دۇنگەن قىزى
اۋەلەگەن اسەم ءاندى كولوننالى كونتسەرت زالدارىنان ەمەس, موجانتوپاي تويحانالاردان ەستىگەنىنە ءماز بولاتىن «زيالىلار» دا پايدا بولدى. ويتكەنى, قازاقتىڭ كەز كەلگەن قالاسىندا كەز كەلگەن كۇنى توي. توي يەسى – قازاق. ال قازاق ءىشىپ-جەۋدى عانا ەمەس, اسىقپاي وتىرىپ ءان تىڭداعاندى دا ۇناتادى. قوناقتارىن قايران قالدىرۋ ءۇشىن تويحانالاردىڭ ءتاۋىرىن تاڭداپ, انشىلەردىڭ ەڭ مىقتىلارىنا سالەم ايتادى. ول انشىلەرىنىڭ «مەكەنجايلارى» استانا, الماتى, شىمكەنت, تاراز عانا ەمەس, ءتىپتى, كورشى رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان سياقتى ەلدەردەن دە بولىپ شىعادى.
تاڭدايى تاقىلداعان اسابا, ءبىر ماي, ءبىر ەت بولسىن دەي مە, وسىنداي الىستان كەلگەن اتاقتى انشىلەردىڭ اراسىنا جەرگىلىكتى ونەرپازداردى دا قوسىپ جىبەرەدى. قوسىپ جىبەرەدى دە: «كەلەسى تىڭدايتىن اندەرىڭىزدىڭ اتى – «دۇنگەن قىزى». ءانى ءشامشى قالداياقوۆتىكى, ءسوزى سابىرحان اسانوۆتىكى. ورىندايتىن ءانشى عاني ماتەباەۆ», دەپ جار سالادى. جار سالعان كەزدە توي تورىنە شاكەڭنىڭ ءوزى شىعىپ كەلە جاتقانداي جۇرت تا ەلەڭ ەتە تۇسەدى. ال كەزەك وزىنە تيگەن ءانشى ەكپىندى ىرعاققا قوسىلىپ, اۋەزدى ۇنىمەن اسەم ءاندى باستاپ كەتەدى...
«تۇندەي تۇنىق كوزدەرىڭنىڭ قاراسى, قوسىلارداي قاستارىڭنىڭ اراسى. جالت قاراسام جالىن اتقان اق ءجۇزىڭ, الاۋلايدى اتقان تاڭمەن تالاسىپ, سىرعالىم... قيال قانشا ەرتەدى ەلەس, دۇنگەن قىزى ارمانىم. كەز بوپ كەلسەم ەرتەلى-كەش, سەنەن كوزدى المادىم. وزگەنى ەمەس, ءوزىڭدى ويلاپ جۇدەدىم, تۇسىنەر دەپ ءبىر قازاقتىڭ جۇرەگىن, سىرعالىم...».
ءشامشى ءانىنىڭ ءيىرىمى مەن مەيىرىمى بولەك قوي, شىركىن! تويعا جينالعان توندىلار ءان ىرعاعىنا قوسىلىپ, ەرىكسىز قول سوعا باستايدى. سول كەزدە مەنىڭ ويىما ەڭ اۋەلى تاراز, ودان كەيىن اۋليەاتا, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ميرزويان, جامبىل, ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان جايماشۋاق تۇستا قايتادان ەجەلگى اتىمەن تاراز اتانعان تاعدىرلى قالادا اسەم سازى عانا ەمەس, كەستەلەپ تىككەن گۇلدەي بوپ ءىزى دە قالعان ءاننىڭ اۆتورى, حالقىنا قاپىلىپ ءجۇرىپ قىزمەت ەتكەن ءشامشى اعا ورالادى...
ءشامشى مەن جاقسىلىق
سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعى, توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى, شاماسى. اقىن جاقسىلىق ساتىبەكوۆ كوكەم ەكەۋمىز وبلىستىق گازەتتىڭ مادەنيەت جانە ادەبيەت بولىمىندە قىزمەت ىستەيمىز. بەس كۇن جۇمىس كۇنىن بىلاي قويعاندا, سەنبى مەن جەكسەنبى كۇندەرى دە كابينەتكە كەپ جازۋ جازىپ وتىراتىن جاقاڭنىڭ جۇمىس ستيلىنە قايران قاپ جۇرگەن كەزىم. كەيدە «ءبىر جاققا كەتتىم» دەپ جوق بوپ كەتەدى دە, ءبىر ۋاقتا «اتاقتى اقىن» دەپ بىرەۋدى ەرتىپ كەپ تۇرادى. جاقاڭنىڭ بۇل «ەركەلىگىنە» سول كەزدەگى باس رەداكتورىمىز ارعىنباي بەكبوسىنوۆ تا قاباق شىتپايدى. ءبىر جولى اناۋ-مىناۋ ەمەس, كابينەتكە تۋرا ءشامشى قالداياقوۆتىڭ ءوزىن ەرتىپ كەلدى. الماتىلىقتار, دالىرەك ايتسام, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ سول كەزدەگى باس رەداكتورى شەرحان مۇرتازا, ونىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ورالحان بوكەي, گازەتتىڭ ءتىلشىسى, دارىندى جازۋشى نۇرعالي وراز (ماقالا-سۇحبات اۆتورى سول بولاتىن) «ءشامشى قايدا ءجۇر ەكەن؟» دەگەن تاقىرىپپەن سازگەردى جابىلا «ىزدەپ» جاتقان كەزدە, شاكەڭ تۇك بولماعانداي جامبىلدا ءجۇر بەيمارال. مەن ءۇشىن بۇل توسىن سىي دەسە دە بولعانداي ەدى. جاقاڭا دا رازىمىن. رازى بولاتىنىم, كەيبىر اسىرەساق كوممۋنيست-جۋرناليستەر جاسقانشاق اتتاي وزىنەن-ءوزى وسقىرىنىپ, وزىنەن-ءوزى ۇركىپ شاكەڭنەن قاراداي قاشقاقتاپ جۇرسە, جاقسىلىق اعانىڭ اتاقتى سازگەرگە جارىققا ۇيمەلەگەن كوبەلەكشە ءۇيىرىلىپ, قاسىنان شىقپاۋى مەن ءۇشىن ەرەكشە ۇلگى-ءتىن. سونىمەن...
