“جاسىل دامۋ” – داعدارىستان كەيىنگى دامۋدىڭ جاڭا باعىتتار
ەلباسىنىڭ “قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس قامتاماسىز ەتۋ قاجەت” دەگەن ءسوزى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ەكولوگيالىق ساياساتى مەن نەگىزگى دامۋ باعىتتارىن انىقتاپ بەردى.
كاسىپورىندار ەڭ الدىمەن وزدەرىنىڭ ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالارىن قىسقارتقاندىقتان دا ەكونوميكالىق داعدارىس كوپتەگەن ەلدەردە ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى ۋشىقتىرىپ جىبەردى. سونىمەن قاتار, كەيبىر دامىعان مەملەكەتتەر (اقش, فرانتسيا, جاپونيا) داعدارىستان شىعۋدىڭ جولى بيۋدجەتتەردىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىندە ناق وسى ەكولو-گيالىق جوبالاردى بارىنشا قارجىلاندىرۋ دەپ تاپتى. ناتيجەسىندە ەكونوميكا ءوسىپ, جۇمىس ورىندارى ايتارلىقتاي كوبەيدى.
بارلىق عالامدىق پروبلەمالاردى قازاق-ستان دا وتكىر سەزىنۋدە جانە ولاردى شەشۋدەن شەت قالىپ وتىرعان جوق. وتكەن جىلعى قازاندا پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءسوز سويلەگەندە قازىرگى داعدارىس دۇنيە ءجۇزىنىڭ تاريحىنداعى وزگەرىستى ءسات دەگەن وي ايتتى. الەمنىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋىنىڭ ترەندتەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ايقىنى ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن ەكونوميكاعا اۋىسۋ, قاۋىپسىز, تازا جانە سارقىلمايتىن دامۋعا كوشۋ ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. پرەزيدەنت الەمنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق كورىنىسىن انىقتايتىن نەگىزگى باعىتتاردىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق ەنەرگەتيكانى (جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى, “جاسىل ەنەرگەتيكا”, وتىن ەلەمەنتتەرى, جوعارى وتكىزگىشتەر, كومىرتەگىنىڭ قوس توتىعىن ۇستاۋ مەن ساقتاۋ, ەنەرگيانى از تۇتىناتىن جارىق كوزدەرى) جانە ەكولوگيانى (پارنيكتىك گازداردىڭ شىعارىندىلارىن تومەندەتەتىن تەحنولوگيالار, سۋدا تازالاۋ, ءتۇرلى بيوسۋبستانتسيالاردى جىلدام تانىپ ءبىلۋ, بيولوگيالىق ىدىراعىش پلاستيكتى ەندىرۋ, قورشاعان ورتانى لاستاۋشىلاردى جوياتىن باكتەريالاردى جاساۋ) ەرەكشە اتادى.
بۇتىندەي العاندا “جاسىل دامۋ” يدەولوگياسى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ دامۋىن “ەكونوميكالىق” — كەيىنگى 60 جىل جانە “جاسىل”—بولاشاقتاعى 60 جىل — دەپ بولەدى. سوندىقتان باعدارلامانىڭ “جاسىل دامۋ” اتاۋىنىڭ ءوزى ونىڭ ەكولوگيالىق ساياساتتىڭ قازىرگى زامانعى دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتىن انىقتايدى.
ءبىز داعدارىستان كەيىنگى دامۋدىڭ شىنايى جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, باعدارلامادا باستى نازاردى ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق قۇرالداردى وڭتايلاندىرۋعا جانە ولاردى تابيعاتتى قورعاۋدا, ەكولوگيالىق ستاندارتتارعا ساي ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە جەتۋ ماقساتتارىندا بارىنشا پايدالانۋعا اۋداردىق. مۇنداي باعىت پرەزيدەنتتىڭ 2006 جىلعى 14 قاراشاداعى جارلىعىمەن ماقۇلدانعان 2007-2024 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورنىقتى دامۋعا كوشۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ تالاپتارىنا تولىقتاي ساي كەلەدى. تۇجىرىمدامانىڭ قاعيداتتى پارامەترلەرى بارلىق ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار, سونداي-اق “جاسىل دامۋ” باعدارلاماسى ءۇشىن دە نىسان بولىپ تابىلادى.
