(اتاقتى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆپەن سىر-سۇحبات)
گازەتىمىزدە ءبىرازدان بەرى اتاقتى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ پەن بەلگىلى قالامگەر بولات بوداۋبايدىڭ سىر-سۇحباتتارى جاريالانىپ كەلە جاتقانى جۇرتشىلىققا جاقسى ءمالىم. جاقىندا ول اڭگىمەلەر جەكە كىتاپ كۇيىندە شىققالى دا جاتىر. ءبىز بۇگىن حالقىمىزدىڭ قالاۋلى ءانشىسى, اكتەرى قانابەك بايسەيىتوۆ تۋرالى سۇحباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ, ەلىمىزدىڭ داڭقىن اسىرعان تالانتتى پەرزەنتتەر جايىندا اسەرلى اڭگىمەلەرىمەن ازاماتتارىمىزدى ارداقتاۋعا شاقىرا بىلگەن ەراعاڭا رازىلىعىمىزدى ايتامىز.
اۆتور: – ەراعا, ءسىزدىڭ ومىردە دە, ونەردە دە قاتتى سىيلاپ وتكەن اعالارىڭىزدىڭ ءبىرى قانابەك بايسەيىتوۆ بول-عانىن بىلەمىز. تۆورچەستۆولىق تۇرعىدان دا, قىزمەت بارىسىندا دا, كۇندەلىكتى ادامي تىرلىكتە دە ول كىسىمەن كوپ ارالاستىڭىز. قانەكەڭ ءسىزدىڭ تۇڭعىش جازعان “قامار سۇلۋ” وپەراڭىزدىڭ رەجيسسەرى بولىپ, ساحناعا ءوزى دايىنداپ, شىعارىپ, تۇساۋىن كەستى. ال ونەردەگى تۇساۋ كەسۋ ومىردەگى تۇساۋ كەسۋدەن دە ىستىعىراق بولاتىن شىعار دەپ شامالايمىن. ونىڭ ۇستىنە قانابەك بايسەيىتوۆ اعامىزدىڭ دا, ونىڭ اسىل جارى كۇلاش بايسەيىتوۆا اپامىزدىڭ دا حالقىمىزدىڭ تەاتر ونەرىن دامىتۋداعى ەڭبەكتەرى ۇشان-تەڭىز. جۇمات شانين, قاليبەك قۋانىشباەۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, ماناربەك ەرجانوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ سىندى, قازىر وسى تىزىمدە اتتارى اتالماعانىمەن, حالقىمىزدىڭ جادىنان ءبارىبىر وشپەيتىن, قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاعان ارداگەر ازاماتتاردىڭ شوعىرىنداعى قانابەك پەن كۇلاشتىڭ ورىندارى ەرەكشە.
ەركەعالي: – دۇرىس ايتىپ وتىرسىڭ. مەن كۇلاش اپامنىڭ ساحناداعى ونەرىن كونسەرۆاتوريادا وقىپ جۇرگەن جىلدا-رىمدا تالاي تاماشالادىم. ول كەزدە ءبىز ستۋدەنت ەدىك. جاسىراق كەزىمىز عوي. 1957 جىلى مەن كونسەرۆاتوريا ءبىتىردىم. سول جىلى جازعىتۇرىم كۇلاش اپام ماسكەۋ قالاسىندا كوز جۇمدى. ال قانابەك اعامىزبەن كەيىن قىزمەت بارىسىندا, ومىردە تالاي ارالاسۋدىڭ, بىرگە بولۋدىڭ, بىرگە ءجۇرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. جاڭا سەن قانابەكتىڭ دە, كۇلاشتىڭ دە قازاقتىڭ تۇڭعىش مەملەكەتتىك دراما, وپەرا تەاترلارىنىڭ نەگىزىن قالاعاندار قاتارىندا بولعانىن ايتتىڭ. 1933 جىلى قازىرگى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى سول كەزدەگى جاڭاعى ءوزىڭ ايتقان دراما تەاترىنان ءبولىنىپ شىققاندا العاشقى قويىلعان مۋزىكالىق شىعارما – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ليبرەتتوسىنا تەاتردىڭ سول كەزدەگى ديريجەرى, ۋكراينادان كەلگەن كومپوزيتور يۆان كوتسىك مۋزىكاسىن جازعان “ايمان-شولپان” سپەكتاكلى بولاتىن. كۇلاش سوندا ايماننىڭ, قانەكەڭ ارىستاننىڭ ءرولىن ويناعان. ودان كەيىن قويىلعان بەيىمبەت مايلين مەن يۆان كوتسىكتىڭ “شۇعانىڭ بەلگىسى” سپەكتاكلىندە شۇعانىڭ ساحنالىق بەينەسىن دە العاش جاساعان كۇلاش اپامىز بولعان. ال عابيت مۇسىرەپوۆ پەن ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ “قىز جىبەك” وپەراسىنداعى كۇلاش كەسكىندەگەن جىبەكتىڭ, قانابەك ويناعان تولەگەننىڭ, قۇرمانبەك بەينەلەگەن بەكەجاننىڭ, تاعى باسقالارىنىڭ رولدەرى بىردەن-اق كورەرمەندەردىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, سپەكتاكل جۇرتشىلىقتىڭ اسقان سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەنى بەلگىلى.
اۆتور: – حالقىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان سول وپەرانىڭ قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى حالىق اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرما بەرىپ, ۇيىتقى بولۋىمەن جازىلعانىنان حابارىمىز بار.