ءبىر كۇنى ەسىكتەن ءشامشى اعا كىرىپ كەلە جاتتى. جول باستاۋشى, البەتتە, اقىن جاقسىلىق ساتىبەكوۆ. ورىندىعىمنان اتىپ تۇرىپ قولىن الدىم. «اسسالاۋماعالەيكۇمدى» دە ۇمىتقام جوق. شاكەڭ تورگە وزدى دا, جاقاڭنىڭ ۇستەلىنىڭ قارسىسىنداعى ورىندىققا جايعاستى. و, عاجاپ, بۇعان دەيىن اڭىزعا اينالعان «اتاعى» مەن «شاتاعى» عانا جەتكەن ۇلى سازگەر ءدال قاسىمدا وتىر. ۇرلانا قاراپ قويام. تۋرا ءوزى. تۋرا ءوزى بولعاندا, گازەتتەرگە شىققان سۋرەتىندەگى ءتىرى بەينەسى. ماڭدايى مەن كوزىنىڭ قيىعىنداعى اجىمدەرى ء(اجىمنىڭ دە ادامعا جاراسىپ تۇراتىندارى بولادى), كوزىندەگى وزگەگە ۇقسامايتىن ەرەكشە مەيىرىم مەن شاپاعات, ءبارى-ءبارى, كىتاپ پەن گازەتتەردەن «شىعىپ» ءبىزدىڭ قىزمەت بولمەمىزگە كەپ تۇر. ايتپاقشى, كوزىمنىڭ قيىعىمەن كاستومىنىڭ وڭىرىنە دە قارادىم. ول دا... ءوز ورنىندا ەكەن. «ول دا...» دەپ جۇمباقتاپ وتىرعانىم – «قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى» دەگەن سالبىراپ تۇراتىن توسبەلگى. سول توسبەلگى ءشامشى اعانىڭ «پاسپورتىنداي» ماعان تىم ىستىق كورىنۋشى ەدى. سۋرەت ارقىلى ابدەن كوزتانىس بوپ كەتكەن ول دا جوعالماپتى, ءوز ورنىندا تۇر.
جاقاڭنان جۇعىستى بولدى ما, ەتىم ۇيرەنە كەلە ءشامشى اعانى الىمە قاراماي مەن دە ىزدەپ, ءبىراز ۋاقىت كەلمەي كەتسە مەن دە كادىمگىدەي ەلەڭدەي باستايتىندى شىعاردىم. ءوزىم جارىتىپ ەشتەڭە دەي الماسام دا, جاقاڭ ەكەۋىنىڭ اجىك-كۇجىك اڭگىمەلەرىنە قۇلاق ءتۇرىپ وتىرۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن ولجا. بايقاعانىم, شاكەڭ قازاق ۆالسىنىڭ «كورولى» بولسا دا وتە قاراپايىم ەكەن. قازىر ويلايمىن, سول كەز, ءسىرا, شىرىلداعان ءشامشى عۇمىر ءوزىنىڭ «اتاعى» مەن «شاتاعى» تۋرالى اڭىزدارعا ءبىرجولا مويىنسىنىپ, ەندى تەك تۇرمىس تاۋقىمەتىنىڭ قام-قارەكەتىمەن جۇرگەن شاعى ەكەن-اۋ دەپ. جاقاڭ بولسا, اڭگىمە اراسىندا سازگەر دوسىن كوتەرمەلەپ: «ءبىزدىڭ شاكەڭ دۋنگانوۆكادان (قازىر جالپاقتوبە اۋىلى دەپ اتالادى) قاتىرىپ ءۇي سوعىپ جاتىر», دەپ قوياتىن.
ۇزاق ولەڭ
مەنىڭ «كۋرستاستارىم» دا وڭكەي «سەن تۇر, مەن اتايىنداردىڭ» سورتىنان ەدى. اقىندار قانيپا بۇعىباەۆا, نەسىپبەك داۋتاەۆ, ەسەنعالي راۋشانوۆ, ناعاشىباي مۇقاتوۆ, ءابجان ابىلتاەۆ, رەجيسسەر اياعان شاجىمباەۆپەن قالامداس قانا ەمەس, «پارتالاس» بولۋ دا كەز كەلگەنگە بۇيىرا بەرمەيتىن باق. ءجا, سونىمەن, ۇيدەگى سىقاعان كىتاپتاردىڭ اراسىنان سول مىقتىلاردىڭ ءبىرى ەسەنعاليدىڭ ءشامشى تۋرالى ولەڭى باسىلعان ءبىر كىتابىن جۇمىسىما اكەپ قويدىم. ويىم – وزىنە ارنالعان ولەڭدى ءشامشى اعاعا وقىپ بەرۋ.