ءبىزدىڭ ەلدە وندىرىستىك جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىنا قاتىستى ماسەلە كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. جينالىپ قالعان 22 ملرد. توننا قالدىقتاردىڭ سىرتىندا جىلىنا 700 ملن. توننا وندىرىستىك قالدىقتار جينالىپ وتىرادى, ولاردىڭ 250 ملن. توننادان استامى زياندى. رەسپۋبليكادا 96 ملن. توننا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار جينالعان جانە ول جىل سايىن 2 ملن. توننادان استامعا كوبەيىپ وتىرادى. قازاقستاندا مۇنداي قالدىقتار قۇرامىنا قاراي بولىنبەگەن قالپى شىعارىلىپ, 97% تابيعاتتى قورعاۋ جانە سانيتارلىق زاڭناما تالاپتارىنا ساي كەلمەيتىن اشىق قوقىس تاستالاتىن جەرلەرگە قويمالاندىرىلادى. رەسپۋبليكاداعى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ 5%-ى عانا قايتا وڭدەلىپ, ورتەلەدى.
بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا, ءتىپتى ەلوردادا دا كوممۋنالدىق سۋاعارلاردى تازالاۋ عيماراتتارىنىڭ پروبلەمالارى ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي وتىر. ءبىزدىڭ قالالارىمىزدا سۋمەن اينالىمدى جابدىقتاۋ جۇيەسى مۇلدە جوق بولعاندىقتان سۋ رەسۋرستارىنىڭ ىسىراپپەن پايدالانىلاتىندىعى دا ەش قۇپيا ەمەس.
پرەمەر-مينيستر ك. ءماسىموۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ءتۇرلى سالالاردا قالدىقتاردى پايدالانۋ ماسەلەسى بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توپتارى قۇرىلدى. قولدانىستاعى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە رەۆيزيا جاسالىپ, قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ بولىگىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا ۇسىنىستار دايىندالدى. كاداستر مەن قالدىقتار پاسپورتتارىنىڭ رەەسترى قۇرىلدى.
ەكولوگيالىق كودەكس جانە زاڭدىق دەڭگەيدەگى قاجەتتى اكتىلەر تۇرىندەگى قازىرگى بار نورماتيۆتىك بازا بىزگە جيناقتالعان قالدىقتاردى جويۋ بويىنشا ناقتى ءىس-ارەكەتكە كوشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بىراق ماسەلە ادەتتەگىدەي اقشاعا كەلىپ تىرەلەدى. بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن ءبىز تۇسەتىن ەكولوگيالىق تولەمدەرگە بارىنشا كوڭىل اۋداراتىن بولدىق. جالپى ەكولوگيالىق تولەمدەر 2008 جىلى 74,7 ملرد.تەڭگەنى, ال 2009 جىلى 97,3 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. مۇنداي ءۇردىس جەرگىلىكتى جەرلەردە قورشاعان ورتانى قارجىلاندىرۋعا جەتە كوڭىل بولىنەدى دەپ ۇمىتتەندىرگەن ەدى. بىراق, ولاي بولماي شىقتى. 2009 جىلى تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىنا بولىنگەن قارجىنىڭ جالپى سوماسى 23,8 ملرد. تەڭگە نەمەسە تۇسكەن ەكولوگيالىق تولەمدەردىڭ جالپى سوماسىنىڭ 23,8%-ى عانا بولدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسىندا, استانا جانە الماتى قالالارىندا تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىنىڭ ورىندالۋىنا بولىنگەن قارجى جينالاتىن قاراجاتتان ءبىر جارىم ەسە كوپ, ال مۇنايلى باتىس قازاقستان جانە اقتوبە وبلىستارىندا, سونداي-اق قاراعاندى, پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا ءبولىنگەن قاراجات سوماسى ەكولوگيالىق تولەمدەردىڭ 5%-دايىن عانا قۇرايدى. سونىمەن بىرگە ەلدى مەكەندەردىڭ كوممۋنالدىق قالدىقتارىمەن جانە اعىندى سۋلارىمەن قاۋىپسىز جۇمىس ىستەۋدەگى نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار موينىنا جۇكتەلەتىنىن دە ايتا كەتۋ قاجەت. سول سياقتى, تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىن تابيعاتتى پايدالانۋشىلاردىڭ ءوز ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ 2006 جىلعى 61 ملرد. تەڭگەدەن 2009 جىلى 147 ملرد. تەڭگە دەيىن ايتارلىقتاي وسكەنىن دە اتاپ وتكەن دۇرىس.
