بۇگىن G-20 ەلدەرى كوشباسشىلارىنىڭ ءسامميتى باستالادى. الەمنىڭ ءىرى 20 مەملەكەتى وسىمەن ون جەتىنشى رەت كەزدەسكەلى تۇر. بيىلعى جيىن يندونەزيانىڭ بالي ارالىندا وتەدى. ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىندە ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى قاقتىعىس سالدارىنان تۋىنداعان ەنەرگەتيكالىق داعدارىس جانە الەمدىك ينفلياتسيا سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانادى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىلارى ەكىجاقتى كەزدەسۋلەردە ساياسي جاعدايدى دا قوزعايدى.
بيىلعى سامميتتە كوشباسشىلار Covid-19 پاندەمياسىنان كەيىن جۇزبە-ءجۇز كەزدەسكەلى تۇر. «ۇلكەن جيىرمالىق» وففلاين فورماتتا 2019 جىلدىڭ ماۋسىمىندا جاپونيانىڭ وساكا قالاسىندا باس قوستى. ودان كەيىنگى 2020 (ساۋد ارابياسى) جانە 2021 (يتاليا) جىلى سامميت ونلاين فورماتىندا وتكەن ەدى.
يندونەزيا – حالىقارالىق كەزدەسۋلەر وتكىزۋدە تاجىريبەسى مول ەل. سوندىقتان بيىلعى ءسامميتتىڭ وسىندا ءوتۋىن بارلىق ەل ءبىراۋىزدان قولدادى. ماسەلەن, يندونەزيا 2013 جىلى ازيا-تىنىق مۇحيتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى (اتەى) ءسامميتىن ۇيىمداستىرىپ, قىتاي, رەسەي مەن اقش سەكىلدى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ باسىن قوستى. دەسە دە 2014 جىلى اقش پەن رەسەي اراسى قاتتى شيەلەنىسىپ, سول جىلى اۋستراليانىڭ بريسبەن قالاسىندا وتكەن جيىندا ۆاشينگتون ماسكەۋدى سامميتتەن الشاقتاتۋعا تىرىسقان بولاتىن. ال باليدەگى «ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» كەزدەسۋىنە قاتىسۋدان ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ ءوزى باس تارتتى, سونداي-اق ونىڭ ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلارعا بەينەۇندەۋ جىبەرۋى دە جوسپارلانباعان. ونىڭ ورنىنا سامميتكە قاتىسۋ ءۇشىن كەشە رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ يندونەزياعا كەلدى. «ونى قۇرمەتتى قاراۋىل, بيشىلەر توبى سالتاناتتى تۇردە كۇتىپ الدى», دەپ حابارلادى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ماريا زاحاروۆا Telegram ارناسىندا.
ماريا زاحاروۆانىڭ مالىمدەۋىنشە, سامميتتە رەسەي باعا جانە باسقا دا سىرتقى قىسىمداردىڭ ارەكەتتەرىن جوققا شىعارىپ, سىرتقى نارىقتارعا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى مەن ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ سەنىمدى جەتكىزۋشى بولىپ قالا بەرەتىنىن جەتكىزبەك. «وسىعان بايلانىستى بىرقاتار ناقتى باستامالاردى جاريالاۋ جوسپارلانۋدا, سونىڭ ىشىندە تۇركيامەن گاز سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, استىق پەن تىڭايتقىشتاردىڭ ءىرى پارتيالارىن جەتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بار», دەدى م.زاحاروۆا.
G-20-نىڭ قازىرگى قۇرامىنا ارگەنتينا, اۋستراليا, برازيليا, گەرمانيا, ءۇندىستان, يندونەزيا, يتاليا, كانادا, قىتاي, ۇلىبريتانيا, مەكسيكا, رەسەي, اقش, تۇركيا, فرانتسيا, وڭتۇستىك كورەيا, وڭتۇستىك افريكا, ساۋد ارابياسى جانە جاپونيا كىرەدى. باليدەگى جيىن گەرمانيا كانتسلەرى ولاف شولتس, اۋستراليا پرەمەر-ءمينيسترى ەنتوني البانيز, وڭتۇستىك كورەيا پرەزيدەنتى يۋن سوك يول, يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى دجوردجا مەلوني جانە ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى ريشي سۋناك ءۇشىن العاشقى سامميت بولماق. ال ءساميتتىڭ قۇرمەتتى قوناقتارى رەتىندە كامبودجا, يسپانيا, نيدەرلاند, ءباا, رۋاندا, سەنەگال, سينگاپۋر, سۋرينام, فيدجي جانە ۋكراينا ەلدەرى شاقىرىلعان.
ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆولوديمير زەلەنسكي 3 قاراشادا ەگەر ۆلاديمير پۋتين سامميتكە قاتىسسا باليگە بارمايتىنىن مالىمدەگەن ەدى. الايدا 8 قاراشادا كيەۆ زەلەنسكيدىڭ سامميتكە ونلاين قاتىسۋى مۇمكىن دەگەن حابارلامانى راستادى. سونىمەن قاتار G-20 سامميتىنە اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن مەن قىتاي باسشىسى سي تسزينپين قاتىسادى. وسىعان دەيىن بايدەن بۇل جيىندا ۋكرايناداعى قاقتىعىستى رەتتەۋ ماسەلەسىن كوتەرۋگە ۋادە بەرگەن ەدى. بۇعان قوسا ەكى ەل باسشىسى بىرقاتار ايماقتىق جانە جاھاندىق ماسەلەنى تالقىلايدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. وتكەن بەيسەنبى كۇنى «امەريكا داۋىسى» سايتى «اق ءۇي پرەزيدەنت دجو بايدەننىڭ يندونەزيادا وتەتىن G-20 ءسامميتى الاڭىندا قىتاي باسشىسى سي تسزينپينمەن جوسپارلانعان كەزدەسۋىن جاريالادى», دەپ حابارلادى. اق ءۇيدىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى كارين جان-پەردىڭ ايتۋىنشا, دجو بايدەن مەن سي تسزينپين ۆاشينگتون مەن بەيجىڭ اراسىنداعى بايلانىس جەلىلەرىن ساقتاۋ مەن ونى ءارى قاراي دامىتۋ جولىندا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ شارالارىن قاراستىرادى. سونداي-اق اق ءۇي وكىلى دجو بايدەن قىتايمەن قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزىن قالاۋعا دايىن, بىراق تۋىنداعان ماسەلەلەردى, اسىرەسە, تايۆان مەن ادام قۇقىقتارىن اشىق تالقىلاۋدان باس تارتپايتىنىن ايتتى.
جالپى, «ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» كۇشى زور. ول باتىس پەن شىعىستى, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى بىرىكتىرىپ, ولاردىڭ ءوزارا ورتاق شەشىمدەر ىزدەپ, مامىلەگە كەلۋلەرىنە, ءبىر-بىرىمەن «وڭاشا» سويلەسۋلەرىنە جول اشادى. الايدا ساراپشىلار G-20 ەلدەرى دە ەكى جاققا «باتىس» جانە «باتىس ەمەستەر» بولىپ بولىنەتىنىن ايتادى. ماسەلەن, ءبىرىنشى جارتىلىققا اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, فرانتسيا, يتاليا, كانادا, اۋستراليا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا جانە ەۋرووداق كىرەدى. باتىس ەمەستەرگە قىتاي, رەسەي, ءۇندىستان, مۇسىلمان ەلدەرى – ساۋد ارابياسى, تۇركيا, يندونەزيا, لاتىن امەريكا ەلدەرى – مەكسيكا, ارگەنتينا, برازيليا جانە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى ەنگەن. بۇلار باتىستىڭ رەسەيدى ايىپتاۋ مەن جازالاۋ ارەكەتتەرىنە قوسىلماعان ەلدەر.
2016 جىلى قازاقستان قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن حانچجوۋ قالاسىندا وتكەن G-20 سامميتىنە قاتىستى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى كەزدەسۋدىڭ قورىتىندىسى وتە تابىستى بولعان. ماسەلەن, كەزدەسۋ ناتيجەسىندە 5 جىلدىڭ ىشىندە جالپى قۇنى 26 ملرد دوللاردى قۇرايتىن ءتۇرلى جوبا جۇزەگە اسىرىلعان. سونداي-اق قازاقستاندىق ءونىم كولەمىنىڭ قىتاي نارىعىندا ارتۋىنا جول اشىلدى. ولاردىڭ اراسىندا بۇعان دەيىن كەڭ كولەمدە ەكسپورتتالعان كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنان بولەك, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى دە بار.
