جاڭا ۇعىم ەنگىزگەن دارىگەر

بەگىلان ستامبول – دارىندى دارىگەر عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىنا جاڭا سەرپىن, تىڭ تەحنولوگيا الىپ كەلگەن بىلىكتى مامان. اسىرەسە ءوزى ماماندانعان جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىن ەمدەۋ ىسىنە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, ينتەرۆەنتسيالىق كارديولوگيا ۇعىمىن ەنگىزىپ, جاڭا ۇدەرىستى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. ول جۇرەككە ستەند قويۋ ۇدەرىسىن ۇدەتۋگە دەن قويعان. وسىدان جيىرما جىلداي ۋاقىت بۇرىن ەلىمىزدە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋى­نان جىلىنا 80 مىڭ ادام كوز جۇمسا, بۇگىنگى تاڭدا بۇل قاۋىپتى كورسەتكىشتىڭ بەتى قايتىپ 4,5 ەسەگە كەمىدى.

مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنعان كەشەندى باعدارلامالار مەديتسينا سالاسىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى. ماسەلەن, مەديتسينا سالاسىنا زاماناۋي تەحنولوگيالار ەنگىزى­لىپ, جان-جاقتان بىلىكتى ماماندار تارتىلدى. قازىر قازاقستاندا كۇن سايىن 200-دەي ادامعا كارديوحيرۋرگيالىق وپەراتسيا جاسالادى. وتاندىق دارىگەرلەر وسىلايشا جىلىنا 76 مىڭعا جۋىق ناۋقاستى اجالدان امان الىپ قالىپ وتىر.

ب.ستامبول اۋەلى قىتايدىڭ جوعارى وقۋ ورنىندا مەديتسينا بويىنشا ءبىلىم الدى. سوندا ءجۇرىپ كارديولوگيا سا­لا­سىندا جوعارعى كورسەتكىشتەرگە جەتىپ, ورتالىق ازيا بويىنشا تانىمال بەي­جىڭدەگى اۋرۋحاناعا جۇمىسقا قابىل­دانادى. اۋرۋحانادا ءجۇرىپ بەگىلان مىرزا ەلدە قىزمەت ەتۋدى ارماندايدى. ويتكەنى قازاقستان جايلى قاستەرلى ۇعىم دارىگەردىڭ تۋعان توپىراعىنان, اتانىڭ قانى, انانىڭ ءسۇتى ارقىلى ءاۋ باستان بويىنا دارىعان بولاتىن.

– مەنىڭشە ۇلتتىق قاسيەت ادامعا وتباسىنان سىڭەدى. ماسەلەن, ءبىز ون بالالى ۇلكەن وتباسىندا ءوسىپ جەتىلدىك. اكەمىز مەكتەپ ديرەكتورى, كوبىنە سىرتتا بولادى دا, ءبىز شەشەمىزدىڭ تاربيەسىن كوردىك. اكە-شەشەمىز «قولىڭنان كەلسە ەلگە كومەكتەس, الدىڭا كەلگەن ادام اپكەڭ, باۋىرىڭ نە اكە-شەشەڭ سەكىلدى بولۋعا ءتيىس, سەن سولاي كورۋىڭ كەرەك» دەيتىن. قازاقتا «ەلدەن سۇراما, ەكى كوزىڭ شىعادى, تاڭىردەن سۇرا, ەكى ءبۇيىرىڭ شىعادى» دەيدى. ياعني سانالى ادام ءومىر بويى ىزدەنىپ ءوتۋى كەرەك. ءبىز باسقا مەملەكەتتە تۋىپ, ەرجەتتىك. مەملەكەتتى قۇرۋشى ۇلت ەمەسپىز. بىراق تۋعان ورتام – ۇلتتىق ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن جەر. سول توپىراق پەن سۋدان دا بويىمىزعا ۇلتشىلدىق تاراعان بولۋى مۇمكىن. مەن وقىعان ورتا مەكتەپتە تاريح پانىنەن ساباق بەرەتىن پاراساتتى كىسى بولدى. قىتاي تاريحى جانە دۇنيە تاريحى دەگەن پاندەر بولاتىن. ول كىسى دۇنيە تاريحىن ءوتىپ جاتىپ, بىزگە قازاق تۋرالى, قازاقتىڭ نەشە مىڭجىلدىق كونە تاريحى جايلى سىر شەرتەتىن. سول كەزدەن بىزدە ۇلتتىق سەزىم پايدا بولا باستادى. ول شاقتا قازاقستان تاۋەلسىز ەل ەمەس. 1991 جىلى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەل بولعانىن اسىعا توستىق. ءبىرىنشى وزبەكستان سەكىلدى مەملەكەتتەر تاۋەلسىز بولىپ جاتتى, ال ون ەكىنشى ايدىڭ 16-ى كۇنى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العا­نىن ەستىگەندە بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ, جان-تانىمىزبەن قۋاندىق, – دەيدى دارىگەر.