«كورول» اتانعان كوكەم كوپ كۇتتىرگەن جوق. وڭىرىندە «قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى» دەگەن توسبەلگىسى جارقىراپ, كابينەتتىڭ تورىنە وزا بەردى. قاسىندا اقىن جاقسىلىق ساتىبەكوۆ بار. مەن ەسەنعاليدىڭ كىتابىن سۋىرمادان شىعارىپ, ۇستەلىمنىڭ ۇستىنە قويدىم.
– اعا, مىنا كىتاپتا ءسىز تۋرالى ءبىر ولەڭ بار ەكەن, وقىپ بەرەيىن بە؟
مەنىڭ كومەيىمنەن كۇمىلجىڭكىرەپ بارىپ شىققان ءسوز اسەر ەتتى مە, جاي كۇندەرى دە جىلى ءجۇزدى ءشامشى اعانىڭ وڭىندە ەرەكشە ءبىر مەيىرىم پايدا بولىپ قاسىما كەلدى. كىتاپتى ۇستاپ, مۇقاباسىن كورىپ, «ادەمى ەكەن» دەپ قويدى وزىنە عانا ءتان قارلىعىڭقى داۋسىمەن.
– قانە, وقىشى, – دەدى سوسىن.
ولەڭ ۇزاق ەدى. بىراق ويناقى, جىلى, سوزدەرى دە كوركەم كەستەلەنگەندىكتەن ۇزاقتىعى ونشا بىلىنبەيتىن. مەن دە ۇلى سازگەردى جالىقتىرماۋ ءۇشىن بارىمدى سالىپ, كوركەمدەپ وقىپ باقتىم.
باقىت قۇشاعىندا
«ول كەزدە باسقا ەل دەگەن, بۇل ءسوزىم شىن دەپ ۇعىڭىز... بەسىگىن قىدىر تەربەگەن, بەرەكەلى ءۇيدىڭ ءبىرى – ءبىز. جۇرەدى اجەم «قۇرعىرلاپ», اسىر دا سالىپ جاتامىز. بىلدىرمەي كەلىپ, ءبىر كۇندە-اق, بويجەتتى ەكى اپامىز. مونتيعان وڭشەڭ بوتاقان, كورەمىز پانا ولاردى. سول جازدا مەنىڭ ەكى اپام, ءبىر انگە اۋەس بوپ الدى: «كەل, بيلەيىك, كەتپە مەنىڭ قاسىمنان, قىزعالداعىم تاڭ نۇرىمەن اشىلعان. سەزىم شىركىن اق جاڭبىرعا ۇقسايدى, الماتىدا جاڭا جاۋىپ, جاۋا جاۋىپ باسىلعان». جاۋاتىن ءجيى جاڭبىرى, الماتى ول نە؟ قالا ما؟ بيلەي مە وندا بارلىعى؟ ءبارى دە جۇمباق بالاعا. كىمدىكى مىناۋ بولەك ءان, سامالى باسقا, سازى وڭگە؟ – ۇكىمەتتىكى, – دەدى انام, – ۇقسايدى, – دەدى اجەم دە: ەكى قىز ەلەڭ ەتپەدى, جاقپايدى-اۋ, استە, داۋ مىنا. – ءشامشىنىڭ ءانى, – دەپ مەنى, باسقان-دى ءبىرى باۋىرىنا. قاشتى دا كەتتى ەرتەسىن, ءان بولدى عاجاپ, مىنە, بۇل. – مەن جامىلام, – دەپ, – كورپەسىن, تالاسىپ جاتتىق كىلەڭ ۇل. ايتتى دا از كۇن سول ءاندى, كەلەر جىل كوكتەم شىعاردا, كىشى قىز تاعى جوعالدى, نە بولدى, ەي, تەگى, بۇلارعا؟ جىلادى قيماي شەشەمىز, ال اكەي سىرتقا جونەدى. تىپ-تىنىش ەدىك كەشە ءبىز, كىم ءوزى ءشامشى دەگەنى؟ قاپا بوپ «قاتال» انشىگە, قىس ءوتتى, كوكتەم ورالدى. وكپەلەپ ءجۇرىپ شامشىگە, ءوزىم دە سالدىم سول ءاندى. ەسكە السام بالا شاعىمدى, كۇلەمىن ىشتەي وسى كۇن. ەكى اپام – ەكى ءۇي كادىمگى, تەربەگەن قىدىر بەسىگىن. «اعالاپ» كوپ ۇل قوسىلا, شىعادى الدان ك ۇلىمدەپ. «ەل بولماس جيەن» وسى ما؟ و, تاۋبە, – دەيمىن, قۇدىرەت!» سالامىز انگە تاعى ءبىز, ول ءاننىڭ, دوسىم, بار سىرى. ...وتىرىپ الىپ ءبارىمىز, ماقتايمىز سوسىن ءشامشىنى».
اڭگىمە سياقتى وقيعالى ولەڭگە ءشامشى اعا دا رازى بولدى-اۋ دەيمىن, ءتىپتى, كەي تۇسىنا جىميىپ ك ۇلىپ تە الدى. سوسىن:
– ءوزىڭ جازدىڭ با؟ دەدى ماعان دا ۇناي باستاعان قارلىعىڭقى داۋسىمەن. سول داۋىس ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاعىمدا تۇر.
