قازاق حالقى تاعدىر تالكەگىمەن ەل اۋماعىنا كەلگەن ەتنوستاردى ءدىني كوزقاراسىنا, نانىم-سەنىمىنە, سالت-ءداستۇرى مەن ۇستانىمىنا قاراي بولە-جارماعان. ناۋبەت جىلدارى جانى قينالعاندارعا قوناقجايلىعىن كورسەتكەن. ەل ەگەمەندىگىن الىپ, ەڭسە تىكتەي باستاعان تۇستا دا رەسمي تىركەلگەن ءداستۇرلى ءدىندى ۇستانعانداردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى زاڭمەن قورعالىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دىنارالىق كەلىسىم سالاسىنداعى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ءتۇرلى ۆەدومستۆو قۇرىلدى. الدىمەن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلدى, كەيىنىرەك بۇل اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ جانىنداعى ءدىن ىستەرى كوميتەتى بولدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار دەڭگەيىندە ءدىن ىستەرى باسقارمالارى مەن دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىقتارى قۇرىلدى. 2011 جىلى ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى. ىزىنشە كوپ ۇزاماي ءدىني بىرلەستىكتەر قايتا تىركەلدى. ناتيجەسىندە, زاڭ شەڭبەرىندە رەسمي تىركەلگەن 18 كونفەسسيا عانا قالدى. جاڭا زاڭ قولدانىستاعى زاڭناماعا بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزدى. اتاپ ايتقاندا, تىركەۋ, ميسسيونەرلىك, ادەبيەتتەردى تاراتۋ سىندى باسقا دا ساۋالدارعا قاتىستى تۋىنداعان ماسەلەلەردى جۇيەلەدى.
استانا قالاسى دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلوردادا 14 ءدىني كونفەسسيا قىزمەت اتقارادى. 55 ءدىني بىرلەستىك تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە 14 يسلام, 6 ورىس پراۆوسلاۆ شىركەۋى, ريم-كاتوليك شىركەۋى, پروتەستانتتىق ءدىني بىرلەستىكتەر, يەگوۆا كۋاگەرلەرى, يسا ءماسىحتىڭ سوڭعى زامانداعى اۋليەلەر شىركەۋى (مورموندار), جاڭا اپوستولدىق شىركەۋ, يۋدايزم, باحاي, كريشنا سانا قوعامى بار. ەلوردادا جۇرگىزىلگەن سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ 88,3 پايىزى وزدەرىن مۇسىلمانمىن دەسە, 8,6 پايىز پراۆوسلاۆ ءدىنىن, 0,4 پايىز كاتوليتسيزم جانە شامامەن 3 پايىزى وزگە ءدىندى ۇستاناتىنىن كورسەتكەن. قازىر استانادا 32 ءدىني عيمارات بولسا, ونىڭ ىشىندە يسلامدىق – 14, پراۆوسلاۆتىق – 4, كاتوليكتىك – 3, پروتەستانتتىق – 10 جانە ياھۋديلىك ءبىر عيمارات بار.
ەلورداداعى دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى قالا تۇرعىندارى اراسىندا ءدىن تاقىرىبىندا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا ارالاسادى. دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمنىڭ جەتەگىنە ەرگەندەردى جانە جات سەنىمنىڭ قىسپاعىندا زارداپ شەككەندەردى وڭالتۋ جۇمىستارىنا تارتىپ, جاردەمدەسەدى. سول ءۇشىن دە دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى ەلورداداعى ايەل جاماعاتىمەن بايلانىس ورناتىپ, ينتەرنەت-مونيتورينگ جۇرگىزۋدەن قول ۇزبەيدى.
