دانىشپان قاۋىمى ادام بالاسىنا ءوز ارالىن, كەڭىستىگىن قالدىردى. سول كەڭىستىگى ارقىلى ىزگىلىككە, قۇداي قاقپاسىنا قاراي جاڭا جول سالدى. بۇل جولدار كوپتەگەن ادامعا شامشىراق بولدى, تەمىرقازىق ىسپەتتى باعىت سىلتەدى. ياساۋي جولى, ساعديدىڭ گۇلستانى, اسانقايعىنىڭ جەرۇيىعى, ابايدىڭ يماني گ ۇلى, شاكىرىمنىڭ ار ءىلىمى – مۇنىڭ ءبارى رۋحاني اۋەگە سالىنعان سارا جولدار.
ءال-ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» ەڭبەگى – كۇمبەزى قاشىقتان كورىنەتىن ءزاۋلىم عيمارات ىسپەتتى. ەكىنشى ۇستاز شىعارمالارى ارقىلى ادامنىڭ باقىتقا جەتۋى جايلى وي قوزعادى. جەكە ادامنىڭ باقىتىمەن قوسا قوعامنىڭ باقىتى حاقىندا دا پىكىر ءبىلدىردى.
ءال-فارابي ءىلىمى بويىنشا ادام جانىنىڭ ءارتۇرلى كۇيلەرى بار. ءبىرىنشى جان – ءوز قابىلەتىن دامىتىپ, نۇرعا بولەنە الماعان جانە «جاسامپاز اقىل-پاراساتپەن» (ياعني قۇدايمەن) بايلانىس ورناتا الماي, جوعالا باستاعان جان. ەكىنشى جان ءتۇرى – «جاسامپاز اقىل-پاراساتپەن» رۋحاني بايلانىسقا قول جەتكىزسە دە, ءوز بىلىمدەرىن ارەكەتكە اينالدىرىپ, مىنەزىن جەتىلدىرە الماعان, سول ءۇشىن ازاپ شەگەتىن جان. ءۇشىنشى – تەوريالىق جانە پراكتيكالىق سۇلۋلىققا قول جەتكىزگەندەردىڭ جانى. بۇلار تۇلعالىق كوركەمدىككە جەتىپ, راحاتتا ءومىر سۇرەدى. عالىم ارقاشان ءبىلىم مەن ارەكەتتى تۇتاس قارايدى. تۇلعا بولۋ ءۇشىن ءبىلىم مەن ارەكەت توعىسۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىمدى ادامزاتتىڭ قاس جاۋى ساناعانى دا سول. ياعني كەمەلدىك دارەجەسىنە جەتىپ, ءبىلىمىن پاراساتقا اينالدىرعان ادام – شىن ادام. ەگەر جينالعان ءبىلىم تەك سانادا قالىپ, ول مىنەز بەن ارەكەتكە اسەر ەتپەسە, ونىڭ ۇستىنە التىن ارتقان ەسەكتەن ايىرماسى جوق. بۇل جايلى: «اقىل-ەستىڭ تىلەگەنىن جاساۋعا پاراساتى جانە باتىلدىعى جەتەتىن ەستى ادامدار بولادى. مۇنداي ادامداردى ءبىز, ادەتتە, وزىنە لايىق, ەرىكتى ادام دەپ اتايمىز. ال ءوز بويىندا وسى ەكى قاسيەت جوق ادامداردى حايۋان تارىزدەس ادامدار دەپ اتايمىز. تەك قانا اقىل-ەسى عانا جەتىپ, باتىلى بارمايتىنداردى جاراتىلىسىنان قۇل ادامدار دەيمىز», دەگەن وي قورىتادى. ال «باقىت جولىن سىلتەۋ» ەڭبەگىندە: «اقىل-پاراساتتىڭ ەكى ءتۇرى بولادى: ءبىرىنشى تۇرىنە ءتان قاسيەت تەك ءبىلۋ عانا, بىراق ارەكەت بۇعان ءتان ەمەس. ەكىنشىسىنىڭ قاسيەتى ءبىلۋ جانە ارەكەت ەتۋ بولىپ تابىلادى». تاعى بىردە: «باقىت دەگەنىمىز ادامنىڭ قولى جەتۋىنە قابىلەتتى كەلەتىن ەڭ جوعارى يگىلىك. وعان ءبىلىم مەن ارەكەتتىڭ ارقاسىندا عانا جەتۋگە بولادى» دەيدى. ءال-فارابي ەڭبەگىندە باقىتقا جەتۋ فورمۋلاسىنىڭ ءارتۇرلى جولدارى ايتىلادى. بىراق ءتۇبىرى ءبىر ارناعا سايادى. «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» اتتى ەڭبەگىندە: «باقىت – ءوز باسىڭ ءۇشىن كوكسەيتىن يگىلىك. باقىتقا جەتۋگە كومەكتەسەتىن ەركىن ارەكەت – تاماشا ارەكەت. مۇنى تۋعىزاتىن ادەت-عۇرىپ – قايىرىمدىلىق» – دەيدى. ءيا, قايىرىمدىلىق جاندى لاززاتقا بولەۋشى ارەكەت. عالىم ەڭبەكتەرىندە جان مەن ءتاننىڭ اراجىگىن اجىراتىپ, ءتان تىرلىگىنەن بۇرىن جانعا ەتەنە كوڭىل بولۋگە شاقىرادى. ء«وز دامۋ دەڭگەيى مەن ءومىر ءسۇرۋ كەزىندە ءتان ارقىلى جاساعان ىستەرىنە سايكەس جان لاززاتقا بولەنەدى نەمەسە ازاپ شەگەتىن بولادى», «ادام جانىنىڭ بولمىستا كەمەلدەنۋ دارەجەسىنە شارىقتاپ شىرقايتىندىعى سونداي, ول ەندىگى جەردە ءوز تىرشىلىگى ءۇشىن ماتەريانى قاجەت ەتپەيدى, ويتكەنى ول تاننەن ازات بولمىستار جيىنتىعىمەن جانە ماتەريادان ءبولىنىپ شىققان سۋبستانتسيالارمەن بىرىگەدى دە, وسىلايشا ماڭگى-باقي ءومىر سۇرەدى». ياعني ۇلى ۇستازدىڭ نەگىزگى قالاۋىنىڭ ءبىرى بوستاندىق. بوستاندىققا تەك ءتان ماشاقاتىنان ارىلۋ ارقىلى عانا جەتۋگە بولادى. كەيدە بوستاندىق پەن باقىت ۇعىمى ءبىر سەكىلدى كورىنەدى. بىراق بوستاندىق باقىتقا بارار جولداعى ايالداما ىسپەتتى. عالىمنىڭ دالەلدەۋىنشە باقىتقا جەتەلەر تاعى ءبىر كۇش – سانا كۇشى. «ادام جانى كەمەلدىككە سانانىڭ دامۋى ارقىلى جەتە الادى, ادامدى قۇرايتىن جان مەن دەنەنىڭ تۇتاستىعىندا سانا ماڭىزدى ءرول اتقارادى». جاقسى مەن جاماندى, اق پەن قارانى اجىراتۋشى كۇش – سانا. سانا ارەكەتىنسىز ءبىلىم جيۋ مەن عىلىم ىزدەنۋ ناتيجەسىز. ادام ءوز ساناسى ارقىلى ىقتيارى مەن نيەتىن, ار مەن ۇياتىن باسقارىپ, ساناسىمەن ەركىن تاڭداۋ جاساي العاندا عانا جەكە تۇلعا بولىپ سانالادى. سونىمەن بىرگە ءال-فارابي ىلىمىندەگى جوعارعى يگىلىك – ءبىلىم ىزدەنۋ. ءبىلىمدى ادام عانا ساناسى مەن ەرىگىن شىنىقتىرىپ, باقىت قاقپاسىنا جول اشپاق. بىلىمسىزدىك تومەندەردىڭ تومەنىنە, تىرلىكتىڭ قۇردىمىنا قۇلاتار قاۋىپتى ىندەت. ءتىپتى باقىت جايلى ۇعىم ءبىلىم-عىلىممەن تىكەلەي بايلانىستى. ياعني عالىمنىڭ پىكىرى بويىنشا, ادام وسى ومىردەگى ماتەريالدىق بايلىقتان باس تارتىپ, اقىل-وي قابىلەتىن ۇشتاۋ ارقىلى باقىتقا جەتەدى. «جانە وسى ادام... كەمەلدەنگەن اقىل-پاراساتتىڭ يەسىنە اينالادى... مۇنىڭ بارلىعى ءتاڭىردى تانىعان تىرشىلىكتىڭ ارقاسىندا بولادى. وسىنداي ادام ادامي كەمەلدىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە يە بولىپ باقىتتىڭ شىڭىنا جەتەدى». ياعني كىسىنى باقىتقا جەتۋى ۇزدىكسىز ءبىلىم ىزدەنىپ, اقىل-پاراسات يەسىنە اينالىپ, ءتاڭىرىنى ءوز الىنشە تانىعاندا عانا مۇمكىن بولادى. «وسى ومىردە باقىتقا جەتكەن وسىنداي رۋح و دۇنيەدە دە باقىتتى بولىپ قالا بەرەدى, ويتكەنى «جاسامپاز اقىلمەن» بىرىككەن رۋح ەشۋاقىتتا ولمەيدى».
ءال-فارابي قاي بيىككە دە كوزسىز دوگمادتىق, دەماگوگيالىق سەنىممەن ەمەس, ينتەللەكتۋالدى عىلىم كۇشىمەن بارۋدى كوزدەيدى. اريستوتەل, پلاتون فيلوفياسىنا جاڭا قىرىنان باعا بەرىپ, يسلام ءپالساپاشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىن تارازىلايدى. ۇلى ۇستازدىڭ ءبىز ۇعىنىقتى ەتىپ بەرىپ وتىرعان باقىت جايلى پىكىرلەرى دە كول-كوسىر ىزدەنىس پەن كەمەل تاجىريبەنىڭ جيىنتىعى.