ەركەعالي: – مۋزىكاداعى كۇردەلى جانرلارعا جاتاتىن وپەرا, بالەت, سيمفونيا سياقتى شىعارمالارعا كومپوزيتورلار, ادەتتە ۇكىمەت پەن مينيسترلىكتەر تاراپىنان ارنايى تاپسىرىستار بولماسا, ءوز تاراپتارىنان كوپ بارا بەرمەيدى. مۇنىڭ ءوزى بەلگىلى جاي. بۇل قازىردە دە سولاي.
اۆتور: – ەراعا, قانەكەڭ تۋرالى دا, كۇلاش تۋرالى دا باسپاسوزدە از جازىلعان جوق. ونىڭ ۇستىنە قانەكەڭنىڭ ءوز ءومىرى, قازاقتىڭ تەاتر ونەرىنىڭ قالىپتاسۋى, ءجۇرىپ وتكەن جولى تۋرالى جازىپ كەتكەن “قۇشتار كوڭىل” اتتى كىتابى جانە بار. قازاق وپەراسىنىڭ, قازاق مۋزىكاسىنىڭ, قازاق تەاترىنىڭ تاريحىنا ارنالعان وقۋلىقتاردا, ءارتۇرلى اۆتورلاردىڭ ءار كەزدە جازعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە دە ول كىسىلەر تۋرالى از ايتىلمايدى. سولاردى قايتالاعانداي بولماۋ ءۇشىن مەن سىزدەن ءوزىڭىزدىڭ تىكەلەي قانەكەڭمەن ارالاسقان, بىرگە بولعان كەزدەرىڭىز تۋرالى عانا ايتىپ بەرۋدى وتىنگەلى وتىرمىن.
ەركەعالي: – قانەكەڭدى مەن ەڭ العاش تەاترداعى, كينوداعى رولدەرى ارقىلى تانىدىم. سونداي-اق ءبىز ونەرگە ارالاسا باستاعان جىلداردا ول اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ رەجيسسەرى بولاتىن. جالپى, قانەكەڭ اكتەرلىك پەن رەجيسسەرلىك قىزمەتتەردىڭ تىزگىنىن اۋەل باستان-اق قاتار ۇستاعان ادام عوي. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ونىڭ رەجيسسەر رەتىندە “قىز جىبەكتى”, “ابايدى” قويعانىن ايتساق تا, بۇل ەڭبەگىنىڭ دە قانشالىقتى جەمىستى بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. “اباي” سپەكتاكلى ءۇشىن ول كەزىندە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. مەنىڭ العاشقى ۇلكەن شىعارمام – “قامار سۇلۋدى” ساحناعا شىعارۋ مىندەتىن دە قانەكەڭ وزىنە الدى. ول كىسى “اۋەلى بايقاپ كورەيىن” دەپ تانىسا باستاعاندا مەن ءبىراز ۋاقىت ءۇمىت پەن كۇدىكتىڭ قۇشاعىندا جۇرگەنىمدى جاسىرمايمىن. وپەرامەن تانىسقان سوڭ: ء“اي, بالا, مىناۋىڭ دۇرىس ەكەن, مەن قويايىن”, دەدى. سوندا عانا كوڭىلىم ورنىنا ءتۇستى. ءسويتىپ كىرىسىپ كەتتى عوي. قانەكەڭ وپەرانى ساحناعا ويداعىداي ەتىپ شىعارۋ ءۇشىن رەجيسسەر رەتىندە كوپ ەڭبەكتەندى. ول ءۇشىن العىسىم مول. سونداي-اق وزىمشە “وپەراعا مەن دە ءبىر جاڭالىق اكەلەيىنشى” دەگەن ويمەن قوسقان تۇستارىما ول كىسى قاتتى شۇقشياتىن. سونداعى نەگىزگى كوزدەيتىنى – قازاق كورەرمەندەرى الگىندەي جاڭالىقتاردى قابىلداي ما, قابىلداماي ما, وپەرا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنە جول تابا ما, تاپپاي ما دەگەن تالاپتاردىڭ توڭىرەگىندە بولىپ كەلەتىن. ال مەن ەسكى سۇرلەۋدى شيىرلاي بەرمەي, وزىمشە جاڭالىقتار اكەلۋگە ۇمتىلدىم عوي. وپەرا تۋرالى تۇسىنىكتەرى ەندى عانا دامىپ كەلە جاتقان, ءالى جەتىلىپ, قالىپتاسىپ بولماعان كورەرمەندەردىڭ شىلاۋىندا كەتپەي, ولاردى وزىمشە ورگە سۇيرەۋدى ماقسات تۇتتىم. ول ۋاقىت, ونىڭ ۇستىنە, ءبىزدىڭ ەندى جاستىقپەن جالىنداپ تۇرعان, بيىكتەرگە ۇمتىلعان كەزىمىز عوي. ماسەلەن, “قامار سۇلۋدان” بۇرىنعى قويىلعان وپەرالاردا رەچيتاتيۆ دەگەن بولاتىن. مونولوگ سياقتى نارسە. نە بولماسا ءبىر انسامبلدەر, دۋەتتەر كەزدەسەتىن. ولاردىڭ ءوزى كوپ بولا بەرمەيتىن. مەنىڭ سولاردان ىلگەرىرەك بارعىم كەلدى عوي باياعى. ءسويتىپ, وپەرانى قويا باستاعان كەزدە, ءبىرىنشى اكتىنىڭ اياعىندا ۇلكەن انسامبل بار بولاتىن مەندە, ون ەكى داۋىستى. ول قازىر دە بار. سوعان كەلگەندە قانەكەڭ اشۋلانىپ, شارت كەتتى.
