جەتىسپەسە, الگى ەڭبەكتىڭ ءبارى دە تەككە كەتتى دەي بەر. قيىندىقتى جەڭەتىن دە, كەدەرگىنى كەسىپ وتەتىن دە, ءوزىن وزگەلەردەن مىقتىراق جاسايتىن دا تەك قاجىرلى ەڭبەك.
پ.چايكوۆسكيدىڭ «اققۋ كولىندەگى» ودەتتا-وديليا, «ۇيقىداعى ارۋداعى» اۆرورا, ا.اداننىڭ «جيزەلىندەگى» جيزەل, ع.جۇبانوۆانىڭ «قاراگوزىندەگى» قاراگوز – قازاق بالەت ونەرىندەگى باستى پارتيانىڭ بىردە-ءبىرى گۇلجاندى اينالىپ وتپەدى. بي ونەرى عاجاپ-اق, بىراق ونىڭ ارعى جاعىندا تەمىردەي قاتاڭ ءتارتىپ پەن تاباندى مىنەز بولماعاندا, الەمدىك جاۋھارعا اينالعان بالەتتىڭ اساۋ كەيىپكەرلەرى گۇلجانعا جالىنان ۇستاتپاعان بولار ەدى. گۇلجان جارىق دۇنيەگە كەلگەندە بالەتتىڭ بارلىق تالابىن ەسكەرىپ تۋعانداي – نازىكتىك, سىنى مەن سىرى كەلىسكەن سىمبات, بيىككە جەڭىل سەكىرۋ, ال سەكىرسە اۋادا ءىلىنىپ قالعانداي, ۇزاققا سامعاۋ, دوڭگەلەنسە, دۇنيەمەن بىرگە شىر اينالۋ, نە كەرەك, بالەتتىڭ ءالىپبيىن ءبىر بيشىدەي مەڭگەرىپ, ونى ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىمەن دامىتقان حاس شەبەر شارتاراپتىڭ كىل مىقتىسى باس قوسقان ونەر دوداسىندا تالاي مارتە توپ جاردى. گۇلجان 1989 جىلى ماسكەۋدە وتكەن حالىقارالىق بايقاۋدىڭ ديپلومانتى, 1990 جىلى ۆارناداعى, دجەكسونداعى بالەت بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى.
قىرىق جىلدىق شىعارماشىلىق بەلەسىنە وسى تەكتەس ءىرى جەتىستىكتەرىمەن جەتكەن گۇلجان ۋسامبەكقىزى ونەرىن باعالاپ, تالانتىن قۇرمەتتەيتىن كورەرمەنىن بالەت قويىلىمدارىنان قۇرالعان اۆتورلىق كەشىمەن قارسى الدى. انشلاگپەن وتكەن كەشتە ءارتىستىڭ ارىپتەستەرى, شاكىرتتەرى ونىڭ بيىندەگى ءمىنسىز تەحنيكا, مىنەزىندەگى مۇقالماس مىقتى قىرلارى تۋرالى سۇيسىنە اڭگىمەلەدى. قازاق بالەتىنىڭ تاريحى ءۇشىن رەجيسسەرلىك تاسىلدەردى, حورەوگرافيالىق قولتاڭبا مەن ءستيلدى ساقتاۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنى ايتىلدى. وسىنىڭ ءبارىن گۇلجان ۋسامبەكقىزى ماسكەۋلىك ۇستازدارىنان بويىنا قالاي ءسىڭىرىپ وسسە, بۇگىنگى ءوز قويىلىمدارىندا كلاسسيكا مەن زاماناۋي جاڭا ءادىستى قاتار ءورىپ, مۇلتىكسىز ورىنداۋعا تىرىسادى.
«بالەت كەشىندە» جەتەكشى سوليستەر مەن بالەت ترۋپپاسىنىڭ ورىنداۋىندا ءوزى قويعان كلاسسيكالىق بالەتتەردەن فراگمەنتتەر ۇسىنىلدى. الماتىنىڭ باس حورەوگرافىنىڭ مەرەيتويىنا ماسكەۋدەن رەسەيدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, ۇلكەن تەاتردىڭ پرەمەرى يۋري ۆاسيۋچەنكو مەيمان رەتىندە قاتىسىپ, «استانا بالەت» پەن «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ جەتەكشى سوليستەرى ونەر كورسەتتى. حالىق ءارتىسى ءار سپەكتاكل سايىن بالەتتىڭ ادەمى الەمىندە قاۋىشاتىن كورەرمەنىنىڭ قولداۋى مەن ماحابباتى ءۇشىن قۇرمەتىن ءبىلدىردى.
– مەن سىزدەرمەن كەزدەسكەن سايىن شىعارماشىلىقتىڭ شىن قۋانىشىن سەزىنەمىن. ءوزىمنىڭ سۇيىكتى ونەرىممەن اينالىسىپ جۇرگەنىم ءۇشىن شەكسىز باقىتتىمىن. مەنىڭ بار ءومىرىم ونەرمەن بىرگە ءورىلدى. وسىنىڭ ءبارى سانامدى, ويىمدى, جان دۇنيەمدى بيىككە كوتەرىپ, مىناۋ اۋمالى-توكپەلى ومىردە ەكى اياعىمنان نىق تۇرۋىما كومەكتەستى. باستىسى – ءومىردى ءسۇيۋ جانە جان جابىرقاتاتىن جامان نارسەگە ادەمىلىكپەن قارسى تۇرۋ. ادامداردىڭ بارلىعىن اندا-ساندا بولسا دا كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتەن ءبىر ساتكە بولسا دا قول ءۇزىپ, بالەتتىڭ سۇلۋ الەمىن بىرگە ارالاپ, بىرگە راحات سەزىنۋگە شاقىرامىن, – دەيدى گۇلجان تۇتكىباەۆا.