2004 جىلى شانحايعا ىسساپارمەن ۇش­قان ءبىر اكادەميك ورتا جولدا جۇرەگى سىزداپ اۋرۋحاناعا تۇسەدى. جۇرەگىنە وپەراتسيا جاساۋعا بەگىلان ستامبول دا قاتىسادى. وپەراتسيادان سوڭ اكادەميك بەگىلانعا ەلگە ورالۋ جايلى پىكىر ايتادى. سونىمەن قاتار اكادەميكتەن كەيىن قازاقستاننان كوپتەگەن ازامات دارىگەرگە بارىپ قارالادى.

– قانشاما ناۋقاس بار, بىراق ولار­دىڭ قازاقستاننان كەلۋگە جاعدايى جوق ەكەنىن ەستىدىم. سودان سوڭ ءوز ەلىمدە جۇمىس ىستەسەم, ادامدارعا كومەك كورسەتسەم, قارا سۋ مەن قارا ناندى جەسەم دە ەركىندىكتە جۇرسەم دەگەن ارمان تۋدى. بەيجىڭدە ايلىق جۇيەسى جوعارى جولعا قويىلعان, جاق­سى جاعداي جاسالادى. بىراق ەلگە كەلۋ جايلى ارمان جەتەلەپ, اكە-شەشەممەن, اعا-باۋىرلارىممەن قازاقستانعا كەلۋ جايلى اقىلداستىم. «ەلگە بارايىن, جۇرەگىم سولاي قاراي تارتىپ تۇر. ءوزىمدى-ءوزىم تەجەپ جۇرگەنىممەن ءبارىبىر بۇل ارمان مەنى تىنشىتپايدى» دەدىم. سوندا اكەم: «بالام, ەلىڭ جاڭادان تىگىلىپ جاتقان ءۇي, سەن ەلىڭە نە الامىن دەپ بارما, نە بەرەمىن دەپ بار. مۇمكىن قينالارسىڭ, بىراق جۇرەگىڭدە وسىنداي سەزىم بولۋى كەرەك» دەدى. شىنى كەرەك, ەلگە العاش كەلگەن كەزدەگى جالاقىم ايتسام سەنبەيتىن بولارسىڭ, 47 مىڭ تەڭگە بولدى. بىراق مەن ونى ازسىنعان جوقپىن, – دەيدى دارىگەر.

بەگىلان جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ تۋ سەبەپ­تەرىنىڭ ەڭ باستى سەبەبى – كوڭىل كۇيدىڭ تومەن­دەۋى ەكەنىن ايتادى. بۇكىل اۋرۋلاردىڭ نەگىزگى شىعۋ تۇيتكىلى جۇيكە جۇيەسىندە جاتسا كەرەك. ماسەلەن, ايلىق جالاقىسى مول مەملەكەتتەردە ءومىر ءسۇرۋ جاسى­نىڭ جوعارى بولاتىنى جايلى اقپاراتتار بار. بۇل جونىندە: «جالپى جۇرەك-قان تا­مىرلارىنىڭ قاتەرلى سەبەپتەرىنە تەمەكى شەگۋ, حولەستەريننىڭ جوعارىلاۋى, قان قىسىمى, سەمىزدىك جاتادى. مۇنىڭ ىشىندە كوڭىل كۇي وتە ماڭىزدى. امەريكادا جاريا­لانعان مالىمەت بويىنشا, ۇزاق جاسايتىن ادامداردىڭ ءبىرىنشى ادەتى – كوڭىل كۇيدىڭ دۇرىس ساقتالۋى. قازاقتا «قايعىدان جۇرەگى جارىلىپ كەتىپتى» دەيدى. قايعىدان جۇرەك جارىلىپ كەتپەيدى, قايعىدان جۇرەك توقتاپ قالادى. قاتتى قايعىرعان كەزدە ءبىزدىڭ قان قىسىمىمىز كوبەيەدى, سول كەزدە گورموندارىمىز دا ارتادى. سوڭىنان قاتتى سپازم بولعان كەزدە ەگەر جۇرەك بۇلشىق ەتىنە قان دۇرىس جەتپەگەن جاعدايدا وشاق پايدا بولىپ, جۇرەكتىڭ قاتەر ىرعاعى بۇزىلسا, جۇرەك توقتاپ قالادى. ال ۇنەمى كەرى كو­ڭىل كۇيدە جۇرگەن ادام بارلىق اعزاسىن تال­قانداپ, زيان كەلتىرىپ جۇرەدى. قازىرگى جاس­تار­دىڭ اۋرۋشاڭدىعىنىڭ نەگىزگى سەبەبى وسى دەپرەسسيالىق كوڭىل كۇيدەن», دەيدى دارىگەر.