– جوق, – دەدىم, – ەسەنعالي دەگەن اقىن بار الماتىدا. سونىڭ ولەڭى. ءسىز تۋرالى بولعان سوڭ كىتابىن ادەيى ۇيدەن اكەپ, وقىپ بەرىپ جاتقانىم عوي.
– پەيىلىڭە راحمەت, اينالايىن. جاقسى اقىن ەكەن, مەنەن سالەم ايتارسىڭ.
جاداپ-جۇدەپ جۇرگەن ادامعا جىلى ءسوز دە ەم, جىلى لەبىز دە شيپا. ءشامشى اعا سول جولى ەسەنعاليدىڭ ولەڭىن تىڭداپ ءبىر مارقايىپ قالدى. ءبىر قىزىعى, مەن بۇل جايلى ەسەنعاليعا وسى كۇنگە دەيىن ايتقان ەمەسپىن. اعالاپ بارىپ, ايتايىنشى-اق دەيسىڭ. بىراق الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى باعاسى قىمبات ماڭعاز ۇيلەر سياقتى ماڭىنا جولاي المايسىڭ. بىراق, مەن ءۇشىن ەڭ باستىسى, ءشامشى اعا ءوزى تۋرالى جازىلعان جاقسى ولەڭدى ءوزىنىڭ كوزى ءتىرىسىندە تىڭداپ كەتتى مىنا جالعان دۇنيەدەن.
ءشامشانىڭ باتاسى
جاقسىلىق اعا ەكەۋمىز اقىلداسا كەلىپ گازەتتىڭ سوڭعى بەتىنىڭ ءبىر بۇرىشىن «جاۋقازىن» دەگەن اتپەن بالالارعا ارناعانبىز. ونى ولەڭ, تاقپاق, اڭگىمە, ەرتەگى, جاڭىلتپاش, سۋرەت سياقتى دۇنيەلەرمەن «تولتىراتىن» مەن. بىردە ەكى-ءۇش كۇن جوق بوپ كەتكەن جاقاڭ مەن شاكەڭ ەكەۋى ولجالى ورالعان اڭشىلارداي قۋانا كەپ تۇر. جاقاڭنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى, وزىنە بەرىلگەن ەركىندىكتى ۋاقىت ولتىرۋگە ەمەس, گازەت مۇددەسىنە, وقىرمان پايداسىنا جۇمساۋشى ەدى.
– بۇل جولى شاكەڭ ەكەۋمىز سەنىڭ «جاۋقازىنىڭدى» دا ۇمىتقان جوقپىز, – دەدى جاقاڭ قۋلانا جىميىپ.
ول كىسىنىڭ ءبىر اۋىلدان جاس جازۋشى, اقىن, سۋرەتشى نەمەسە كومپوزيتور «تاپسا», ءوستىپ قۋانىپ كەلەتىن ادەتى. ءشامشى اعا ەكەۋى, جۇرگەنگە جورگەم ىلىنەدى دەگەندەي, ەل ارالاپ ءجۇرىپ بۇل جولى ماقسات دەگەن «كومپوزيتور» بالانى تاۋىپ كەپتى. «كومپوزيتور» دەگەندى تىرناقشاعا الىپ وتىرعان مەن, ال شاكەڭ مەن جاقاڭ بولسا «بالا بەتحوۆەندى» كەزدەستىرگەندەي شات-شادىمان ەدى. تاپقان تالانتتارىن تامسانا ماقتاپ بولعان سوڭ گازەت سۋرەتشىسىنە ءاننىڭ نوتاسىن ءتۇسىرتىپ, باسپاحاناعا «كليشە» قۇيدىرتتى. و كەزدەگى باسپاحانالاردا «كليشە» دەگەن بولاتىن. ءسوزىن سۇيكەكتەتىپ جاقاڭنىڭ ءوزى جازىپ شىقتى. تۇساۋكەسەر لەبىزىن ءشامشى اعا تۇيىندەدى. «جاۋقازىنعا» جارق ەتە قالعان سول دۇنيە مىناۋ ەدى. «جولىڭ بولسىن, جاس ۇلان! ومىردە جاستايىنان ءان-كۇي شىعارا باستاعان ادامدار از ەمەس. وعان بىرنەشە مىسال, دالەلدەر كەلتىرۋگە دە بولادى. جولىم ءتۇسىپ ماقساتتىڭ ۇيىنە بارا قالىپ ەدىم, ءوزىنىڭ ءتورتىنشى, بەسىنشى كلاستاردا وقىپ جۇرگەن كەزىندە شىعارعان بىرنەشە اندەرىن دومبىراسىنا قوسىلىپ ورىنداپ بەرگەنى. بۇلار ونىڭ مۋزىكالىق قابىلەتىنىڭ زور ەكەندىگىن اڭعارتتى.
ماقسات قازىر جامبىلدا, 6-كلاستا وقيدى. وسى قۇيتاقانداي كەزىنىڭ وزىندە وننان استام ءان شىعارعان جانە ولار كوڭىل تولارلىقتاي, جۇرەككە قونىمدى بولعاندىقتان اندەرىنىڭ بىرەۋىنە اقىن جاقسىلىق ساتىبەكوۆكە ءسوز جازدىرىپ, ماقساتقا ءسات ساپار تىلەپ, سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز. ءشامشى قالداياقوۆ, كومپوزيتور».
ۇستازىمدى جاقسى كورەم بارىنەن...
ءسوزىن جازعان جاقسىلىق ساتىبەكوۆ, ءانىن شىعارعان ماقسات جانقۇليەۆ.