ەلورداداعى ءدىني احۋال جايىندا تارقاتىپ ايتار بولساق, قالىپتى دەڭگەيدە دەپ سيپاتتاۋعا بولادى. بىراق بەلگىلى ءبىر فراگمەنتتىك قاۋىپ فاكتورلارى جوق ەمەس. مىسالى, ينتەرنەت پەن مەديا يندۋستريانىڭ دامۋىنا بايلانىستى ونلاين كەڭىستىكتە دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردىڭ, سونداي-اق زاڭسىز ميسسيونەرلىك قىزمەتپەن اينالىساتىن ۇيىمداردىڭ ارەكەتى بايقالادى. بۇل رەتتە تۇرعىندارعا ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىقتارىن ءتۇسىندىرىپ, دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردىڭ قاۋىپتىلىگىن ەسكەرۋگە جۇمىلدىرىلعان ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توپتارى ناتيجەلى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن قاپەرگە العانىمىز ءجون. نەگىزى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭى قابىلدانعاننان كەيىن باستالدى. وسى زاڭنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس ءدىن سالاسىندا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە ەلوردانىڭ قۇزىرەتىنە ەندى. سونىمەن قاتار اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ ەرەجەلەرىمەن, «ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭىمەن, ءدىن سالاسىنداعى 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك ساياسات تۇجىرىمداماسىمەن, ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن رەتتەلەدى.
– ەسەپتى كەزەڭدە ەلوردادا 561 الدىن الۋعا قاتىستى كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلىپ, وعان بارلىعى 26 مىڭ تۇرعىن قاتىستى. ياعني بۇل باعىتتا ناتيجەلى جۇمىستار ىسكە استى. ويتكەنى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى حالىقتىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى ءارى راديكالدى ءدىني يدەولوگياعا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرادى. Instagram جانە Facebook پلاتفورمالارىندا, ورتالىقتىڭ رەسمي پاراقشالارىندا 35 تىكەلەي ەفير ۇيىمداستىرىلىپ, ونى 16 مىڭنان استام الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىسى كوردى. تىكەلەي ەفيردە وتكەن ونلاين دارىستە كورەرمەندەر ءدىن سالاسىنداعى كوكەيدەگى ءتۇرلى سۇراعىن قويىپ, ساۋالىنا ناقتى ءارى تۇشىمدى جاۋاپ الدى. ايتا كەتەرلىگى, وسىدان كەيىن قالا تۇرعىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن ونلاين فورماتتا ءدارىس وتكىزۋدىڭ تيىمدىلىگى بايقالدى. سايكەسىنشە, بيىل ورتالىقتىڭ رەسمي اككاۋنتتارىندا تىكەلەي ەفيردە 28 ونلاين-ءدارىس ءوتتى, – دەيدى استانا قالاسى دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى ءبولىمىنىڭ باسشىسى الماس ەرنازاروۆ.
اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىنىڭ نەگىزگى باعىتى ەل اراسىنداعى ناقتى اتاۋلى توپتارمەن جۇمىس ىستەۋ. بۇل مىندەتتى بىرنەشە تارماققا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرىنشى باعىت – «تاۋەكەل توپتارىن» انىقتاۋعا نەگىزدەلگەن. تاۋەكەل توپتارىندا ادەتتە جاستار, الەۋمەتتىك الەۋەتى جاعىنان وسال ساناتتاعى وتباسىلار, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار بولادى. اتاۋلى توپتاردا پروفيلاكتيكا جۇرگىزۋدىڭ ەرەكشەلىگى سول, ءاربىر «تاۋەكەل توبىنا» اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ءادىس-تاسىلدەرى قولدانىلادى. مۇنداي ادىستەر, ارينە, اۋديتوريانىڭ ەرەكشەلىگىنە نەگىزدەلگەن. استانا قالاسىنداعى دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى جاستارمەن ۇدايى پروفيلاكتيكالىق كەزدەسۋ وتكىزىپ كەلەدى. تانىمدىق باعىتتاعى كەزدەسۋلەردى ءدىن ماسەلەلەرى