سەرگىتكىش سۋسىندار: سەرگىتە مە, ەسىرتە مە؟

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مى دۇرىس تاماقتانباۋ ۇلكەن جاھان­دىق ماسەلەگە اينالعانىن ايتىپ, دابىل قاعىپ وتىر. ايتالىق, بۇگىندە الەم بو­يىنشا ءال بەرمەي كەلە جاتقان اۋرۋدىڭ ەكى ءتۇرى بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى قاتەرلى ىسىك بولسا, ەكىنشىسى – جۇرەك قان تامىر اۋرۋلارى. جاھاندىق ۇيىم وسى ەكى دەرتتىڭ دە نەگىزگى سەبەبى تاماققا بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. ياعني ءولىم-ءجىتىمنىڭ 60 پا­يىزى, ناۋقاسقا شالدىعۋدىڭ 80 پايى­زى دۇرىس تاماقتانباۋدان تۋىندايدى. اي­نالىپ كەلگەندە, دۇرىس تاماقتانۋ – ادام دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى. قاراڭىز: دەنساۋلىقتىڭ 53 پايىزى – ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا, سونىڭ ىشىندە 18 پايىزى – سىرتقى ورتا فاكتورلارىنا, 20 پايىزى – ادامنىڭ گەنەتيكاسىنا, ال تەك 5-10 پايىزى عانا دارىگەرلەردىڭ قولىندا ەكەن. حالىقتىڭ «تاڭعى استى ءوزىڭ ءىش, تۇسكى استى بولە ءىش, كەشكى استى جاۋىڭا بەر» دەگەنى وسىدان قالسا كەرەك.

قازىرگى تاڭدا قازاقستان – سالاماتتى تاماقتانۋ رەجىمىن ساقتامايتىن ەل­دەردىڭ قاتارىندا. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمي­نيسترى اجار عينياتتىڭ سوزىنە قا­را­عاندا, ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى قانت ديابەتىنە شالدىققانداردىڭ قاتارى كۇرت كوبەيگەن. بۇل اۋرۋعا دا دۇرىس تا­ماق­تانباۋ, قۇرامىندا قانتى كوپ سۋسىن­داردى ءجيى تۇتىنۋ سەبەپ بولىپ وتىر. سوندىقتان مينيسترلىك اۋرۋ كورسەتكىشىن تومەندەتۋ ماقساتىندا قانت قوسىلعان سۋ­سىندارعا اكتسيزدەر ەنگىزۋدى قولعا ال­ماقشى جانە دۇرىس تاماقتانۋ اسحاناسى, پايدالى تاعامدار دۇكەنى سەكىلدى ارنايى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرماق.

كەز كەلگەن تاعامدى نەمەسە سۋسىندى مولشەردەن كوپ ىشسە زيان ەكەنى بەلگىلى. مۇنى ديەتولوگتەر ءجيى ەسكەرتەدى. بىراق مامانداردىڭ كەڭەسىنە قۇلاق اسىپ جۇر­گەن ادام شامالى. جۇرت ءتاتتى جانە سەر­گىتكىش سۋسىنداردىڭ كوپ زيانى جوق دەپ ويلاپ, بەي-بەرەكەت ىشە بەرەدى.

ء«ونىمنىڭ جاپسىرماسىندا كورسەتىل­گەن قۇرامعا سەنسەك, كوپتەگەن الكوگولسىز سۋسىندا شىرىندار, ەمدىك شوپتەردىڭ سى­عىن­دىلارى, دارۋمەندەر مەن سەرگىتەتىن زاتتار بار دەپ كورسەتىلگەن. بۇل سۋسىندار بۇلشىقەت بەلسەندىلىگىن ۋاقىتشا ىن­تالاندىرادى, سەروتونين ارقىلى كوڭىل كۇيدى كوتەرەدى, ءشولدى, ءتىپتى اش قا­رىندى قىسقا ۋاقىتقا باسادى جانە ءبىراز ۋاقىت راحات سەزىمىن تۋدىرادى. ەنەر­گەتيكالىق سۋسىنداردىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ساحاروزا مەن گليۋكوزا كوفەينمەن بىرگە ۇيقىشىلدىق پەن شارشاۋ سەزىمىن كۇرت تومەندەتەدى, جۇرەك سوعىسىن جىلدامداتادى جانە ادامعا شامادان تىس جۇكتەمەنى جەڭۋگە كومەكتەسەدى. الاي­دا تانىمال سۋسىنداردىڭ پايداسى وسى­مەن اياقتالادى», دەيدى نۇر-سۇل­تان قا­لاسىنىڭ سانيتاريالىق-ەپيدەميو­لوگيا­لىق باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى.