– ءاي, مىناۋىڭ نە پالە, بالا, نە پالە؟ ءبورىنىڭ ارتىنداي شۋىلداپ جاتىر عوي مىنالارىڭ. مىنادان تۇك تۇسىنبەيدى عوي قازاق, – دەدى تۇتىگىپ. اشۋلانعاندا ءوڭى قاراقوشقىلدانىپ كەتەتىنى بار ەدى.
– قانەكە, ايتىپ وتىرعانىڭىز راس. دەگەنمەن, ەندى ءبىز دە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ الدىڭعى قاتارلى ۇلگىلەرىنە قاراي جىلجۋىمىز كەرەك ەمەس پە, – دەپ مەن دە ءوزىمنىڭ شىعارمامدى قورعاپ, شىرىلداپ جاتىرمىن. وسى جەردە ديريجەرىمىز تۇرعىت وسمانوۆ ماعان كومەككە كەلدى.
– قانەكە, مىنا بالانىڭ جازعانىن, وسى ءبىر تۇسىن ماعان بەرىڭىزشى, ءوزىم شىعارايىن. ەركەعاليدىڭ ايتىپ وتىرعا-نى دۇرىس, ىزدەنگەنى دۇرىس. ەندى ەسكى ءىزدى, باياعى ءوتىپ كەتكەندى قايتالاي بەرگەنىمىز دە بولمايدى عوي, – دەپ ارا ءتۇستى. ءسويتىپ, الگى ون ەكى داۋىستى ءانسامبلدى ساقتاپ قالۋعا كومەكتەستى. سودان تاعى ءبىر كۇنى كەلەم, قىزىل قارىنداشپەن تاعى ءۇش-ءتورت بەتى سىزىلىپ قالادى.
– قانەكە, مىناۋ نە بولدى؟ – دەيمىن عوي.
– كوپىر, – دەيدى. ول كىسى ەۋروپادان كەلگەن “كۋپيۋرا” دەگەن ءسوزدى قازاقى مانەرگە كەلتىرىپ, “كوپىر” دەيتىن ەدى. ەندى قانەكەڭە نە دەي الامىن. امالىم جوق, دىڭكەم قۇرىپ, كونەمىن. ەرتەڭىنە كەلسەم, تاعى بىرەر بەتتى سىزىپ تاستايدى. ءسويتىپ, “كوپىرلەتىپ-كوپىرلەتىپ” “قامار سۇلۋدىڭ” ەكىنشى بولىگىنىڭ قاق جارتىسىن قانەكەڭ قىسقارتىپ تاستادى. العاشقى جازعانىمدا 30-35 مينوتتەي ەدى, سودان ون جەتى-اق ءمينوتىن قالدىردى. ءسويتىپ 1962 جىلدىڭ اياعى مەن 1963 جىلدىڭ باسىندا “قامار سۇلۋدى” قويىپ شىقتى. اناتولي نەناشەۆ دەگەن سۋرەتشىنىڭ دەكوراتسياسى كەرەمەت ەدى. مىنە, سول “قامار سۇلۋ” سپەكتاكلىنىڭ ءجۇرىپ جاتقانىنا قازىر قىرىق جىلدان اسىپ كەتتى. ودان بەرى ونى قانشاما ادام كوردى, قانشاما بۋىن قازاقتىڭ انشىلەرى قامار بولىپ, احمەت بولىپ, نۇرىم بولىپ, ومار بولىپ وينادى.
اۆتور: – قانەكەڭنىڭ قىسقارتقان جەرلەرىن كەيىن قايتادان ورنىنا كەلتىردىڭىزدەر مە, الدە سولاي قالدى ما؟
ەركەعالي: – ويلانا كەلە, ولاردى ورنىنا كەلتىرگەن جوقپىن. قانەكەڭنىڭ قىسقارتۋلارىنان كەيىن وپەرا جيناقىلانا, شىمىرلانا تۇسكەندەي بولىپ كورىندى. ونىڭ ەسەسىنە كەيىن باكىر ءتاجى-باەۆقا ايتىپ, تاعى ءبىر شاعىن ءبولىم, كارتينا قوستىم. ول الگى احمەتتى ۇرىپ, قاماردى دا جازالايتىن ءسات... جالپى, “قامار سۇلۋدى” قانەكەڭ ساحنالاعانىنا ريزامىن. ويتكەنى, ول قامار سۇلۋ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتى, سول كەزدەگى قازاق دالاسىنداعى ءومىردى, حال-احۋالدى, الەۋمەتتىك جاعدايلاردى, سالت-داستۇرلەردى مەنەن ارتىق بىلەتىن ەدى. وپەرانى قويۋ بارىسىندا مۇنىڭ ارينە پايداسى ءتيدى. “قامار سۇلۋدى” قويۋ ۇستىندە قانەكەڭمەن ءجيى كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسىپ, پىكىرلەسىپ, اعالى-ىنىدەي بولىپ كەتتىك.
ال كەيىنىرەك قانەكەڭمەن ءتىپتى ءبىر ۇيدە تۇردىق. بۇرىنعى سوۆەت كوشەسى مەن تولەباەۆتىڭ بۇرىشىندا. ول كىسى 1965 جىلى پەنسياعا شىقتى. سودان كوشەدە كورىپ قالسا:
– ءاي, سارى بالا, سەن اۋىل جاققا بارايىن دەپ جۇرگەن جوقسىڭ با؟ – دەپ سۇرايدى.