بويىنشا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توپتارى ۇيىمداستىرادى. بۇل توپتار دەسترۋكتيۆتى اعىمداردىڭ ارەكەتى تۋرالى حالىقتى اقپاراتتاندىرىپ, ءدىن سالاسىنداعى زاڭنامانى تۇسىندىرۋگە مىقتاپ كىرىسكەن. اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توبىنىڭ مۇشەلەرى مەكتەپ وقۋشىلارىمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن تۇراقتى كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋدان باسقا, ءدىن سالاسىندا جاستار قوزعالىسىن ۇيلەستىرىپ وتىر. ماسەلەن, بيىل جىل باسىندا دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى ءدىن سالاسىنداعى جاستار قوزعالىسىنىڭ قۇرامىن بەكىتكەن. بۇل توپقا 33 ازامات ەنىپ, ولار 7 مىڭنان استام تۇرعىندى قامتىعان 220 كەزدەسۋ وتكىزدى. اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ەكىنشى باعىتى – ينتەرنەت كەڭىستىگىندەگى دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردىڭ جولىن كەسۋ. بۇل رەتتە دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى اي سايىن تۇرعىنداردىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بەينەماتەريال, ماقالا جاريالاۋمەن شەكتەلمەي, الەۋمەتتىك جەلىدە دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردىڭ يدەولوگياسىنا قارسى ناسيحات جۇرگىزەدى. ماسەلەن, ورتالىقتىڭ ىقپالىمەن بيىل جىل باسىنان بەرى اقپارات كوزدەرىنە جانە الەۋمەتتىك جەلىگە 2,5 مىڭنان استام ماتەريال جاريالانعان. ورتالىقتاعى قىرۋار جۇمىستىڭ ءۇشىنشى باعىتى – تەرروريستىك ءىس-قيمىل ءورشىپ تۇرعان ەلدەردەن ورالعان بالالارمەن تىلدەسىپ, كومەك كورسەتۋگە نەگىزدەلگەن. اتامەكەنگە «جۋسان» ارنايى وپەراتسياسىمەن ورالعان بالالارمەن ورتالىقتاعى تەولوگ, پسيحولوگ ماماندار سويلەسەدى. ودان ءارى ءتۇرلى ۇلتتىق, مادەني-سپورتتىق ءىس-شارالارعا تارتا وتىرىپ, وڭالتۋ شارالارىن قازاق قوعامىنىڭ ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىمەن بايلانىستىرىپ ۇيلەسىمدى ۇيىمداستىرادى.
ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم يدەياسىن ناسيحاتتايتىن راديكالدى ماتەريالداردى انىقتاۋ ماقساتىندا ينتەرنەت-كەڭىستىك پەن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. سونىمەن قاتار ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا ورتالىقتىڭ You Tube-كانالىندا «جۇماق: جازا جانە كەشىرىم» ءفيلمىنىڭ پرەمەراسى ۇيىمداستىرىلدى. بۇل فيلم ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى اياسىندا دايىندالدى. بىلتىر استانا قالاسى ءدىن ىستەرى باسقارماسىنىڭ باستاماسىمەن «جۇماق» قىسقامەتراجدى كوركەم ءفيلمى جارىققا شىققان ەدى. بۇل تۋىندىنى الەۋمەتتىك جەلىلەردە (Facebook, Instagram, Tik-Tok) 5 ملن-نان اسا قولدانۋشى تاماشالاعان.
دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى ەلوردادا ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توپ مۇشەلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا بارىنشا كوڭىل بولۋدە. مۇنداي سەمينارعا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن ءدىن سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە قاتىسادى.
ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, اقپاراتتاندىرۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىرعان دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى تۇرعىنداردىڭ ءدىن تۇرعىسىنداعى ساۋالىنا كەز كەلگەن ۋاقىتتا جاۋاپ بەرۋگە دايىن ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى ورتالىقتاعى بىلىكتى تەولوگ, ءدىنتانۋشى, پسيحولوگ پەن زاڭگەرلەر ءوز ءىسىن جاقسى بىلەدى.