ءبىزدىڭ ەكولوگيالىق ينسپەكتورلار ءىرى تابيعاتتى پايدالانۋشىلاردىڭ تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارى جوسپارلارىنىڭ ورىندالۋىنا قاتاڭ قاراپ, قاجەت بولسا ەكولوگيالىق رۇقساتتاردى كەرى قايتارۋعا دەيىن بارۋدا. بۇعان سالىق كودەكسىنە تىكەلەي لاستاۋشى زاتتاردىڭ شەكتەۋلى ءتىزىمىن ەنگىزۋ مەن تولەمدەر مولشەرى بەكىتىلگەننەن كەيىن ەكولوگيالىق تولەمدەردى جيناۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ دا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى.
ەلباسى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 18-ءشى وتىرىسىندا ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىن باسقارۋ جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتى قۇرۋدى تاپسىردى. اتالعان تاپسىرماعا وراي “جاسىل دامۋ” ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىن كەشەندىك باسقارۋ جونىندەگى ورتالىقتى قۇرۋ ماسەلەسى تالقىلانۋدا. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىن ىسكە اسىرۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, ەكولوگيالىق يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ, تەحنولوگيالىق كەشەندەر مەن ەكولوگيالىق قۇرال-جابدىقتار شىعاراتىن زاۋىتتار سالۋ.
ءبىز بارلىق ەكولوگيالىق قۇرالداردى پايدالانۋدامىز, مىسالى, مۇنايدان تۇسكەندەر ۇلتتىق قورعا جىبەرىلىپ, كەيىن “جاسىل دامۋ” ورتالىعى ارقىلى قالدىقتار پروبلەمالارىن شەشۋگە پايدالانىلادى. سونداي-اق, ەكولوگيالىق جوبالاردى قوسا قارجىلاندىرۋ حالىقارالىق دونورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرار ەدى.
وسىعان وراي, “جاسىل دامۋ” ورتالىعىنىڭ نەگىزگى ماقساتى تازا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ مەن ەنگىزۋگە, ەكولوگيالىق بيۋدجەت پەن “جاسىل ينۆەستيتسيا” جۇيەسىن قۇرۋعا, وندىرىستىك جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىمەن جۇمىس جاسايتىن جۇيەنى قۇرۋعا باعىتتالعان جاڭا ەكونوميكالىق “نيشالار” جاساۋ بولىپ تابىلادى. الايدا, اتالعان ۇسىنىستار ەكونوميكا جانە قارجى مينيسترلىكتەرى تاراپىنان قولداۋ تاپپاعاندىقتان سالىق جانە بيۋدجەتتىك زاڭناماعا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى. ولاردىڭ ويىنشا, مۇنداي جاعداي, جەكەلەگەن وبلىستاردا سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ جالپى كولەمى قورشاعان ورتاعا بەرىلەتىن ەميسسيالار اقىسىنان تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ ۇلەسىنەن جوعارىلىعىن ەسكەرگەندە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى ۇلكەن شىعىنعا اكەپ سوقتىرادى. سوندا دا ءبىز ءوز باعدارلامامىزدا بارلىق رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن, سونداي-اق, تابيعاتتى پايدالانۋشىنىڭ قارجىسىنان قارجىلاندىرىلاتىن وندىرىستىك جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىمەن جۇمىس جاسايتىن پروبلەمالىق نىسانداردى اتاپ كورسەتتىك.
قازىرگى ۋاقىتتا “ماقساتتى ترانسفەرتتەر” بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جالپى سوماسى 1,5 ملرد. تەڭگە 4 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلۋدا (اقتوبە قالاسىندا تعك قايتا قۇرۋ, اقتوبە قالاسىندا ەلەك وزەنىن تازالايتىن عيمارات كەشەنىن قايتا قۇرۋ, ورال قالاسىندا تعك قايتا قۇرۋ (1-ءشى كەزەك) جانە ماڭعىستاۋ وبلىسى قايتا قۇرۋ جانە مودەرنيزاتسيالاۋ, ماڭعىستاۋ وبلىسى, جاڭاوزەن ق. تعك 1-ءشى كەزەك, ەلەك وزەنىن حروممەن لاستانۋدان تازالاۋ).