– بارامىن, جاقىندا, – دەيمىن.
– مەنى ۇمىتپا, – دەيدى. “الا كەت” دەگەنى, كولىگى جوق قوي. كلارانى “قىزىم” دەيدى, اكەسىمەن تۇستاس قوي. كلارانىڭ اكەسى تۇراتىن كولحوزدىڭ باستىعى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ابدىقادىر دايىروۆپەن قۇرداس بولاتىن قانەكەڭ. مەنىڭ قايىن اتام ابدىقادىر دايىروۆپەن جولداس بولاتىن. سودان كلاراعا كەلىپ ايتام:
– ءاي, ءبىر-ەكى شولمەگىڭدى ىڭعايلا, تاماعىڭدى دايىندا, انا كىسى, قانابەك اكەڭ ەلگە بارايىن دەپ جاتىر, – دەيمىن عوي. ول كەزدە جاعدايىمىز تۇزەلە باستاعان.
ءسويتىپ, بىردە جولعا شىقتىق. اناۋ ارقارلىنىڭ تاۋى بار عوي, سوعان جاقىندادىق. ءوزى كادىمگىدەي الىستان كوز تارتىپ, بيىكتەپ تۇرادى. سونىڭ ماڭىندا مالايسارىنىڭ اسۋى بار. ارقارلىنىڭ اسۋىنان اسىپ, ارى قاراي جۇرە بەرگەندە “وسى جەرگە توقتا” دەدى. ءوزى الدىندا وتىرادى. قانەكەڭ مارقۇم اياعى قىسقالاۋ, كەۋدەلى, دەنەسى اۋىرلاۋ بولاتىن. سالماقتى ادام عوي. سودان قيقالاقتاپ شىقتى. مەن كلارانى ءتۇرتىپ قالدىم, انالارىڭدى الىپ شىق دەپ. اسۋدان اسقاندا, سول تۇستا جەر ءۇستى ءبىراز تەگىستەلىپ كەتەدى. سول تەگىس جەردەن ەلۋ-الپىس مەتردەي جەردە جارتاستار باستالادى, گرانيت تاستار.
– مىنا جەرگە داستارقانىڭدى جاي, بالام, – دەدى كلاراعا. كلارا داستارقانىن جايدى. مەن كۇلدىم. ك ۇلىپ ەدىم, ۇندەمەدى. سودان داستارقان جايىپ, شولمەكتىڭ اۋزىن اشىپ, قۇيىپ, ەت, اناۋ-مىناۋ تاماعىمىزدى جايدىق.
– سارى بالا, سەن عوي, مەنى باياعى اراق ىشكىسى كەلىپ توقتاتتى دەپ ويلادىڭ, كۇلگەنىڭ سول عوي سەنىڭ, – دەدى. ءۇندەمەدىم. سەزە قويدىم, ارتىق كەتكەنىمدى. سودان ايتتى: – سەن مەنەن كوپ كىشىسىڭ عوي, – دەپ. راسىندا دا شيرەك عاسىر, جيىرما بەس جاس كىشىمىن عوي.
– ەسىڭدە ءجۇرسىن دەپ ءبىر اڭگىمە ايتايىن دەپ وتىرمىن, – دەدى. – 1934 جىلى كۇلاش ەكەۋمىز ۇيلەنگەندە جازعى دەمالىسىمىزدى الىپ, ات-اربا جەگىپ, كۇلاشتى العاش ەلگە اپارا جاتقانىمدا, وسى اراعا كەلىپ توقتاپ, داستارقان جايىپ ەدىك. كۇلاشپەن ەكەۋمىزدىڭ العاشقى داستارقان جايعان جەرىمىز وسى ەدى. سونى سەن بىلە ءجۇرسىن دەپ ايتىپ وتىرمىن. سەن باياعى اراق ىشكىسى كەلىپ توقتاتتى دەپ ك ۇلىپ وتىرسىڭ عوي ماعان, – دەدى.
سودان تالاي رەت تالدىقورعان وبلىسىنا وبكومنىڭ حاتشىسى بولىپ كەلگەن, ال كەيىن اكىم بولىپ كەلگەن جىگىتتەرگە ايتتىم, ء“اي, وسى اراعا ءبىر بەلگى قويمايسىڭدار ما” دەپ. “كۇلاش پەن قانابەك بايسەيىتوۆتەردىڭ العاشقى داستارقان جايعان جەرى” دەسەڭدەر, جول ءۇستى, ارى-بەرى وتكەندەردىڭ توقتاپ, سول كىسىلەردى ەسكە الىپ, شاي-پاي ىشۋىنە دە جاقسى دەپ. ءبارى دە دۇرىس-دۇرىس دەيدى, كەلىسكەن بولادى, بىراق ەشقايسىسى شىنداپ ەلەپ-ەسكەرمەيدى. ءسويتىپ قانشاما جىلدار تەككە ءوتتى.
اقىرىندا, ءساتى ءتۇسىپ, وسى وتكەن 2009 جىلدىڭ كۇزىندە مەنىڭ سول ءبىر باياعىدان اڭساعان ءىسىم جۇزەگە استى. قالاي دەيسىڭ عوي. بىلتىر جاز ايىندا, بالقاش كولىنىڭ جاعاسىندا دەم الىپ جاتقانىمدا, نەگىزگى ماماندىعى قۇرىلىسشى, بىراق ءوزى قازىرگى كەزدىڭ ىڭعايىنا قاراي كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ جۇرگەن قازاقتىڭ ءبىر ەستى ازاماتى قۋات ەسىمحانوۆ ماعان سالەم بەرۋگە سول جەرگە كەلدى. سوزدەن ءسوز شىعىپ وتىرىپ مەن باياعىداعى قانەكەڭ مەن كۇلاشتىڭ العاشقى شاي ىشكەن جەرى تۋرالى اڭگىمەمدى ايتىپ قالدىم.