ادامزاتقا ساۋلەسىمەن كوكتە كۇن, سىيلايدى ەكەن ءومىردىڭ شىن كوكتەمىن. كۇن نۇرىنداي ايامايتىن شۋاعىن, ماعان ىستىق كورىنەدى مەكتەبىم. قادىر تۇتار التىن ۇيا – مەكتەبىن, مەكتەبىنىڭ ابىرويعا جەتكەنىن. ويلايتۇعىن, جاقسى وقيتىن ىلعي دا, مەكتەبىمدە دوستارىم دا كوپ مەنىڭ. كوڭىلى – اسپان, ءارى ءمولدىر, ءارى كەڭ, ۇستازىمدى جاقسى كورەم بارىنەن. سوندىقتان دا قۋانتامىن مەن ونى, وزىنە ارناپ جازعان تۇڭعىش انىممەن.
بۇل – 1988 جىل بولاتىن. بىراق مەزگىل جاز با, قىس پا, كۇز بە, كوكتەم بە, ەسىمدە قالماپتى. سول ماقسات بالانىڭ بۇگىندە قايدا, نەندەي كاسىپتىڭ سوڭىندا جۇرگەنىنەن بەيحابارمىن. كومپوزيتور بولدى ما, الدە باسقا ماماندىق يەسى اتاندى ما, ول دا جۇمباق. بىراق, ەڭ باستىسى, ول – بالا كەزىندە اناۋ-مىناۋ ەمەس, ەڭ ۇلى سازگەرگە ءانىن تىڭداتىپ, اق باتاسىن الدى. بۇل ەشكىمنىڭ باسىنا قونا بەرمەيتىن باق.
اراقتى... «جەرلەۋ»
قازاقتار مەن دۇنگەندەر ارالاس تۇراتىن جالپاقتوبەدەن وتكەن سايىن ۇزىن جولدىڭ تالاس وزەنىنە قاراي بۇرىلاتىن يىنىندەگى تامعا كوزىم تۇسەدى. جاقاڭنىڭ «ءبىزدىڭ شاكەڭ دۋنگانوۆكادان قاتىرىپ ءۇي سوعىپ جاتىر...» دەيتىن ءۇيى وسى. بىتىرە الماي كەتكەسىن, بىرەۋ ساتىپ اپتى. بىردە الماتىلىق كاسىپقوي ءفوتوتىلشى اسىلحان ءابدىرايىموۆتى ەرتىپ اپاردىم. سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدى. مىنە, سودان بەرى ونشاقتى جىل تاعى دا زۋلاپ وتە شىعىپتى.
جاقىندا سول ءۇيدى شاكەڭنىڭ دوسى, دۇنگەن ازاماتى يليا گاشيزوۆ ەكەۋمىز سىرتىنان بارىپ كوردىك. شاكەڭنىڭ ءوزىن كورگەندەي ءسۇيسىنىپ ۇزاق قاراپ تۇردىق ۇيگە. ءۇيدىڭ جاڭا قوجايىنى, ابىروي بولعاندا, شاكەڭ قالاعان ىرگەتاسقا تيىسپەپتى. بىراق ىرگەتاستىڭ ۇستىنە قاتىرىپ تۇرىپ ءۇي سالىپتى. سوسىن شاكەڭ سالعان گاراجدى دا بۇزباعان. بۇزباعانى دا جاقسى بولعان. ويتكەنى, شاكەڭ وسى گاراجدا تۇرىپ, وسى گاراجدا شىعارماشىلىقپەن اينالىسقان. كىم بىلەدى, بالكىم, «مويىنقۇمدا اۋىلىم», «فوسفورلى جامبىل» جانە «دۇنگەن قىزى» سياقتى تاعى باسقا دا اندەرى وسى جەرتولە سىندى گاراج ىشىندە دۇنيەگە كەلگەن شىعار. شاكەڭ اۋرۋىنا بايلانىستى جاڭادان سالا باستاعان ءۇيىن ادىرا قالدىرىپ كەتكەن كەزدە, ۇرى ءتۇسىپ, ارتىندا قالعان قاعازدارى كوپكە دەيىن شاشىلىپ جاتىپتى وسى جەردە. ءبۇي دەپ يليا اعا ايتتى ماعان.