2010 جىلعا جالپى سوماسى 4,8 ملرد. تەڭگە شىعىستار جوسپارلانىپ وتىر جانە ولار باستالعان جوبالاردى جالعاستىرۋعا, جاڭالاردى باستاۋعا جۇمسالادى. ولاردىڭ قاتارىندا ماڭعىستاۋ وبلىسى, قاراقيا اۋدانى, قۇرىق اۋىلىندا قۇبىر جۇيەلەرىن سالۋ, اقتاۋ قالاسىندا تعك-2 سالۋ, اتىراۋدىڭ سول جاعالاۋىنداعى تعك, “جامبىل وبلىسى تاراز قالاسىنداعى اعىندى سۋلاردى تولىق بيولوگيالىق تازالاۋ كەشەنىن سالۋ” نىسانى بويىنشا جوسپارلاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاردى اياقتاپ, بەكىتۋ جۇمىستارى بار.
“جاسىل دامۋ” ورتالىعىنا تۇراقتى ورگانيكالىق لاستاۋشىلاردىڭ الدىن الۋ سەكىلدى قۇردەلى پروبلەمالاردى شەشۋ مىندەتى جۇكتەلىپ وتىر. قازاقستان 2007 جىلى ستوكگولم كونۆەنتسياسىن بەكىتكەننەن كەيىن الدىن-الا جاسالعان تەكسەرۋلەر بويىنشا جيناقتالعان 200 مىڭ توننادان استام تۇراقتى ورگانيكالىق لاستاۋشىلاردى (تول) اينالىمنان الۋ جانە جويۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز موينىنا الدى. ولار نەگىزىنەن قۇرامىندا پوليحلورديفەنيل (پحد) بار وندىرىستىك ەلەكتروكوندەنساتورلار مەن جەكەلەگەن پەستيتسيدتەر تۇرلەرى.
اتالعان جۇمىس باستاۋ الدى. وسى جىلى “Juwenta DB Gmbh” كومپانياسىمەن داريال-ۋ نىسانىنان قۇرامىندا پوليحلورديفەنيل (پحد) بار قالدىقتاردى شىعارۋ اياقتالادى. عالامدىق ەكولوگيالىق قور (عەق) تول جويۋدى قولداۋعا ۇلكەن كوڭىل بولۋدە. عەق جانە بۇۇ دب كومەگىمەن قازاقستاندا تول تەكسەرۋ جانە تەمىرتاۋداعى ميتتال ستيل كومپانياسىنىڭ جاساعان كوندەنساتورلارىن جويۋ جونىندەگى جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. عەق قازاقستاندا ارنايى زاۋىت سالۋ ارقىلى تول-دى تولىعىمەن جويۋ جونىندەگى تەن دايىنداۋعا 15 ملن. دوللار گرانت سۇراعان ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى قولدادى. دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن اتالعان ماقساتتارعا جەڭىلدەتىلگەن قارىز الۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
كيوتو حاتتاماسى قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ەكولوگيالىق-ەكونوميكالىق مەحانيزمدەرىنىڭ بىردەن-ءبىر تەتىگى بولىپ تابىلادى. ءبىز 2009 جىلى كيوتو حاتتاماسىن قولداۋ ماقساتىمەن 7 نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەپ, قابىلدادىق. 2010 جىلى كۆوتالاردى ساتۋدىڭ ىشكى سۇلبالارى مەن كومىرتەگى بىرلىكتەرىنىڭ ۇلتتىق رەگيسترىن قۇرۋ ءۇشىن زاڭ شىعارۋشى قۇجاتتاردى ازىرلەۋدى باستادىق. بۇل تومەن كومىرتەكتى تەحنولوگيانى ەندىرگەن جانە پارنيكتىك گازداردىڭ شىعارىندىلارىن قىسقارتۋعا قول جەتكىزگەن كاسىپورىنداردىڭ ارتىعىن ىشكى رىنوكتا ساتۋىنا جانە مودەرنيزاتسيا شىعىندارىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن قاجەت.