– ماشينەمەن بىرگە بارساق, سول جەردى كورسەتە الار ما ەدىڭىز؟ – دەپ سۇرادى ول.
– سەن ونى قايتەيىن دەپ ەدىڭ؟ – دەدىم.
– ءبىز دە قازاقتىڭ بالاسى ەمەسپىز بە؟ سول جەرگە بەلگى قويۋدى كوپ جىلدان بەرى موينىڭىزداعى امانات سەكىلدى سەزىنىپ كەلەدى ەكەنسىز. كۇلاش پەن قانابەك – حالقىمىزدىڭ جۇلدىزدارى عوي. ءسىزدىڭ سول تىلەگىڭىزدى ىسكە اسىرايىق تا, – دەدى ول.
سوزىنە ريزا بولدىم. بالقاش پەن ارقارلى تاۋىنىڭ اراسى ەكى ءجۇز شاقىرىمنان ءسال اسادى. مەن ماشينەمەن جول جۇرگەندى ونشا ۇناتپاسام دا, جاڭاعىداي سوزدەردى ەستىگەن سوڭ, بىرگە بارىپ, كورسەتىپ قايتتىم.
ازامات ايتقانىندا تۇردى. كەيىن بايقاسام, بۇل قۋات دەگەن جىگىتىڭىز حالقىمىزدىڭ ناعىز ۇلتىن سۇيەتىن ۇلدارىنىڭ ءبىرى ەكەن. ونەرگە, ادەبيەتكە جاقىن جۇرەتىنىن بۇرىننان ەپتەپ ءبىلۋشى ەدىم. ءسابي كەزىندە اكەدەن جەتىم قالىپ, قيىندىقتى كوپ كورىپ وسسە دە, “بولات كەزدىك قاپ تۇبىندە جاتپايدى” دەگەندەي, زەرەكتىگىنىڭ, العىرلىعىنىڭ ارقاسىندا مەكتەپتە دە, جوعارى وقۋ ورنىندا دا جاقسى وقىپتى. ەڭبەك باسپالداعىمەن بيىكتەپ, جاسى وتىزعا جەتپەي جاتىپ-اق اۋدان باسشىسى دارەجەسىنە كوتەرىلىپتى. قۋاتتىڭ اتاق-داڭقى اسىرەسە ول پاۆلودار وبلىسىنىڭ قازىرگى اقسۋ (بۇرىنعى ەرماك) اۋدانىن باسقارىپ تۇرعان كەزىندە شىقتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ سول العاشقى جىلدارىندا, سولتۇستىك وبلىستاردا وتارشىلدىق پيعىلدىڭ بەتى ءالى قايتپاي تۇرعاندا, قازاق دالاسىن باياعىدا قانعا بوكتىرگەن ەرماك سىندى قاراقشىنىڭ ەسكەرتكىشىن قۇلاتىپ, اۋداننىڭ “اقسۋ” دەگەن ەجەلگى اتىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس بولاتىن. سونداي ەرلىكتى قۋات جاسادى. ودان كەيىن ءسولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تۇرعان كەزىندە دە ۇلت مۇددەسى ءۇشىن جانىپ-كۇيدى. كەيىنگى جىلداردا ءوزىنىڭ نەگىزگى ماماندىعى بويىنشا كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىسا ءجۇرىپ, تۋعان حالقىنىڭ جوعىن ءالى كۇنگە دەيىن تۇگەندەۋمەن كەلە جاتقان ازامات قوي.
اۆتور: – ارقارلى اسۋىنداعى كۇلاش پەن قانابەككە قويىلعان سول ەسكەرتكىش قۇلپىتاستى ءوزىڭىز بارىپ, كورە الدىڭىز با؟
ەركەعالي: – ءازىر بارا العانىم جوق. بىراق قۋات ماعان سۋرەتىن اكەلىپ كورسەتتى. بىرنەشە توننا بولاتىن ۇلكەن قىزعىلت گرانيت تاستىڭ ءبىر بەتىن تەگىستەپ, جالتىراتىپ جىبەرىپ, سوعان: “قازاقتىڭ ايگىلى ءانشىسى كۇلاشتىڭ جەتىسۋ ەلىنە كەلىن رەتىندە العاش كەلگەن ساپارىندا قانابەك بايسەيىت ۇلى ەكەۋىنىڭ ات شالدىرىپ, داستارقان جايعان جەرى” – دەگەن ءسوزدەردى جازدىرىپ, استىنا كەسە-شاينەكتەرى بار دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ سۋرەتىن سالدىرىپتى. اينالاسىن قورشاتىپ, جانىنا اق مارماردەن ورىندىق ورناتىپتى. بىراق ەسكەرتكىش قۇلپىتاستىڭ اشىلۋ ءراسىمى ءالى وتكەن جوق. ونى ەندى بەلگىلى ءبىر ۋاقىت بەلگىلەپ, تەلەۆيزيانىڭ, گازەت-جۋرنالداردىڭ, اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىن شاقىرىپ, وبلىستىق اكىمدىكتىڭ ءوزى وتكىزەتىن بولار.