– ءبىر جولى كەشكىلىك ۇيىنە بارسام, گاراجدىڭ قاسىنداعى «تاپشاننىڭ» ۇستىندە قۇرۋلى تۇرعان ماساحانانىڭ ىشىندە شاكەڭ جاتىر. قازاننىڭ قارا سۋىعى ءبىلىنىپ قالعان كەز. ونىڭ ۇستىنە قازاقتار ىرىمداپ «كەشكى بەيمەزگىل ۋاقىتتا ۇيىقتامايدى» دەيدى عوي. كوڭىلىم بىردەڭەدەن سەكەم اپ, ءتىپتى, شوشىپ كەتتىم دەسەم دە بولادى, «شاكە, تۇرىڭىز, نەعىپ جاتىرسىز بەيۋاقتا؟» دەسەم «ءجا, اشەيىن جاتىرمىن» دەيدى. سويتسەم اۋىرىپ قاپتى. ءوڭى سىنىق. دەرەۋ ءىنىم وسماندى شاقىرىپ الدىم. بىراق كەشكە قاراي شاكەڭنىڭ اۋرۋىنىڭ بەتى كۇشەيىپ, ءىنىم مەن اۋەز دەگەن دوسى ەكەۋى ۇلى سازگەردى اۋرۋحاناعا الىپ بارۋلارىنا تۋرا كەلدى. سويتسەك, مىنا سوراقىلىقتى قاراڭىز, دارىگەرلەر شاكەڭدى ارى-بەرى قاراعان بوپتى دا: «ورىن جوق, ۇيىنە الىپ كەتىڭدەر» دەپتى. مەن دەرەۋ ىنىمە شاكەڭنىڭ دوسى تۇيعىنبەكتىڭ تەلەفون ءنومىرىن بەرىپ, دارىگەرلەردىڭ شاكەڭنىڭ جانىنا اراشا ءتۇسۋىن ايتۋىن وتىنىڭدەر دەپ اقىل-كەڭەس بەردىم. مىنە, وسىدان كەيىن تۇيعىنبەك تەمىربەكوۆ دارىگەرلەرمەن سويلەسىپ, شاكەڭدى اۋەلى كوريدورعا, ودان كەيىن پالاتاعا «كوشىردى», – دەدى كومپوزيتوردىڭ دۇنگەن دوسى يليا كوزىنە جاس الىپ.
– ىلەكە, – دەيمىن مەنىڭ دە كوڭىلىم بوساپ, – شاكەڭنىڭ تۋعان ىنىسىندەي بوپ كەتىپسىز. اناڭىز دا شاكەڭدى تۋعان بالاسىنداي كورىپ, «ءومىر باقي تاتۋ بوپ جۇرىڭدەر, اينالايىندار» دەپ باتاسىن بەرىپتى. شاكەڭ اعاڭىزدىڭ مىنەزى قانداي ەدى؟ قانداي قاسيەتتەرى ەسىڭىزدە قالدى؟
– ە, نەسىن سۇرايسىڭ. «قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق», دەگەن راس ەكەن. قادىرىن بىلمەدىك قوي. شاكەڭ جارىقتىق: «يليا, سەنىڭ ۇيىڭە مەنى ىزدەپ ءالى تالاي ادام كەلەدى», دەۋشى ەدى. وسى كۇنى قايران قالام, ايتقانى ايداي اقيقاتقا اينالدى. قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن شاكەڭ تۋرالى بىلگىسى كەپ ىزدەپ كەپ جاتقان ادامدار كوپ. ءبارى: «ءشامشى قانداي ەدى؟» دەپ سۇرايدى. «تۇتىنعان زاتتارى بار ما؟» دەيدى. ءتىپتى, كوزىندەي كورىپ جۇرەمىز دەپ «جيگۋليىنىڭ» ەسكى تەمىر بولشەكتەرىنە دەيىن الىپ كەتكەندەر دە بولدى.
يليا اعا قاتتى كۇرسىندى. ءشامشى ەكەۋى تانىسقان كەزدى ەسىنە الدى جىلامسىراپ. ىلەكەڭ ول كەزدە تالدىقورعان وبلىسىنداعى پانفيلوۆ اۋدانىنداعى ىشكى اسكەر قىزمەتىندە جۇمىستا ەكەن, اكەسى قازا بوپ ەلگە كەپتى. ەلگە كەلسە ۇيىندە ءشامشى ءجۇر دەيدى. اناسى كوپ بالا تاپقان التىن قۇرساقتى كەڭپەيىل كىسى, سول بالالارىنىڭ بىرىندەي عىپ ءشامشىنى دە باۋىرىنا باسقان.
– شاكەڭ قالاپ كەتكەن ىرگەتاس پەن گاراجدى ءوزىم-اق ساتىپ السام با دەپ ويلاعام و باستا. بىراق اقشام بولمادى. ويتكەنى, بۇل ءۇي مەن ءۇشىن وتە ىستىق. ونىڭ ۇستىنە شاكەڭ ءۇيىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا, گاراجىن سالۋعا وسمان دەگەن ءىنىم كوپ كومەكتەستى. ءالى ەسىمدە, بىردە شاكەڭ ماعان ءۇيىنىڭ ىرگەتاسىنىڭ كۇنباتىس جاعىن كورسەتىپ «مىنا جەردە اراق بار» دەدى. سويتسەم, وزىنە كومەكتەسىپ جۇرگەن اۋەز دەگەن جىگىتكە ەكى بوتەلكە اراق الدىرىپ, «مەن اراقپەن قوشتاستىم» دەپ ءوز قولىمەن جازىپ, الگى اراقتاردى ىرگەتاستىڭ استىنا ءوز قولىمەن تەرەڭ عىپ كومىپ تاستاپتى. ازىلقوي ەدى عوي جارىقتىق, «اراقپەن ءبىرجولا قوشتاسىپ, جەرلەپ تاستادىم» دەپ, كۇلەتىن. سوسىن ىرگەتاستىڭ باسقا ءبىر شەتىن نۇسقاپ, «مىنا جەردە مەنىڭ سۋرەتىم سالىنىپ, اتى-ءجونىم جازىلعان ءمارمار تاقتايشا كومۋلى جاتىر» دەدى. ونى دا شاكەڭنىڭ جانكۇيەرلەرى جاساتىپ بەرگەن سياقتى. «قيلى-قيلى زامان بولار, قاراعاي باسىن شورتان شالار» دەگەن. ءبىر زامانداردا جەردىڭ بەتىنە شىعىپ, تاۋىپ العان ادامدار بولسا «ە, كەزىندە دۇنيەدەن وسىنداي ازامات وتكەن ەكەن عوي دەسىن» دەپ قويادى تاعى دا قالجىڭعا بۇرىپ. مىنە, قازىر سولار مىنا ءۇيدىڭ ىرگەتاسىنىڭ استىندا جاتىر...