شىنىندا دا, شىمىلدىق اشىلىپ, ەربولات احمەدياروۆتىڭ ديريجەرلىگىمەن سيمفونيالىق وركەستردىڭ سازى ساۋلاي جونەلگەندە, ۇيرەنشىكتى ءومىر ەسىكتىڭ ارعى جاعىندا قالىپ, تاڭعاجايىپ دۇنيەنىڭ ىشىنە ەنگەندەي كۇي ورنادى. بالەت تەك دوڭگەلەنە اينالۋ, سەكىرىپ-قارعۋ عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن سەزىم كۇيىن, كوڭىل كۇيىن, جان قۋانىشىن, جۇرەك ءۇنىن جەتكىزۋ. بالەت – بي پوەزياسى. قوزعالىس پەن مۋزىكادان تۇراتىن ونەردىڭ قۇدىرەتى تامىر-تامىردى قۋالاپ جۇرەككە سىڭەتىن ولەڭ سەكىلدى نەمەسە ءتىلى جوق, مىلقاۋ, بىراق مازمۇندى فيلم تاماشالاعانداي اسەر قالدىرادى. «سپارتاك», «اننا كارەنينا», «ششەلكۋنچيك», «كورسار», «كارمەن-سيۋيتا» جانە باسقا ورىندالعان بالەتتەردىڭ ءۇزىندىسى بۇل ونەردىڭ تامساندىرماي قويمايتىن جۇمباق سىرىن اشا ءتۇستى.
گۇلجان تۇتكىباەۆا ءوزىنىڭ بار بىلگەنىن شاكىرتتەرىنىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ, بالەت ونەرىندەگى بەلگىلى شەبەرلەردى تاربيەلەپ شىعارعان پەداگوگتىك قىزمەتىمەن دە تانىلعان تۇلعا. شەتەلدىڭ كاسىبي ونەر ورتاسى مويىنداعان تالانتتى شاكىرتتەرىنىڭ اراسىندا گاۋھار ۋسينا, گۇلنۇر سارسەنوۆا, نايليا كىرەباەۆا, گۇلفايرۋز قۇرمانعوجاەۆا, ماليكا ەلشىباەۆا, ەسقالي قاسقىرباي سەكىلدى حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتتارى بار. ۇستاز, باس بالەتمەيستەر رەتىندە وزىنە دە, وزگەگە دە سىن كوزىمەن قاراۋدان تالمايتىن, ءوزىن-ءوزى قامشىلاۋدان تىنبايتىن, ۇجىمدى ءوز يدەياسىنا قىزىقتىرىپ, ناتيجەسىندە, قازاقستاننىڭ بالەتىن حالىقارالىق ولشەمگە لايىق جاساۋعا تىرىسقان ەڭبەگى ايگىلى شاكىرتتەردىڭ ونەرىمەن, جوعارى دەڭگەيدە وتەتىن كونتسەرتتەرمەن جانە قۇرمەتپەن قابىلداناتىن گاسترولدەرمەن اقتالدى. سونداي-اق اباي اتىنداعى ۇلتتىق تەاتردىڭ ساحناسىندا شەت مەملەكەتتەر ارتىستەرىنىڭ دە بيلەگىسى كەلەتىن ارمانى بارىن ەسكەرسەك, بۇل دا باس بالەتمەيستەر ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.
بۇگىنگى الەم ءار ادام ءۇشىن اشىق, تورتكۇل دۇنيەنى تۇتاس باقىلاپ وتىرعان كورەرمەننىڭ جاقسى-جاماندى سالىستىرۋ مۇمكىندىگى ارتقان. بالەتكە قويىلاتىن تالاپ تا كۇننەن-كۇنگە بيىكتەپ بارادى. شىعارماشىلىق قورجىنداعى قىرىق جىلدىق ازىقتى ولجا كورىپ وتىرا بەرگەندى ۋاقىت كوتەرمەيدى. گ.تۇتكىباەۆا «ورتاشا ءونىم» دايىنداپ ۇسىنسا, كوزى اشىق كورەرمەن ونى بىردەن سەزىپ, قابىلداماس ەدى. ساحناعا ءوزى شىعىپ بيلەسە بۇدان الدەقايدا وڭاي بولار ما ەدى, بىراق بالا كۇنىنەن باسەكە جولىمەن ءجۇرىپ, جوعارىدان جارقىراۋدى مۇرات تۇتىپ وسكەن ول ەرتەلى-كەش «وتاندىق بالەتتىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن كوتەرۋ» دەگەن ويدىڭ توڭىرەگىندە عانا تولعانادى. بالەتتىڭ جاستار ونەرى ەكەنىن ەسكەرىپ, ولارعا دەم بەرىپ, كاسىبي شەبەرلىگىن ارتتىرىپ, توقتاۋسىز العا جىلجۋ كەرەك. بۇدان وزگە مۇراتتىڭ اسىل بولۋى مۇمكىن ەمەس.
الماتى