اۆتور: ەراعا, جالپى قانەكەڭمەن تالاي كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسىپ ءجۇرگەنىڭىزدە ول كىسى ءوزىنىڭ جاستىق شاعى تۋرالى دا ايتقان بولار؟
ەركەعالي: – بىردە سوزدەن ءسوز شىعىپ, بوزبالا, جىگىت شاقتارىن ەسكە العانى ويىمدا قالىپتى. اۋىلدا جۇرگەن كەزدەرىن, تەحنيكۋمدا وقىعانىن, قارابۇلاق اۋدانىندا ميليتسيا بولىپ ىستەگەنىن ايتقان. ول ۋاقىتتا اراق دەگەندى بىلمەيتىنبىز. ماشينە دە جوق. قىستا ات-شانا-مەن جۇرەسىڭ, جازدا سالت اتپەن جۇرەسىڭ. بىردە شارشايسىڭ, بىردە شالدىعاسىڭ. سودان كەيىن رەسەيدىڭ يمپەرياسى زامانىندا ورىس-كازاكتاردان كورگەن قورلىعىمىز ەسىمىزدەن كەتپەيدى. ولاردان تالاي زورلىق كوردىك قوي. سولارعا كەيدە تىزەمدى باتىرىپ الاتىن دا جاعدايلار بولۋشى ەدى. جاستىقتىڭ قىزۋى دا بولار, سول تىزە باتىرىپ الۋعا قيسىنى كەلىپ قالعاندا الگىلەردى اياماۋشى ەدىم. كىناسى بارىن ءبىلىپ تۇرسام, قامشىمەن ەركەگىن دە, ايەلىن دە تارتىپ-تارتىپ جىبەرەتىنمىن دەيدى. ونداعىم: “ەندى ولار دا مەنىڭ الدىمدا قالتىراپ-دىرىلدەپ تۇرسىن, كىم ەكەنىمدى ءبىلسىن دەپ ىستەيمىن” دەيدى. سوندا العاش رەت سولاردىڭ ساموگوندا-رىن ءىشىپ جۇردىك, ءويتىپ جۇردىك, ءبۇيتىپ جۇردىك دەپ وتكەندەگى جايلاردى ەسكە العان. مۇنداي كەيبىر اڭگىمەلەردىڭ ءوزى وسەككە ۇقساپ كەتەتىن بولعاندىقتان, وندايلاردى قويايىق, ايتپايىق, دەيتىن.
اۆتور: – ەندەشە ناقتى جايلارعا كوشەيىك. سول تەحنيكۋمدا وقىپ ءجۇرگەنىندە ستۋدەنتتەردىڭ كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ, كوزگە تۇسكەن قانەكەڭ ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن, 1929 جىلى قازاق دراما تەاترىنا قىزمەتكە قابىلدانعان عوي.
ەركەعالي: – ءيا. تەاتردا ءارتۇرلى رولدەردە ويناي ءجۇرىپ, ءوزى دە “وزبىر بولىس”, “زاۋرە”, “تارتىس” سياقتى پەسالار جازعان. كەيىن مۋزىكالىق تەاتر قۇرىلىپ, ول وپەرا تەاترىنا اينالعاندا “ايمان-شولپاندا” – ارىستاننىڭ, “قىز جىبەكتە” – تولەگەننىڭ, “ەر تارعىندا” – تارعىننىڭ, “اباي” وپەراسىندا – ابايدىڭ, تاعى باسقالارىنىڭ رولدەرىن ويناعان. ودان سوڭ ۇزاق جىلدار رەجيسسەر بولىپ ىستەپ, تەاتردا سپەكتاكلدەر قويعان. مەن قانەكەڭمەن ءوزىمنىڭ “قامار سۇلۋ” وپەرامدى قويعان كەزىندە قويان-قولتىق ارالاستىم. رەجيسسەر بولىپ جۇرگەن جىلدارىندا گاسترول-دىك ساپارلارعا بىرگە شىققان كەزدەرىمىز بولدى. كەيىنىرەك قانەكەڭمەن ءبىر جولى اڭ اۋلاۋعا دا بىرگە بارىپ قايتقانبىز.
اۆتور: – سونداي ساپارلارىڭىزدى ناقتى ەسكە الىپ, ايتىپ جىبەرمەيسىز بە؟
ەركەعالي: – ايتايىن. 1962 جىلى عوي دەيمىن... ماسكەۋدەگى كرەملدە سەزدەر سارايى سالىندى عوي. ونى سول كەزدە سىرتىنان اقىرىنداپ ءسوز ەتەتىندەر “ستيلياگا سرەدي بويار” دەيتىن. وزگەسى ەسكى كونە عيماراتتار عوي, بالەن عاسىردان بەرى قاراي كەلە جاتقان. ال مىناۋ اينەك, بەتوننان جەڭىل ەتىلىپ سالىنعان.