كلۋبقا 2016 جىلى توراعالىق ەتكەن قىتاي ءوز تاريحىندا ءبىرىنشى رەت ونىڭ ءسامميتىن قابىلدادى. وندا وتكەن جيىندا قارجى رىنوگى جانە ەكولوگيا ماسەلەسى تالقىلاندى. ويتكەنى سول كەزدە الەمدىك قارجى ۇيىمدارىن دۇنيە جۇزىندە ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاعانى مازالاعان ەدى. سوندىقتان ولار ساۋدا-ساتتىقتى كەدەرگىلەردەن ارىلتۋ جولدارىن ىزدەۋگە تىرىستى. ال ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىعان قىتاي اۋانىڭ لاستانۋىنان زارداپ شەكتى. سول سەبەپتى ول ەكولوگيالىق جوبالارعا قارجى تارتۋ ماقساتىندا «جاسىل قارجى» ماسەلەسىنە كوبىرەك نازار اۋداردى. G-20 ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق ءوسىم 2016 جىلى ورتاشا ەسەپپەن 1,5%-دى قۇرادى. بۇل باياۋلاۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى دەموگرافيا (تۇرعىنداردىڭ قارتايۋى), كورپوراتيۆتى سەكتوردا جانە مەملەكەتتەر دەڭگەيىندە قارىزداردىڭ وسۋىنە بايلانىستى ينۆەستيتسيالاردىڭ ازايۋى, سونىمەن قاتار پروتەكتسيونيستىك شارالاردىڭ كوبەيۋى بولدى. قىتايدىڭ باستاماسى بويىنشا ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە «جاسىل قارجى» تاقىرىبى ەنگىزىلدى. «جاسىل قارجى» دەپ وتىرعانى – ەنەرگيا ۇنەمدەۋشى جانە ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالاردى قارجىلاندىرۋ. بۇل جوبا ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردە, سونىڭ ىشىندە قىتاي مەن ءۇندىستاندا دا ىسكە اسىپ كەلەدى.
«ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» تاريحىنا ورالار بولساق, G-20 الەمدەگى ەكونوميكاسى ەڭ مىقتى دامىعان جانە تەز دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ كلۋبى. قۇرىلتاي كونفەرەنتسياسى 1999 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بەرليندە ءوتتى. G-20 سامميتتەرىنە تەك مۇشە ەلدەر عانا ەمەس, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, بۇۇ, دۇنيەجۇزىلىك بانك سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دا وكىلدەرى قاتىسادى.
نەگىزى G-20 ۇيىمى 90-جىلداردىڭ سوڭىندا ازيا ەلدەرىن شارپىعان قارجى داعدارىسىنا وراي قۇرىلدى. كريزيستىك ەكونوميكاسى تەز ءوسىپ كەلە جاتقان دامۋشى ەلدەردى الەمدىك ماڭىزى بار تالقىلاۋلار مەن شەشىم قابىلداۋلارعا جەتكىلىكتى دارەجەدە قاتىستىرماۋدىڭ زاردابىن كورسەتتى. ودان بۇرىن ەكونوميكاسى اسا ءىرى جەتى ەل G-7 فورماتىندا باس قوسىپ الەم ماسەلەلەرىن تالقىلايتىن. 2008 جىلعى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس G-7 فورماتىنان G-20-قا ءوتۋ پروتسەسىن تەزدەتتى. ويتكەنى الەمدىك ەكونوميكا بۇرىن-سوڭدى بولماعان توقىراۋعا ۇشىرايدى دەگەن قاۋىپ كۇشەيگەن ەدى.
ءبىر قىزىعى, اۋەلدە G-33 قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىندا بەلگيا, چيلي, مىسىر, گونكونگ, ماروككو, نيدەرلاندى, پولشا, سينگاپۋر, كوت د, يۆۋار, يسپانيا, شۆەتسيا, شۆەيتساريا جانە تايلاند بولدى. ودان كەيىن 1999 جىلى G-22 پايدا بولدى. ءبىر جىل ىشىندە ول G-20-عا قىسقاردى.