حالىقارالىق رىنوكتا ساتۋ قازاقستان كيوتو حاتتاماسىنىڭ ب قوسىمشاسىنا كىرگەننەن كەيىن عانا مۇمكىن بولادى. بۇل ءۇشىن 2010 جىلى كوپەنگاگەندەگى 5-ءشى تاراپتار كەڭەسىندە قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قازاقستاننىڭ ۇسىنىسىن ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرۋ جانە اتالعان ماسەلەنى 2010 جىلدىڭ قاراشاسىندا بولاتىن تاراپتار كەڭەسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسىنىڭ كۇن تارتىبىنە قويۋ تۋرالى شەشىم شىعارۋعا قول جەتكىزۋى ءتيىس.
“جاسىل دامۋ” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرمەن قاتار قازاقستاننىڭ دايىنداعىن قامتاماسىز ەتۋ, كيوتودان كەيىنگى ءۇردىس شەڭبەرىندە شىعارىندىلاردى قىسقارتۋ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋ ءۇشىن تومەن كومىرتەكتى ەكونوميكانى قۇرۋعا باعىتتالادى. ەلدە وراسان زور جەل, كۇن, گەوتەرمالدىق ەنەرگيا رەسۋرستارى بار. قازاقستان ۇكىمەتى ەنەرگيانى پايدالانۋدا بالاما كوزدەردىڭ ۇلەسىن 2024 جىلعا 5%-عا دەيىن كوبەيتۋ مىندەتىن الدىنا قويىپ وتىر. بۇل پارنيكتىك گازداردىڭ شىعارىندىلارىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىنە اكەلەدى.
كوپەنگاگەندە ءبىز باسقا اۋىسپالى ەكونوميكاسى بار مەملەكەتتەردى قازاقستان سياقتى پارنيكتىك گازداردىڭ شىعارىندالارىن قىسقارتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ەرىكتى تۇردە ءوز موينىنا الۋعا شاقىردىق, سونداي-اق دامىعان مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ تەحنولوگيالىق رەسۋرستارىمەن دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق بەيىمدەلۋ سترا-تەگياسىن ىسكە اسىرۋعا بەلسەندى قاتىسا الاتىن جانە قاتىسۋى ءتيىس حالىقارالىق بەيىمدەلۋ ستراتەگياسىن جاساپ شىعارۋدى ۇسىندىق.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءوزىنىڭ ەرەكشە گەوگرافيالىق, ساياسي جانە ءتىپتى كوپ كونفەسسيالى تۇرعىدا ورنالاسۋىنىڭ ارقاسىندا ەۋرازيالىق كونتينەنتتەگى ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە اسا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. قازاقستان ەۋروپا مەن ازيا اراسىندا ساياسي, مادەني جانە ەكونوميكالىق كوپىر بولا تۇرا, كونتينەنتتە لاندشافتىق جانە ەكولوگيالىق جۇيەلەردى دامىتۋدا ۇقساس بايلانىستىرۋشىلىق قىزمەت اتقارادى. قازاقستان اۋماعىنىڭ كولەمى, اۋا-رايى جاعدايىنىڭ ارتۇرلىلىگى, اسىرەسە ايماقتاعى سۋ بالانسىنىڭ ەرەكشەلىگى جانە ولاردىڭ قازاقستانداعى تۇراقتىلىعىنا بارلىق ەۋرازيا ايماعىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى ايتارلىقتاي تاۋەلدى.
قازاقستان عالامدىق ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە بەلسەندى قاتىسادى. ءبىز بارلىق نەگىزگى حالىقارالىق ەكولوگيالىق تۇجىرىمدامالاردى راتيفيكاتسيالاپ, بەلسەندى ورىنداۋدامىز. بۇل ەڭ الدىمەن اۋا رايىنىڭ وزگەرۋى, شولەيتتەنۋگە قارسى كۇرەس, بيولوگيالىق الۋاندىلىق پەن جەردىڭ وزون قاباتىن قورعاۋ جونىندەگى عالامدىق تۇجىرىمدامالار, سونىمەن قاتار, بۇۇ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ شەكاراارالىق تۇجىرىم-داماسى مەن ورحۋس تۇجىرىمداماسى. قازاقستان روتتەردام, ستوكگولم جانە بازەل تۇجىرىمدامالارىنا سايكەس قاۋىپتى حيميالىق زاتتاردى باقىلاۋ, پايدالانۋدان الۋ جانە جويۋ جونىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الدى.