سوندا اۋەلى ورىس ونەرىنىڭ دەكاداسى بولدى. سودان كەيىن ۋكراينانى جىبەردى. ءۇشىنشى بولىپ ونەر كورسەتۋگە ءبىز باردىق. ول كەزدە ءلايلا عالىمجانوۆا مادەنيەت ءمينيسترى. مەن سول مينيسترلىكتىڭ باس باسقارماسىنىڭ باستىعىمىن. نەگىزگى ۇيىمداستىرۋ, ورنالاستىرۋ, رەپەتيتسيالار وتكىزۋ, تولىپ جاتقان ۇساق-تۇيەك جۇمىستاردى جەكسەمبەك ەكەۋىمىز ىستەيمىز. جەكسەمبەك ول كەزدە وپەرا تەاترىنىڭ ديرەكتورى. سول جولى ءبىرىنشى رەت ريشات ابدۋللين ساحناعا ءوزىنىڭ زاۋر دەيتىن بالاسىن الىپ شىقتى. رادىگيننىڭ “زدراۆستۆۋي, زەمليا تسەليننايا”, ومىربەك بايدىلداەۆ دەيتىن ازامات بولعان, سونىڭ “تۋعان جەر” دەيتىن جاقسى ءانى بولاتىن, سونى ەكەۋى دۋەتپەن ايتىپ شىقتى. سول جولى جالعىز رەجيسسەر بولدى, ول قانابەك بايسەيىتوۆ ەدى. جالعىز ديريجەر بولدى, ول – تۇرعىت وسمانوۆ. ماسكەۋگە كەلدىك. “تسەنترالنايا” دەگەن قوناق ءۇي بار بولاتىن, سىرت قاراعاندا جاتاقحانا سياقتى, سوندا ادامدارىمىزدى ورنالاستىرىپ جۇرگەنبىز. ءبىر ۋاقىتتا بىزگە ءلايلا عاليەۆنا:
– قازىر بارامىز, كۇتىپ الىڭدار, – دەپ تەلەفون سوقتى.
سالدەن سوڭ كەلدى. جانىندا ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى نۇرىمبەك ءجاندىلدين بار ەكەن.
– قالاي, دۇرىس ورنالاسىپ جاتىرسىڭدار ما؟ – دەپ سۇرادى بىزدەن.
– بارلىعى دۇرىس, – دەپ جاۋاپ بەردىك. سودان قوناق ءۇيدىڭ حولىنا كىرگەنبىز. سول جەردە بۋفەتى دە بار بولاتىن. قاراساق, سول بۋفەتتەن تۇرعىت مارقۇم, ازىراق ۇرتتاپ العان عوي, روزوۆەنكي بولىپ, قىزارا ءبورتىپ, جايلاپ شىعىپ كەلەدى ەكەن. ءوزىنىڭ ءبىر اياعى كەمدەۋ بولعاندىقتان سىلتىپ باساتىن-دى.
نۇرىمبەك ءجاندىلدين ونى كوردى دە, شارت ەتىپ اشۋلاندى.
– كوردىم, قالاي ورنالاسقاندارىڭدى. ادامدارىڭا دۇرىستاپ يە بولىڭدار, – دەدى دە, ءلايلانى قاسىنا ەرتىپ الىپ, كەتىپ قالدى.
مەن ەندى ول كەزدە جەكسەمبەكتىڭ باستىعىمىن عوي.
– ال ەندى نە ىستەيمىز؟ – دەدىم وعان.
– كەل, قانەكەڭدى,تۇرعىتتى ىزدەيىك, – دەدى ول.
سودان ايداپ ءوزىمىز جاڭا عانا كورگەن تۇرعىتتىڭ نومىرىنە كەلدىك. فاريدا پەرزاداەۆا دەگەن تەلەۆيزيادا ىستەيتىن ءبىر ايەل بولعان-دى, سونىمەن تۇراتىن ەدى. “گراجدانسكي براك” دەيتىن شىقتى عوي وسى كۇنى, ولاردىكى سول كەزدە سونداي بولاتىن. نومىرىنە كەلسەك, فاريدا وتىر.
– تۇرعىت قايدا؟ – دەپ سۇراپ ەدىك:
– بىلمەيمىن, بۋفەتكە كەتتىم دەگەن ەدى, – دەپ جاۋاپ بەردى. ءبىز زەكىپ تاستادىق:
– ءبىز سەنى سول ءۇشىن الىپ كەلدىك قوي, سونىڭ قاسىندا بولسىن, سوعان قاراسىن دەپ.
جارىتىپ ەشتەڭە ايتپادى, قايدا كەتكەنىن بىلمەيمىن دەيدى, بىلسە دە ايتقىسى كەلمەي وتىر عوي دەيمىن. سودان ەندى قانەكەڭدى ىزدەيىك, ول كىسى دە نومىرىندە بولماي شىقتى.
– بۇل قايدا كەتتى ەكەن؟ – دەپ, جەكسەمبەكتەن سىر قىلىپ سۇرادىم. – قايدا بارۋى مۇمكىن, سەن بىلەتىن شىعارسىڭ, – دەپ. ول كۇلدى دە:
– كونتسەرتمەيستەر ايەل شايعا شاقىرىپ تۇراتىن سياقتى ەدى, – دەدى.
– كەتتىك وندا, سوعان بارايىق, – دەدىم. سالىپ ۇرىپ ولگا كرىلوۆەتسكايا دەگەن كونتسەرتمەيستەر ايەلدىڭ نومىرىنە كەلدىك.
بارساق ەسىگى جابىق تۇر, ەشكىم اشپايدى. ارى تاقىلداتتىق, بەرى تاقىلداتتىق. بىراق ىشىندە الدەكىمدەر بار سياقتى. سودان سوڭ ويباي سالدىق, “اش” دەپ. ارعى جاقتان قانەكەڭنىڭ داۋىسىن ەستىدىك. ءبىزدى سىباپ, ۇرىسىپ كەلە جاتىر, “سۆولىشتار, ادامعا ءبىر كىشكەنە تىنىشتىق بەرەسىڭدەر مە, جوق پا” دەپ. اشتى. ايۋداي بولىپ الدىمىزدان شىقتى. ءىشىپ الىپتى. سودان كەيىن جەكسەمبەك ەكەۋىمىز, ءبىر جاعىنان, ءوزىمىزدىڭ اعامىزداي, ءبىر جاعى, اكەمىزدەي ادام عوي, ەكى قولتىقتان سۇيرەگەندەي ەتىپ الىپ كەتتىك. ونىڭ سەبەبى – ەرتەڭ كەشكە كونتسەرتىمىز بولماق. تاڭەرتەڭ رەپەتيتسيا بولۋى كەرەك. سوندا ەرتەڭ ءبىر رەپەتيتسيا, ءبىر كونتسەرت بولۋعا ءتيىس. ال ەرتەڭ تاڭەرتەڭ ديريجەرىمىز بەن رەجيسسەرىمىز ەكەۋى بىردەي شالا ماس بولىپ جۇرسە قيىن بولادى عوي. جانتالاسىپ جۇرگەنىمىز سوندىقتان عوي. ايتپەسە ولاردىڭ قايدا جۇرگەنىن, نە ىستەپ جۇرگەنىن قاداعالاپ قايتەمىز. بۇگىن سامولەتپەن كەلىپ ءتۇستى, پويىزدان ءتۇستى, ەگەر ىشپەسە, دۇرىس ءجۇرىپ تۇراتىن بولسا, اركىمنىڭ ەركى بار عوي دەم الۋعا.
سودان قانەكەڭدى جەكسەمبەك ەكەۋمىز ەكى قولتىعىنان الىپ, ءوز بولمەسىنە قاراي سۇيرەتكەندەي ەتىپ الىپ كەلە جاتىرمىز. ەندى بارلىعىمىز تالدىقورعاندىق بولعاننان كەيىن, جەرلەس بولعاندىقتان, جاقىن-جاقىن جۇرەتىن جاعدايلارىمىز دا بولاتىن. الىپ كەلىپ, بەلۋارىنا دەيىن جالاڭاشتاپ, شەشىندىرىپ, ۆانناعا ەڭكەيتىپ قويىپ, ماستىعى ءبىراز تارقاسىن دەپ سۋىق سۋدى جىبەرىپ, باسىن, موينىن, كەۋدەسىن جۋىپ جاتىرمىز. “مەنى ولتىرەسىڭدەر مە”, – دەپ ويباي سالىپ, باجىلداپ جاتىر. “ولمەسەڭ ومە قاپ, سەنىڭ ءبۇيتىپ ءتىرى جۇرگەنىڭنەن ءولگەنىڭ ارتىق بىزگە, بۇل نە دەگەن سۇمدىق, ەرتەڭ كونتسەرت. ونى قالاي وتكىزەسىڭ. اۋىلدا كىشكەنتاي ۇلىڭ, الدان كۇتىپ وتىر. سولاردى نەگە ويلامايسىڭ؟ ۇيىقتا. دەم ال. قازىر سەنى سىرتىڭنان بەكىتىپ كەتەمىز دە, تاڭەرتەڭ كەلىپ ەسىكتى ءوزىمىز اشامىز”, – دەپ توسەگىنە جاتقىزدىق. الدىندا جەكسەمبەككە ايتقانمىن, “بۇل اعامىزدىڭ زاپاس بىردەڭەلەرى بولماسىن, جيناپ الىپ كەتەيىك, سەنىڭ نومىرىڭدە تۇرسىن, ەرتەڭ كونتسەرت وتكەننەن كەيىن بەرەرسىڭ” دەپ. سونىمەن جەكسەمبەك بىرەر بوتەلكەنى تاۋىپ الدى دا, “باسقا ەشتەڭە جوق ەكەن” دەدى. جارايدى وندا دەپ كەتىپ بارا جاتساق, شال سىلق-سىلق كۇلەدى بىزگە. سوسىن ايتتىم: ء“اي, جەكە, مىناۋ ءبىزدى مازاق قىلىپ جاتىر. بۇنىڭ ءبىر جەردە تىققان تاعى بىردەمەسى بار, قايتادان قارايىق”, – دەپ. تەرەزەنىڭ قالىڭ ماتادان جاساعان پەردەسىن تارتىپ قالسام, ار جاعىندا تاعى دا ەكى بوتەلكە تۇر. ءوزى سەزدىرىپ قويدى. سودان الگىنىڭ ءبارىن سالدىرلاتىپ جيناپ الىپ كەتىپ بارا جاتساق, ء“اي, ەڭ بولماسا بىرەۋىن تاستاپ كەتسەڭدەرشى” دەپ ايقايلايدى.
ەرتەسىنە كونتسەرت جاقسى ءوتتى, ءبارى دۇرىس بولدى. سودان ءبىز گاسترولدىك ساپارىمىزدى ارى قاراي جالعاستىرىپ, قازانعا كەتتىك. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرسىڭ دەيسىڭ عوي. سول جولى قانەكەڭ مەنى “پەكين” قوناق ۇيىنە الىپ بارعان. سونداعى كەزەكشى ايەلمەن سويلەسىپ, ءتورتىنشى قاباتتاعى, قازىر ەندى ءنومىرىن ناقتى ايتا المايمىن, 432 مە, 437 مە, ءبىر ءنومىردى كورسەتىپ, “كۇلاش وسىندا قايتىس بولعان” دەگەندى ايتقان ەدى.
(جالعاسى)