اقتوبە وبلىسى – ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان, ينۆەستيتسيا سالۋعا قولايلى ءوڭىر. وبلىس اۋماعىندا جەر استى پايدالى قازبا بايلىقتارى دا جەتكىلىكتى. سوندىقتان دا شەتەلدىك ينۆەستورلار وسىندا قارجى سالىپ, جۇمىس ىستەۋگە ىنتالى. مۇنىڭ ءوزى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ بۇرىنعىدان دا گورى ىلگەرىلەۋىنە ىقپال ەتۋدە.
ءبىز «اقتوبە وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسى» مەملەكەتتىك مەكەمەسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعجان تىلەگەنوۆكە جولىعىپ, وبلىستىڭ وتكەن جىلعى قول جەتكەن ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىن, ينتەگراتسيالىق ىزدەنىستەرىن اڭگىمەلەپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– باعجان نۇرىللا ۇلى, ەڭ الدىمەن ءوڭىر ەكونوميكاسىنا سەرپىن بەرەتىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارىسىنا توقتالا كەتسەڭىز.
– ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلا باستاعان ءتورت جىلدا وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. ىشكى وڭىرلىك ءونىم قۇرىلىمىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى تۇراقتى ءوسىپ كەلە جاتىر. بۇل كورسەتكىش 7,1 پايىزدان 9,4 پايىزعا كوتەرىلدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى ءبىر ادامعا ەسەپتەگەندە 34,9 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا وتكەن جىلى 496,2 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى.
وبلىس ەكونوميكاسىن دامىتۋدا كاسىپورىنداردىڭ يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىگى اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. 2010 جىلدان بەرى عىلىمي-تەحنيكالىق جۇمىستار كولەمىنىڭ ورىندالۋىن 28,4 پايىزعا ءوسىرۋ كوزدەلىپ, ول 14,7 ميلليارد تەڭگە قۇرادى. كاسىپورىنداردىڭ تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالىق شىعىندارى شامامەن ەكى ەسە ارتتى. قازىرگى تاڭدا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كەزەكتى ناقتىلاۋدىڭ ەسەبىمەن جالپى سوماسى 574,9 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 76 ينۆەستيتسيالىق جوبا ەنگىزىلگەن. بۇل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قۇرىلىس جۇمىستارىندا 8 مىڭ جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ال ولار پايدالانۋعا بەرىلگەندە 10 مىڭ ادام ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
ءتورت جىلدا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا جالپى سوماسى 301,8 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 70 نىسان ىسكە قوسىلىپ, 6 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. تەك وتكەن جىلى عانا 115,1 ميللياردا تەڭگە تۇراتىن 8 جوبا پايدالانۋعا بەرىلىپ, 700-دەن استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى.
جاڭا نىساندار پايدالانۋعا بەرىلۋىمەن قوسىمشا 236,4 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرى ءوندىرىلدى. بۇل جالپى وندىرىلگەن ءونىم كولەمىنىڭ 17,5 پايىزى بولىپ تابىلادى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جوبالاردى ىسكە قوسۋ ارقىلى وڭدەۋ سەكتورىندا 14,0 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, ول جالپى وڭدەۋ ونەركاسىبىندە وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 5 پايىزىن قۇرادى.
– بۇل باعىتتا ۇستىمىزدەگى جىلى قانداي جوبالار جۇزەگە اسىرىلادى دەپ كۇتىلۋدە؟
– ۇستىمىزدەگى جىلى جالپى سوماسى 200 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجىعا 10 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلادى. سونىڭ ىشىندە يننوۆاتسيالىق ونىمدەر وندىرەتىن ءىرى جوبالار بار. مىسالى, جىلىنا 430 مىڭ توننا ءونىم شىعاراتىن رەلس ارقالىقتارى زاۋىتى قۇرىلىسىن «اقتوبە رەلس ارقالىقتارى زاۋىتى» جشس «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق-پەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل كاسىپورىننىڭ ونىمدەرى وزبەكستان, تۇرىكمەنستان جانە ازەربايجان ەلدەرىنىڭ رىنوگىنا شىعارىلاتىن بولادى. بۇل – وسى ەلدەرمەن ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن شارۋالار. قىتايلىق ينۆەستورلار دا ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى اياقتاپ كەلەدى. بيىل «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق №3 جاڭاجول گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى كەزەگىن ىسكە قوسادى. بۇل نىسانداردىڭ جىلدىق قۋاتى 6 ميلليارد تەكشە مەتر گاز وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇندا قۋاتى 160 مۆت. گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. كومپانيا 2015 جىلى «مورتىق» كەن ورنىنان قۋاتى جىلىنا 500 مىڭ توننا بيتۋم وندىرەتىن زاۋىت قۇرىلىسىن باستاماقشى. ونىڭ قۇنى 65 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى.