بەگىلان ستامبول – ءوز ءىسىنىڭ بىلگىر ماما­نى عانا ەمەس, مەديتسينا سالاسىنىڭ وركەن­دەۋىنە بىردەن-ءبىر جانكۇيەر دارىگەر. ول كارديولوگيا سالاسىنىڭ جەتىستىكتەرى مەن العا وزۋىنا جان-جاقتى ىزدەنىس ارقىلى ۇلەس قوسۋشى. دارىگەر سونىمەن قاتار بۇگىنگى مەديتسينا سالاسىندا بولىپ جاتقان ماڭىزدى ماسەلەلەر جونىندە دە پىكىر ءبىلدىردى.

– مەديكتەر قام-قايعىسىز جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ماسەلەن, قىتاي نە ءۇشىن دامىدى؟ قىتايدىڭ ءبىر بيلەۋشىسىنىڭ ماقالى بار: «اق مىسىق, قارا مىسىق, تىشقان ۇستاعانى جاقسى مىسىق» دەيدى. جۇمىستى ءونىمدى ىستەگەن, ىزدەنگەن ادامداردى باي بالاسى ما, كەدەي بالاسى ما, شەنەۋنىكتىڭ بالاسى ما, وعان قاراماي ەڭبەك ەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت. ال بىزدە ىزدەنگىسى كەلەتىن دارى­گەرلەر بار, بىراق وعان تۇرمىس جاعدايى جار بەرمەيدى. سول ءۇشىن ءبىر اۋرۋحانادا كۇن­دىز, بىرىندە تۇندە ىستەيدى. ودان ءبىز نە كۇ­تەمىز؟ ەش نارسە كۇتە المايمىز. بۇل ماسە­­لەنى شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – مەديتسينا سالاسىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ قاجەت. ەكىنشى ماسەلە, سىرتتان مىقتى ماماندار تارتۋ ءىسىن بۇدان دا ۇلكەن دەڭگەيدە جولعا قويساق ۇتامىز. قىتاي اقش-تان جوعارعى جالاقى تولەپ مىقتى مامانداردى تارتۋ ارقىلى ءوز مەديتسيناسىن دامىتىپ وتىردى. كەلگەن مامان كەمى ون شاقتى ءوزى سەكىلدى بىلىكتى مامان دايارلايدى. مۇنىڭ ءبارى تاپتىرماس ولجا. بىزدە دە وسىنداي جۇمىستار اتقارىلسا نۇر ۇستىنە نۇر, – دەيدى دارىگەر.

پاندەميا كەزىندە ناۋقاستاردىڭ ءومىرى ءۇشىن جانىن قيعان دارىگەرلەر قاۋىمى – قازىرگى زاماننىڭ باتىرلارى. ەرلىك ىستەر كەيدە كوزگە كورىنىپ, قولعا ۇستالا بەرمەيدى, ول جۇرەكتىڭ قۋاتىمەن, جاننىڭ جىگەرىمەن جاسالادى. كۇن سايىن ءار ادامدى اجالدان اراشالاپ, جۇرەگىنە ءۇمىت پەن ءومىر ساۋلەسىن قۇيىپ جۇرگەن مەيىرىم شىراقشىلارى قانداي قۇرمەتكە دە لايىق.