مەكەمەنىڭ رەسمي سايتىنا جاريالاعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, الكوگولسىز سۋسىنداردان, ونىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردان ناقتى زيان بار. مىسالى, ونى ۇنەمى قولدانۋ ادام اعزالارىنىڭ پاتولوگياسىنا, ءتىس ەمالىنىڭ بۇزىلۋىنا جانە تەز سالماق قوسۋعا, قانت ديابەتىنە, گيپەرتونياعا, اتەروسكلەروزعا جانە باس­قا اۋرۋلارعا الىپ كەلەدى.

دەپارتامەنت ماماندارى بيىلعى ونىمدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ اياسىندا يمپورتتىق جانە وتاندىق وندىرىستەن شىققان الكوگولسىز سۋسىنداردىڭ 63 ۇلگىسىنە, ونىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ 23 ۇلگىسىنە ساراپتاما جۇرگىزگەن. زەرتحانالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى يمپورتتىق ءوندىرىستىڭ 12 سۋ­سىن سىناماسى, ونىڭ ىشىندە 5 ەنەر­گە­تيكالىق سۋسىن سىناماسى ەۋرازيا­لىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تەحني­كا­لىق رەگلامەنتى تالاپتارىنا سايكەس كەل­مەيتىنىن انىقتاعان. مىسالى, Mon­ster Ultra Can, «مونستر», «ەنەردجي ۋلترا» ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارى مەن «ناتاحتاري» ليمونادىنىڭ قۇرامىندا ناتري بەنزواتى كونتسەنتراتسياسىنىڭ 1,1-دەن 1,2 ەسەگە ارتقانى انىقتالدى. «ناتري بەنزواتى – بەنزوي قىشقىلىنىڭ ناتري تۇزى, باسقاشا ايتقاندا, ە-211 كونسەرۆانتىنىڭ تاعامدىق قوسپاسى. بۇل قوسپا تاماق ونەركاسىبىندە سينتە­تي­كالىق كونسەرۆانت رەتىندە كەڭىنەن قولدا­نى­لادى, باكتەريالاردىڭ كوبەيۋىنە, زەڭنىڭ, توكسيندەردىڭ پايدا بولۋىنا جول بەرمەيدى, سوندىقتان ءونىمنىڭ جا­رامدىلىق مەرزىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءجيى قولدانىلادى. ول كوبىنەسە ەت ونىم­دەرىنە, بالىق كونسەرۆىلەرى مەن ۋىل­دىرىققا, مايونەزگە, كەتچۋپقا, كون­دي­تەرلىك ونىمدەرگە, دجەمدەر مەن مار­مەلاد­تارعا, گازدالعان سۋسىندارعا, الكو­گولسىز سىرا مەن الكوگولدى ىشىم­دىكتەرگە قوسىلادى. بۇل قوسپا اعزاعا زيان اكەلەدى», دەيدى دەپارتامەنت ماماندارى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ە-211 كونسەرۆانت كونتسەنتراتسياسىنىڭ ارتۋى اللەرگيالىق رەاكتسيالاردى تۋعىزادى. قۇرامىندا ە-211 بار ونىمدەردى س دارۋمەنى بار ونىم­دەرمەن بىرگە قولدانۋعا مۇلدەم بولمايدى. ويتكەنى ناتري بەنزواتى مەن اسكوربين قىشقىلىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى كە­زىندە بەنزول پايدا بولادى دا بۇل اعزادا قاتەرلى ىسىكتەردىڭ دامۋىنا, پايدا بولۋى­نا اكەلۋى مۇمكىن.

جالپى, ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ قۇرامىندا ادام اعزاسىنا قاۋىپتى باسقا دا حيميكاتتار قوسىلعانىن ماماندار ايتىپ ءجۇر. عالامتورداعى اشىق دەرەك­كە سەنسەك, مۇنداي سەرگىتكىش سۋسىن­دار­دى XX عاسىردىڭ 60-جىلدارى ۆەتنام­دا سوعىسقان امەريكالىق جاۋىنگەر­لەر­دىڭ مورالدىق جانە اسكەري رۋحىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن اقش ويلاپ تاپقان ەكەن. بىراق بۇل سۋسىنداردى كۇندە ليتر­لەپ ىشكەن اسكەرلەردىڭ اراسىندا باس اۋرۋى, مي, با­ۋىر ىسىگى كۇرت كوبەيگەن. جاۋىنگەرلەرلەردى سەرگىتۋدىڭ ورنىنا سەر­گەلدەڭگە تۇسىرگەن سۋسىندى كەيىن پاي­دا­لانۋعا تىيىم سالعان.

ەلوردانىڭ سانيتارلىق ماماندارى دا ادامعا ۋاقىتشا قۋات بەرەتىن سۋسىنداردى پايدالانۋ بارىسىندا اباي بولۋعا شاقىرادى. الكوگولسىز سال­قىن سۋسىنداردى تاڭداۋ كەزىندە ونىڭ تاڭ­بالاۋ كودىنا, جارامدىلىق مەرزىمىنە, ساقتاۋ شارتتارىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. ءوندىرۋشىسى, شىعارىلعان كۇنى مەن جا­رامدىلىق مەرزىمى كورسەتىلمەگەن سۋسىن­داردى ساتىپ الماعان ءجون. «مۇنداي ونىمدەردىڭ كوبى جالعان تاۋار بولىپ شى­عادى. سوندىقتان ءونىمنىڭ ساقتاۋ جانە تاڭبالاۋ شارتتارىندا بۇزۋشىلىقتار بولسا, ولاردىڭ تالاپقا ساي ەكەنىن راستايتىن قۇجاتتاردى تالاپ ەتۋ كەرەك. ەگەر مۇنداي قۇجات سىزگە ۇسىنىلماسا, وندا اۋماقتىق سانيتاريالىق-ەپيدەميولو­گيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنا: 57-60-56, 57-60-59 تەلەفوندارىنا حابارلاسىڭىز نەمەسە astana.dooz@gmail.com پوشتاسىنا ارىز-شاعىم جولداۋعا بولادى, رەسمي سايتىمىز: dkkbtu.nur-sultan@dsm.gov.kz», دەيدى دەپارتامەنت ماماندارى.

دۇرىس تاماقتانۋ ماسەلەسىن زەرتتەپ جۇرگەن بەلگىلى پروفەسسور, مەديتسي­نا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەربولات دالەنوۆ تە دۇكەن سورەلەرىندە ساتىلاتىن سۋسىنداردى ءجيى قولدانۋ زيان ەكەنىن ايتادى. ءتىپتى پايدالى دەلىنەتىن مينەرالدى سۋسىندى دا شەكتەن تىس كوپ ىشسە, اعزاعا سالماق تۇسىرەدى. «مىسالى, مينەرالدى سۋسىندار نە ءۇشىن شىعارىلعان دەپ ويلايسىز؟ بەلگىلى ءبىر اۋرۋعا ەم رەتىندە قولدانۋ ءۇشىن. ونىڭ دا مولشەرى بار. ال بۇل سۋسىن ءتۇرىن شامادان كوپ پايدالانۋ ءوت پەن نەسەپ جولىندا, باۋىردا ۇساق تاس, قۇم پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوعاتىنىن ەستەن شىعارماۋ قاجەت. ويتكەنى مينەرالدىق سۋدىڭ قۇرامىندا مينەرالدىق زاتتار جاي سۋدان قاراعاندا ەكi-ءۇش ەسە ارتىق بولادى. بۇل ادام اعزاسىنا اۋىر تيەدى», دەيدى ول.

پروفەسسور سونداي-اق ەت پەن گاز­دال­­عان سۋسىن دا ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلمەي­تى­نىن ايتادى. ويتكەنi مينەرالدى گاز­دال­­عان سۋ ەتتiڭ سىرتىن قورشاپ الادى دا قورى­تىلۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. «سوندىقتان مۇمكىندىك بولسا, گازسىز سۋ ءىشۋ كەرەك. ال ءشايدى تاعامعا دەيiن بiر ساعات بۇرىن نەمەسە تاعامنان كەيىن بiر ساعاتتان سوڭ iشكەن ءجون», دەيدى مامان.

جالپى, قۇرامىندا كوفەينى بار جانە سەرگىتكىش سۋسىنداردى قولدانۋعا كوپ ەلدە تىيىم سالىنعان. مۇنداي سۋسىن ءتۇرى بەلگىلى ءبىر تارتىپپەن عانا ساتىلادى. قازاقستاندا دا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن مەكتەپ اسحانالارىندا گازدال­­­عان سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالىندى. كەلەشەكتە بۇل ءونىمنىڭ جارناماسىنا شەك­تەۋ ەنگىزۋ, ەنەرگەتيكالىق سۋسىن­دارعا اكتسيز ەنگىزۋ, ازىق-ت ۇلىك ءونىمىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى تەحنيكالىق رەگلامەنتكە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ سەكىلدى وزگەرىستەر ەلىمىزدە دە قولدانىلۋى مۇمكىن. بىراق ازىرشە بۇل – ۋاقىت ەنشىسىندەگى ماسەلە.