مۇنداي جوبالار حيميا ونەركىسىبىندە دە قولعا الىنۋدا. «ChilisaiChemicals» كومپانياسى اناعۇرلىم كۇردەلى مينەرالدى تىڭايتقىش وندىرەتىن زاۋىت قۇرىلىسىن باستاۋدى جوسپارلاۋدا. ونىڭ جىلدىق قۋاتى 830 مىڭ توننادان باستالىپ, 1,7 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. زاۋىتقا سالىناتىن ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 600 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى. «باتىس كالي» جشس جىلىنا 1,5 ميلليون توننا كالي تىڭايتقىشىن وندىرەتىن زاۋىت قۇرىلىسىن باستايدى, ينۆەستيتسيا كولەمى 1,3 ميلليارد اقش دوللارى بولادى. بولاشاقتا وبلىستا نيكەل, بيتۋم زاۋىتتارى, التىن ءوندىرۋ فابريكاسى جانە باسقا ءىرى نىساندار ىسكە قوسىلماقشى. وبلىستى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانسالارىن, قارعالى اۋدانىندا قۋاتى 96 مۆت. بولاتىن جەل ەلەكتر ساتانساسىن پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلۋدە.
– بۇل ارادا اقتوبەنىڭ اگلومەراتسيالىق دامۋ مۇمكىندىگى دە ەسكەرىلەتىن بولار, ءسىرا.
– اقتوبەنىڭ الماتى, استانا جانە شىمكەنت قالالارىمەن ءبىرگە ۋرباندىق ورتالىقتار قاتارىنا جاتقىزىلۋى ءوڭىر ءۇشىن اسا ماڭىزدى. بۇل ءبىزدىڭ ءمۇمكىندىگىمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتە تۇسەدى, ەكونوميكالىق دامۋدا جاڭا جەتىستىكتەرگە جەتۋدىڭ العىشارتتارىن جاسايدى. باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن پايدالانا وتىرىپ, الەمدىك ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن وسى زامانعى ونەركاسىپتىك-وندىرىستىك كەشەندەر قۇرۋ ءۇشىن ۇستىمىزدەگى جىلى يندۋستريالىق ايماق قۇرىلىسىن باستاۋ جوسپارلانۋدا. يندۋستريالىق ايماقتىڭ ماماندانۋ باعىتى انىقتالدى. مۇندا قۇرىلىس يندۋسترياسى سالاسىندا بىرقاتار ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى – ىدىستىق اينەك زاۋىتىن, ءمارمار وڭدەۋ, مەتالل قۇرىلعىلارى ءوندىرىسىن, سەندۆيچ پانەلدەر ءوندىرىسىن جانە باسقالارىن ورنالاستىرۋ كوزدەلۋدە. سونداي-اق, ينفراقۇرىلىمدىق نىساندار قۇرىلىسىن سالۋ جوسپارلانۋدا. بۇل جوبا جۇزەگە اسقاندا ىشكى وڭىرلىك ونىمدەگى وڭدەۋ ونەركاسىبى ونىمدەرىنىڭ ۇلەسى 10 پايىزعا, وڭدەۋ ونەركاسىبى ونىمدەرىنىڭ كولەمى 15 پايىزعا, ينۆەستيتسيا كولەمى 13 پايىزعا, ەڭبەك ونىمدىلىگى 20 پايىزعا ارتاتىن بولادى
– ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا وتاندىق بيزنەستى كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا دامىتۋ ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەگەنىن اتاپ ءوتتى. كورشى ەلدەرمەن, ولاردىڭ شەكارالاس وڭىرلەرىمەن ينتەگراتسيالىق بايلانىستى دامىتۋ باعىتىندا وبلىستا قانداي ىزدەنىستەر بار؟
– بۇل باعىتتىڭ تيىمدىلىگىن ءومىردىڭ ءوزى العا تارتىپ وتىر. ءبىز ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى, ينتەگراتسيالىق بايلانىستى نىعايتۋعا مۇددەلىمىز. ودان ەشكىم دە ۇتىلمايتىنى بەلگىلى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق كەڭىستىكتىڭ قۇرىلۋىمەن سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت بەلسەندىرەك بولا ءتۇستى. وتكەن جىلدىڭ 11 ايىندا وبلىستىڭ كەدەن وداعى ەلدەرىمەن تاۋار اينالىمى 1,4 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى. ياعني 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 100,1 پايىز بولدى. وبلىستىڭ سىرتقى ساۋدا ساياساتى الەمدىك ساۋدا جۇيەسىنە ينتەگراتسيالانۋ جولىمەن ەكونوميكالىق مۇددەلەردى ىلگەرىلەتۋ جانە قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا باعىتتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمىن ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا سالۋ جانە ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ بويىنشا العا قويعان مىندەتتەرىنە ءسايكەس ىسكەرلىك ورتا وكىلدەرى رەسەيدىڭ كالۋگا, ورىنبور جانە سامارا قالالارىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق كورمەلەرىنە قاتىستى.