قازاقستان كاسپي بويىنداعى باسقا مەملەكەتتەرمەن كاسپي تەڭىزىنىڭ تەڭىز ورتاسىن قورعاۋ بويىنشا نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياعا قول قويدى جانە 90% بەكىرە بالىقتار تارالىمى شوعىرلانعان وسى بىرەگەي سۋ قويماسىن قورعاۋ بويىنشا ولارمەن بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى.
2009 جىلى قازاقستاندا ەۋروپالىق مەملەكەتتەرمەن, سونداي-اق قورشاعان ورتا سالاسىنداعى جۇمىستى جان-جاقتى دامىتۋعا باعىتتالعان “ەۋروپاعا جول” اتتى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداندى.
قازاقستان, ءXXى عاسىردىڭ كۇن تارتىبىنە (ريو-دە-جانەيرو, 1992ج.) قويىلعان, مىڭجىلدىق سامميت دەكلاراتسياسىندا (نيۋ-يورك, 2000ج.), ورنىقتى دامۋ تۋرالى بۇكىلالەمدىك سامميت (يوحاننەسبۋرگ, 2002ج.) ماسەلەلەرىن شەشۋ بويىنشا مىندەتتەردى وزىنە العان الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تولىق قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. قازاقستان “ەۋروپا ءۇشىن قورشاعان ورتا” مەن “ازيا ءۇشىن قورشاعان ورتا جانە ورنىقتى دامۋ” ۇدەرىستەرىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى جانە مۇشەسى بولىپ تابىلادى.
ەسكاتو بۇۇ مەن ەەك بۇۇ كوميسسياسى دەڭگەيىندەگى بەلسەندى ءرولدى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان استانادا ازيا-تىنىق مۇحيتى اۋماعىندا 2010 جىلى جانە ەۋروپا اۋماعىندا 2011 جىلى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلەرىنىڭ ەكى اۋماقتىق كونفەرەنتسيالارىن وتكىزۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. وسى كونفەرەنتسيالاردا قورشاعان ورتا مەن ورنىقتى دامۋ جانە ولاردىڭ بىرىڭعاي ەۋرازيالىق ۇدەرىستەرگە بىرىگۋى بويىنشا ەۋروپا مەن ازيا ۇدەرىستەرىن جاقىنداستىرۋدى باستاۋ ۇسىنىلاتىن بولادى. شىۇ, ەۋرازەق, سپەكا جانە باسقالار شەڭبەرىندە كۇشىندە تۇرعان وڭىرلىك باعدارلامالاردى ەسكەرە كەلگەندە, مۇنداي باستامانى جۇزەگە اسىرۋ بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ (اقش, رەسەي, قحر جانە ەۋروپا وداعىن قوسقاندا) ءوزارا ءتيىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىقتارى ءۇشىن نەگىز رەتىندە ەۋرازيا اۋماعىندا كوپجاقتى سەرىكتەستىك قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
“جاسىل دامۋ” ءبىزدىڭ كونفەرەنتسيالاردىڭ وزىندىك برەندى بولماق.
“جاسىل دامۋ” باعدارلاماسى ەكولوگيالىق اپات ايماقتارىندا ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋى بويىنشا ءىس-شارالار جيىنتىعىن الدىن-الا قاراستىرادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسى وتىرىسىنىڭ شەشىمىنە سايكەس بۇرىنعى ەنەرگەتيكا مەن مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ پروبلەمالارىن 2009-2011 جىلدارى كەشەندى شەشۋ بويىنشا باعدارلاما جوباسى ازىرلەندى. باعدارلاما ماقساتى بۇرىنعا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى مەن وعان كىرەتىن ايماقتاردىڭ رادياتسيالىق جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن ونىڭ ايماقتارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ پوليگون جەرىنىڭ ەڭ قاۋىپتى لاستانعان بولىكتەرىن رەابيليتاتسيالىق ءىس-شارالار وتكىزگەننەن كەيىن ۇلتتىق شارۋاشىلىق اينالىمعا تاپسىرۋ جانە شارۋاشىلىق قىزمەتتەردىڭ جۇرگىزىلۋىن ۇيىمداستىرۋ. اتالعان باعدارلاما جوباسى تولىقتاي 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان “جاسىل دامۋ” باعدارلاماسىنا كىرەدى.