يليا اعانىڭ جۇزىنە قاراسام, سازگەر قولىنىڭ تاڭباسى قالعان ءۇيدى قيماعانداي كوڭىلى قاتتى قۇلازىپ تۇر ەكەن.
شاكەڭنىڭ شاحماتى
سۋىرتپاقتاپ سىر تارتا بەسەڭ, «ينسۋلتتەن كەيىن پاميات ونشا ەمەس» دەپ, ورىسشا-قازاقشا ارالاستىرىپ سويلەپ قوياتىن يليا اعانىڭ دا بىرازعا جەتەتىن اڭگىمەسى بار.
– ەسىمدە قالعانى – شاكەڭ جاستىقتى قولتىعىنا قىسىپ, كورپەشەنىڭ ۇستىنە جامباستاپ جاتىپ اپ, قىزىلداپ دەمدەگەن ءشايدى شىم-شىم ىستىق كۇيىندە ىشكەندى وتە جاقسى كورەتىن. ودان كەيىن... تەمەكىنى وتە كوپ تارتاتىن. كەيىن «قويدى» دەپ جازىپ ءجۇر عوي. ال مەن كورگەن كەزدە... ءبىر اڭگىمە ۇستىندە بىرنەشە تەمەكىنى ءتۇتىنىن بۇرقىراتىپ شەگىپ تاستايتىن. بىلايشا ايتقاندا, اۋزىنان سيگارەت تۇسپەيتىن. و كەزدەگى مودا «پريما» دەگەن سيگارەت بولاتىن. ەگەر «پريما» جوق بولسا, «قازاقستان» سيگارەتىن شەگەتىن. كەيدە: «شاكە, وسى تەمەكىمەن دە قوشتاسساڭىزشى», دەيتىنمىن.
– ىلەكە, سوزىڭىزگە قاراسام شاكەڭ تۋعان اعاڭىزداي بوپ كەتكەن سياقتى...
– تۋعان اعامنان دا ارتىق بوپ كەتتى. 1981 جىلى اكەم قازا بولىپ, ەلگە كەلدىم دەدىم عوي. سوندا اكەمدى جەرلەپ, جەتىسىن بەرىپ اپتا بويى جۇرگەندە شاكەڭ دە بىزبەن بىرگە بولدى. سوندا انام وزىمنەن ۇلكەن اعايىم بار, ودان كەيىن تاعى ەكى ءىنىم بار, شاكەڭ بار بارىمىزگە جەرگە قاز-قاتار توسەك سالىپ بەرەتىن. ۇلكەن اعايىم مەن شاكەڭنىڭ جاستارى قارايلاس. بىراق انام بىزگە: «ءشامشى ءبارىڭنىڭ اعالارىڭ بولادى», دەيتىن. شاكەڭ ءۇي سالامىن دەگەندە, وسمان دەگەن ءىنىمدى قاسىنا قوسىپ بەردى. سازگەردىڭ ءۇيىنىڭ جانىنان ول دا ءۇي سالدى. وسمان ەكى ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن قاتار جۇرگىزدى دەسە دە بولادى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, وسمان جاستاي قايتىس بولىپ كەتتى. وسمان مەن يسمايىل دەگەن ەكى ءىنىم ءرازيا مەن ءاسيا شانياەۆالار دەگەن اپالى-ءسىڭىلى قىزدارعا قاتار ۇيلەنىپ, قاتار توي وتكىزگەندە شاكەڭ توي تورىندە وتىردى. ۇلى كومپوزيتوردى ورتاعا الىپ تۇسكەن سۋرەتىمىز دە بار.
– اعاڭىزداي بولىپ كەتكەن ەكەن. «كوكە, جالعىزدىق قۇدايعا عانا جاراسقان, ءوزىڭىز ءان ارناعان دۇنگەن قىزدارىنىڭ بىرىنە ۇيلەنىپ المايسىز با؟» دەپ ايتقان جوقسىزدار ما؟
– جوق. – يليا ك ۇلىپ جىبەردى. – ءبىز ارداقتى اعامىزعا ونداي ءسوزدى ايتا المايتىنبىز. ءبارىمىز دە رەنجىتىپ المايىق دەپ, شاكەڭنىڭ قاس-قاباعىنا قارايتىنبىز. بىراق بىردە ۇلكەن اعايىم رەتىندە ەركەلەي سويلەپ: «شاكە, الماتىداعى جەڭگەي مەن باۋىرلارىمىزدى اكەپ تانىستىرمايسىز با؟» دەۋدىڭ قيسىنىن تاپتىم. شاكەڭ «ماقۇل» دەدى. مەن مۇنى: «شاكەڭ بالالارىن اكەلەمىن دەپ ايتتى», دەپ شەشەمە قۋانا جەتكىزدىم. اناشىم: «جاقسىلاپ كۇتىپ الايىق وندا», دەپ دايىندالدى. ءبىر كۇنى جەڭگەمىز ءجاميلا مەن ەكى ۇلىن ەرتىپ كەلدى. ولار ءبىزدىڭ ۇيدە ەكى-ءۇش كۇن قوناق بولىپ قايتتى.
شاكەڭنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – شاحماتتى جاقسى وينايتىن. ءبىر جولى ۇيگە دۇكەننەن شاحمات تاقتاسىن ساتىپ الىپ كەلدى دە: «يليا, مەن دۇنگەن بالالارىنىڭ كارتا ويىنىنا اۋەس بوپ بارا جاتقانىن بايقاپ ءجۇرمىن. ول جاقسى ونەر ەمەس, كەلىڭدەر, ودان دا مەن سەندەرگە شاحمات ۇيرەتەيىن», دەدى. شاكەڭنىڭ ارقاسىندا سودان باستاپ اۋىل جاستارى شاحمات ويناۋعا اۋەس بوپ الدى. كەيىن اعامىز سول شاحماتىن «كوزىڭدەي كورىپ ءجۇر» دەپ ءبىزدىڭ ۇيگە تاستاپ كەتتى. شاكەڭ, شىركىن, وتە اقكوڭىل ازامات ەدى عوي, مەنىڭ انامدى تۋعان اناسىنداي جاقسى كوردى. ءبىر جولى انامنىڭ كوك پالتوسىن شىمكەنت قالاسىنا الىپ كەتتى دە, سوعان ەلتىرى جاعا تىككىزىپ الىپ كەلدى. انام شاكەڭنىڭ پەرزەنتتىك ءىلتيپاتىنا قاتتى ريزا بوپ, سول پالتونى مۇنداعا دەيىن كيىپ ءجۇردى.
سارا داۋزوۆانىڭ تىلەگى عانا ەمەس...
جالپاقتوبە اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى سولنەچنىي كەنتىندەگى №34 مەكتەپكە ءشامشىنىڭ ەسىمىن بەرۋدى جالىقپاي سۇراپ جۇرگەن ءبىر جاقسى ادام بار. ول – سارا مانكيزقىزى داۋزوۆا دەگەن دۇنگەن قىزى. سولنەچنىيداعى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءبىر توپ وكىلدەرى قول قويىپ, قولداعان ءوتىنىش پەن قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ ءبارىن ول تاراز قالاسىنىڭ اكىمى نۇرجان كالەندەروۆكە تاپسىرىپتى. «ءشامشى اعا كەزىندە ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ دە قوناعى بوپ, قولىمنان ءشاي ءىشىپ ەدى», دەگەن سارا ەندى وڭ شەشىمدى عانا كۇتىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, ءبىر قاۋىم ەلدىڭ ءشامشى قالداياقوۆتىڭ «اقىرعى ايالداماسى» بولعان گاراج قاسىنداعى ىرگەتاس ۇستىنە تۇرعىزىلعان ءۇيدى قازىرگى قوجايىنىنىڭ كەلىسىمىمەن ساتىپ الىپ, ۇلى كومپوزيتوردىڭ مۋزەي-ءۇيىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە باس بولسا دەگەن يگى تىلەگى دە بار. ول مۋزەي ءۇي – ءشامشى اندەرىنىڭ ەلىمىزدە ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلىپ كەلە جاتقان كەزەكتى ءبىر رەسپۋبليكالىق فەستيۆالعا تارتۋ بولسا, ءتىپتى, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. دەمەك, سوڭعى ءسوز, دۇرىس شەشىم ونەردى دە, ونەر يەلەرىن دە قۇرمەتتەي بىلەتىن بىلىكتى باسشىلاردىڭ قۇزىرىندا. مۋزەي ماسەلەسى – مادەنيەت پەن رۋحانياتقا دەمەۋشى بوپ جۇرگەن مەتسەناتتاردىڭ دا قولىنان كەلەتىن شارۋا. ال جاقسى ءىس جەدەل قولداۋ تاۋىپ جاتسا, رەسپۋبليكا حالقىنان ءسۇيىنشى سۇراۋعا ءبىز دايىن.
* * *
اڭگىمەنى تويحانالارداعى اننەن باستاپ ەك قوي. سول تويدىڭ تورىندەگى ىعاي مەن سىعايلار ءشامشى اعانىڭ «دۇنگەن قىزىنا» قول سوعىپ وتىرعان كەزدە مەنىڭ ويىما جالپاقتوبەدەگى شامشىدەن قالعان «ءۇي» ورالادى. كونەتوزداۋ گاراجى ەسىمە تۇسەدى. شاكەڭنىڭ ماشيناسىنا عانا ەمەس, وزىنە دە باسپانا بولعان قاسيەتتى قۇتحانا دا بۇزىلىپ كەتپەسە ەكەن دەپ قامىعامىن. ويتكەنى, ول دا تاريح قوي. ەۋروپالىق زيالىلار كەزىندە موتسارتتىڭ مولاسىن دا تاپپاي قاپ, قاپا بولعان جوق پا؟ وعان قاراعاندا قازاقتىڭ ءشامشىسىنىڭ ارتىندا ءۇي دە, ۇرپاق تا قالدى ەمەس پە؟ ەس بولاتىن ەڭسەگەي بويلى ەرلەرى شە؟!. ەلى شە؟!.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
جازۋشى.
جامبىل وبلىسى,
جامبىل اۋدانى,
جالپاقتوبە اۋىلى.
سۋرەتتەردە: ش.قالداياقوۆ; اقىن ج.ساتىبەكوۆ پەن سازگەر ش.قالداياقوۆ; ي.گاشيزوۆ دەگەن قاريا وسى كىسى; ۇلى سازگەر ىرگەتاسىن قالاعان جەرگە تۇرعىزىلعان ءۇي.