باعدارلاماعا سايكەس وبلىس اكىمى ا.مۇحامبەتوۆ كالۋگا, ورىنبور جانە سامارا وبلىستارىنىڭ گۋبەرناتورلارى د.ارتومونوۆپەن, يۋ.بەرگپەن جانە ن.مەركۋشكينمەن كەزدەستى. كالۋگا قالاسىندا وتكىزىلگەن فورۋمدا اقتوبەلىكتەر ولاردىڭ وزدەرىنە شەتەلدىك ينۆەستورلار تارتۋ تاجىريبەسىمەن تانىستى. وبلىس دەلەگاتسياسى «روسۆا», «گرابتسەۆو» يندۋستريالىق پاركتەرىندە, «انگۋس» گەنەتيكالىق ورتالىعىندا, كەدەندىك تەرمينالدا, مۋلتيمودەلدىك لوگيستيكالىق كەشەندە, «فولكسۆاگەن» اۆتوموبيل زاۋىتى مەن «بەنتلەر اۋتوموتيۆ» كاسىپورنىندا بولىپ, تاجىريبە الماستى. كالۋگا وبلىسىندا جۇمىس ىستەيتىن «پەجو», «رەنو», «ميتسۋبيسي» جانە «ۆولۆو» اۆتوموبيل زاۋىتتارى ءۇشىن كادرلار دايارلايتىن جانە قايتا دايارلايتىن وقۋ ورتالىعىندا ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا ءۇشىن وسى زامانعى وقىتۋ ادىستەرى مەن تاسىلدەرى كورسەتىلدى. ساپار بارىسىندا اقتوبە جانە كالۋگا وبلىستارىنىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق پالاتالارى اراسىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
ورىنبور وبلىسىنا ساپار بارىسىندا ەكى ەلدىڭ شەكارالاس وبلىستارى اراسىندا ەكونوميكالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى كەڭىنەن ءسوز بولدى. ەكى وبلىس كاسىپكەرلەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق ءمۇمكىندىكتەرىنىڭ تۇساۋكەسەرى ۇيىمداستىرىلدى. سامارا وبلىسىنا ساپار كەزىندە ەكى وبلىستىڭ ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتالارى, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ «اقتوبە» وڭىرلىك يندۋستريالىق تەحنوپاركى» جشس مەن رەسەيدىڭ «جيگۋليەۆسكايا دولينا» تەحنوپاركى» جاق اراسىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. ەكى ەلدىڭ كورشىلەس وڭىرلەرى اراسىنداعى ىسكەرلىك جانە ساۋدا قاتىناستارىن كەڭەيتۋگە, ۇزدىك ونىمدەرىمەن جانە قىزمەتتەرىمەن تانىسۋعا جىل سايىن وتەتىن «ەۋروپا-ازيا. شەكاراسىز ىنتىماقتاستىق» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كورمەسى دە وڭ ىقپال ەتۋدە. وتكەن جىلى بۇل كورمەگە 156 كاسىپورىن ءوز ونىمدەرىن شىعاردى. ونىڭ 68-ءى قازاقستاندىق, 67-ءى رەسەيلىك كاسىپورىندار. كورمەنىڭ جۇمىس قورىتىندىسى بويىنشا 20 مىڭ دانا اقپاراتتىق ماتەريال تاراتىلدى, 600-دەن استام ىسكەرلىك كەلىسسوزدەر جاسالدى, ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن 210 كەلىسىم جاسالدى.
وبلىستىق اكىمدىك وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ شاراسى رەتىندە جوعارى تەحنولوگيالى كاسىپورىندار قىزمەتىن تانىستىرۋدى جالعاستىرادى. شەتەلدەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا باعىتتالعان جوسپارلى جۇمىستار اياسىندا فورۋمدار, كاسىپكەرلىك كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرۋ دا جالعاستىرىلادى. ينتەگراتسيالىق ىنتىماقتاستىق ەكى جاقتى ءتيىمدى.
مۇنداي ەكونوميكالىق ءوزارا بايلانىستىڭ قايتارىمدىلىعىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. سوندىقتان ينتەگراتسيالىق ىزدەنىستەر ارقىلى ىلگەرىلەۋگە ىرگەتاس قالاناتىنى ءسوزسىز.
اڭگىمەلەسكەن
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.