مەملەكەتتەر باسشىلارى ءسامميتىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورى قۇرىلتايشىلارى ارال تەڭىزى باسسەينىنىڭ باعدارلاما جوباسىنا—3 (اتبب-3) كىرگىزۋ ءۇشىن ارال تەڭىزى مونيتورينگ جۇيەسىنىڭ دامۋى مەن بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ بويىنشا ۇسىنىستار دايىندادى. ارال ايماعىن ساۋىقتىرۋ, سۋ رەسۋرستارى ەسەبىنىڭ ناقتىلىعىن ارتتىرۋ جانە وسى نىسانداردىڭ ءتارتىبىن باسقارۋ ماقساتىندا, سونداي-اق, كىشى تەڭىز بوگەتىنىڭ قيراۋ قاۋىپى بار قاۋىپتى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن سىرداريا وزەنى مەن كىشى ارال تەڭىزى سۋ رەسۋرستارىنا گيدرولوگيالىق مونيتورينگ جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋدى قاراستىرادى. ارال ايماعىندا حالىقتى ساۋىقتىرۋدىڭ ەكولوگيالىق ادىستەرى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
تابيعي ورتانىڭ توزۋىن توقتاتۋ مەن “تاريحي” لاستانۋدى جويۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ورتالىق ازيا ءۇشىن تاشكەنت قالاسىندا قۇرعاقشىلىق زاردابىن جۇمسارتۋ جونىندەگى ورتالىق قۇرىلدى.
دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرىگىپ “قاراعاندى وبلىسىنىڭ شەت اۋدانىنداعى قۇرعاق جەرلەردى باسقارۋ” جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ قۇرعاق دالالاردى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋدە العاشقى تابىستى قادام بولدى. بۇل جوبا قۇرعاق جەرلەردىڭ توزۋى مەن شولەيتتەنۋ ۇدەرىستەرىن توقتاتىپ كوپجىلدىق شوپتەر ەگۋ جولىمەن جوعارى ءونىمدى ازىقتىق ماقساتتا پايدالانىلاتىن جەرلەرگە اينالدىرۋدى قاراستىرادى. (جوبانىڭ جالپى قۇنى - 9,7 ملن. اقش دولل., سونىڭ ىشىندە 5,27 ملن. گەف گرانت قاراجاتتارى; 2,4 ملن.- قر ۇكىمەتى; 1,92 ملن. –فەرمەرلەردىڭ ناقتى سالىمى; 100 مىڭ – عالامدىق مەحانيزمدەر قاراجاتى).
بەس جىلدىڭ ىشىندە قاراۋسىز قالعان 35 مىڭ گا جەر قالىپتاستىرىلدى, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن (21 جەل اگرەگاتى, 10 كۇن باتارەيالارى مەن 5 گەنەراتور) قولدانۋمەن 36 سۋات پۋنكتى ۇيىمداستىرىلدى, 105 گا توزعان ءورىس پەن وتارلىق تەلىم قالپىنا كەلتىرىلدى, مال باسى 125 % جوعارىلادى, پايدا ءوسۋىنىڭ توزىمدىلىگى جانە حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى جاقساردى, ءبىلىكتى جانە زاڭدى ساۋاتتى فەرمەرلەر كومانداسىنان تۇراتىن 9 اۋىلشارۋاشىلىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتيۆتەرى بىرىككەن 130 شارۋا جاساقتالدى; جالپى سوماسى 1,5 ملن. اقش دوللارىنا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى مەن جابدىقتار الىندى.
2010 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنداعى سۋارمالى اۋماقتاردا وسىنداي جوبا دايىنداۋ جوسپارلانۋدا.
“جاسىل دامۋ” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ داعدارىستان كەيىنگى قۇرىلىمىنا, بارلىعىمىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز – جەر پلانەتاسىن قورعاۋداعى حالىقارالىق ۇندەۋگە ايتۋلى ۇلەس قوساتىندىعىنا ءۇمىتىمىز مول.
نۇرعالي ءاشىموۆ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى.