ساحناعا تاعى ءبىر بايان كەلدى! قازاقتىڭ ارىنا بالانعان ارۋدىڭ بۇل جولى بۇرىمى ورىلمەدى, بەشپەتى توگىلمەدى, شولپىسى سىلدىرلامادى, سىرعاسى سىڭعىرلامادى... قىسقاسى, بۇل باياندا ءبارى باسقاشا.
ءسوز باسى
باس قالامىزدىڭ ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا تاعى پرەمەرا! تاعى دا كلاسسيكا! «حاس سۇلۋدىڭ كوز جاسىنداي ءمولدىر ونەرگە» قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن سۋرەتكەر ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» تراگەدياسى جاڭاشا ۇندە كورەرمەنىمەن قاۋىشتى. مۋزىكالىق سپەكتاكلدىڭ قويۋشى رەجيسسەرى – ماسكەۋدەن شاقىرىلعان جاس تەاتر مامانى, الەمدىك رەجيسسۋرانىڭ الىبى ايگىلى ريماس تۋميناستىڭ ءتول شاكىرتى, ە.ۆاحتانگوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ جەتەكشى رەجيسسەرلەرىنىڭ ءبىرى گۇلناز بالپەيىسوۆا.
القيسسا! جاڭاشىلدىق دەگەننەن تۋىپ وتىر, «ويباي, ماسكەۋدى مويىنداتقان قازاق قىزى گۇلناز بالپەيىسوۆا قازاقستانعا كەلىپ سپەكتاكل قويادى» دەپ شۋلاعانىمىزعا ءبىراز بولعان. ايتسە دە ىرگەلەس جاتقان ەكى قالانىڭ – ەلوردا مەن قاراعاندى تەاترلارىنىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرى قازاق ۇلتتىق كلاسسيكالىق دراماتۋرگياسىنىڭ قوس جاۋھارى – م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوزى» مەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋىن» ويلانباستان ماسكەۋ مەكتەبىنىڭ تۇلەگىنە تاپسىرا سالعانىنان-اق كوڭىلدى ءبىر ءۇمىت پەن مىڭ كۇدىكتىڭ جايلاعانىن جاسىرمايمىز. ءۇمىت – جات ەلدە قازاقتىڭ اتىن شىعارىپ جۇرگەن ارۋدىڭ سۋرەتكەرلىك كوزقاراسىنان «جىل كەلگەندەي جاڭالىق كۇتكەنىمىز» بولسا, كۇدىگىمىز ءھام قورقىنىشىمىز – ۇلتتىق دراماتۋرگيامىزدى ءوز دەڭگەيىندە سويلەتە الماي, «جاۋھارلارىمىزعا قيانات قىلىپ المايمىز با؟» دەگەن قاۋىپ بولاتىن.
ءۇمىتىمىز دە, كۇدىگىمىز دە سەبەپسىز بولماپتى. ويتكەنى رەجيسسەر گۇلناز ۇسىنعان قوس قويىلىمنىڭ دا كوڭىلگە سان ساۋال قالدىرعانى شىن.
كلاسسيكا قۇدىرەتى
راس, بۇل باياننىڭ بۇعان دەيىن ءبىز كورگەن باياندارعا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى. مىنەز تۇرعىسىنان دا, مەنتاليتەت جاعىنان دا. كيىم كيىسى مەن ءجۇرىس-تۇرىسى, ساحناداعى ءومىر ءسۇرۋى تۋراسىنداعى اڭگىمە ءتىپتى بولەك. تەك وقيعا جەلىسىنەن عانا بۇل باياننىڭ سول بايان ەكەنىن ۇعاسىز. باسقاسى – جاڭا زامان كوزقاراسىنداعى جاستاردىڭ قيال جەمىسى. ال قيالدىڭ قۇدىرەتى سول – بىردە ۇشپاققا شىعارسا, ەندى بىردە ورعا جىعۋى بەك مۇمكىن. سوندىقتان دا قازاق ساحنا ونەرىنىڭ كيەسى سانالاتىن ۇلتتىق دراماتۋرگيامىزدى يگەرۋگە كەلگەندە بارىنشا اباي بولعان ءجون.
جالپى, تۇڭعىش تۇساۋكەسەرى وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارىنان باستالاتىن بۇل شىعارماداعى مامبەتوۆتىڭ ەرەك قولتاڭباسى كەيىن رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپبايدىڭ ميۋزيكل تىلىندەگى ماحاببات داستانىندا, ودان ءارى قايرات سۇگىربەكوۆتىڭ سۋرەتكەرلىك كوزقاراسىندا مۇلدەم وزگەشە ورنەكپەن ءۇن قاتىپ, تەاتر الەمىندە جىلى قابىلدانعان بولاتىن. ارينە, بۇل ەكى ارالىقتا دا ەلىمىزدىڭ تەاترلارى وقتىن-وقتىن «قوزى مەن بايان» تاقىرىبىنا ورالىپ تۇردى. بىراق ىشىندە جاڭالىققا اينالىپ, ەستە ەرەكشە جاتتالعاندارى – وسىلار. ال بۇگىنگى «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» شە؟ جاڭا قويىلىم جاڭالىققا اينالا الدى ما؟
سپەكتاكلدىڭ ەڭ اۋەلگى جاڭالىعى – اتاۋىن وزگەرتۋى. ياعني قوزىسىن ارتقا ىسىرىپ, باياننىڭ العا شىعۋى. وسى ارقىلى رەجيسسەر سپەكتاكلدە ايەل جانىنىڭ نازىك يىرىمدەرىنە بارىنشا نازار اۋدارتاتىنىن اڭعارتقانداي. سونىڭ ناتيجەسىندە ءوزى قوياتىن سپەكتاكلدىڭ بۇرىنعىلاردان وزگەشە بولاتىنىن سەزدىرگەندەي. حوش دەلىك. ويتكەنى كلاسسيكادا كەڭىستىك مول, قالاي سويلەتەم دەسەڭ دە مۇمكىندىك مول. تەك قيۋىن تاۋىپ, قيسىنىن كەلتىرە الساڭ بولعانى. ال قازاق تەاترىنىڭ تورىندە ۇلتتىق كلاسسيكاعا تاجىريبە جاساعان رەجيسسەردىڭ جولى بولدى ما؟ تارقاتىپ كورەيىك.
«باعىم با, سورىم با, بايان ەكەنىم دە راس...»
ساحناعا بايان شىقتى. بوياۋى دا, بايانى دا مۇلدەم بولەك. قازاق ادەبيەتى مەن دراماتۋرگياسىندا باياننىڭ باعىن باياندى, جانىن اياۋلى ەتكەن – ۇلتتىق مىنەزدى بويىنا جيعان جانى, اققۋداي اپپاق ارى بولسا, بۇگىنگى قويىلىم سول تۇسىنىگىمىزدىڭ بارلىعىن جوققا شىعاردى. ساحنادا جەلپىنگەن دە, ماحاببات جالىنىنا شارپىلىپ الاسۇرعان دا, كوپ الدىندا اشىقتان اشىق شەشىنىپ, اشىقتان اشىق قوزىنىڭ قۇشاعىنا قۇلاعان, قوداردىڭ قورلىعىنا شىداعان باياندى ءھام بايانسىز بايان... جانە سونىڭ بارلىعى ەش بۇركەمەسىز ساحنادا ايقىن كورسەتىلەدى. داستاندا سۋرەتتەلەر قازاق قىزىنا ءتان ار مەن يبانىڭ جۇرناعى دا ساقتالماعانداي. ءيا, بۇل بايان – باسقا بايان! رەجيسسەردىڭ شەشىمى جاستىقتى, جاستىق جالىن شارپىعان قۇشتار كوڭىلدى, قاراباي سياقتى ساراڭ, دۇنيەقوڭىزداردىڭ قۇربانىنا اينالىپ, جانتىق سەكىلدى ارامزا جىلپوستاردىڭ شىرعالاڭىنا تۇسكەن جاستاردىڭ شاراسىز كۇيىن, شەكسىز ماحابباتىن جەتكىزۋ بولدى دەسەك تە, مىنەز مۇسىندەۋدەگى «مۇكىستەر» كوپ شەشىمدى اقتاۋعا مۇرشا بەرمەيدى. زاماناۋيلاندىرۋدىڭ ءجونى سول ەكەن دەپ, قازاقتىڭ ارىن اياققا تاپتاي بەرسەك, قازاقتىڭ تانىمى مەن ونەرى قاشان وڭادى؟ قاشان العا وزادى؟ ال ءبىز كۇنى كەشە ساحنا ارقىلى قاۋىشىپ, كۋا بولعان سول قاراگوز دە, بايان دا قازاقتىڭ ارى ەمەس پە ەدى؟! تاجىريبە قۋعان, قايشىلىق ىزدەگەن جاقسى, ارينە! بۇگىنگى جاستار تىلىندە سپەكتاكل قويۋ, زاماندى جىرلاۋ دا قۇپتارلىق قادام. بىراق ونى كورسەتۋگە الەم كلاسسيكاسى دا, زاماناۋي اۆتورلار دا شاش ەتەكتەن جەتىپ ارتىلادى. وعان بولا ۇلتتىق دراماتۋرگيامىزدى تۇرلەندىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى قانشا ەدى؟ ىشكى ءيىرىمى مەن تۇپكى تامىرىن تەرەڭ تۇسىنە الماساڭ, ونسىز دا ساناۋلى ۇلتتىق دۇنيەلەرىمىزدى ءوڭىن وزگەرتىپ, قيانات قىلۋ قانشالىقتى ورىندى؟ بۇل جەردەگى جاقسى شىعارمانىڭ دا, تالانتتى رەجيسسەردىڭ دە باعىنىڭ جانباۋىنىڭ باستى سەبەبى – ەكى الەم اراسىنداعى ۇندەستىكتىڭ جوقتىعى, تانىمنىڭ الشاقتىعى, بىزدىڭشە. سوندىقتان دا «ۇلتتىق جاۋھارلارىمىزدى سەنىپ تاپسىراردا تەاتر باسشىلىعى مەن كوركەمدىك كەڭەسى بارىنشا اباي بولسا يگى» دەگەن ۇلكەن تىلەك تۋدى ءتىل ۇشىندا.
ايتپەسە, ماسكەۋدى عانا ەمەس, الەمدى مويىنداتىپ جۇرگەن, ريماس تۋميناستاي كوريفەيدەن ءتالىم العان گۇلنازدى وسال دەي الامىز با؟ ارينە, جوق! ونىسى ساحناداعى كوركەمدىك شەشىمدەرىنەن دە, سۋرەتكەرلىك ەستەتيكاسىنان دا, ساحنا كەڭىستىگىن پايدالانۋداعى شەبەرلىگىنەن دە, مۋزىكا تاڭداۋ مەن ساحنانى سويلەتۋدەگى سۇڭعىلالىلىعىنان دا ايقىن اڭعارىلدى. سونىسىمەن دە كوڭىلگە قۇرمەت ورنىقتىردى. وقيعا مەن مۋزىكانى ۇندەستىرۋ, ستسەنوگرافيا مەن جارىقتى, ساحنا ەففەكتىلەرىن قۇرۋداعى كوركەم تالعام – مۇنىڭ بارلىعى تانىمى مول ۇستاز الدىن كورگەن تالانتتى رەجيسسەردىڭ تابىستى شەشىمدەرى. سونداي-اق ماڭايىنا كوركەم ويلى ساحنا ماماندارى – ديريجەر مارالجان مىرزاقۇلوۆا, كومپوزيتور ولەگ سينكين, قويۋشى سۋرەتشى قانات ماقسۇتوۆ, جارىق قويۋ بويىنشا سۋرەتشى نارەك تۋمانيان, حورەوگراف يلميرا يمانگازينا, كيىم سۋرەتشىسى الما سىرباەۆا سەكىلدى تالانتتار شوعىرىن توپتاستىرا بىلگەن رەجيسسەر جۇمىسى تەحنيكالىق ءھام كوركەمدىك جاعىنان ءمىنسىز. وعان ەشكىم داۋ كەلتىرە الماسا كەرەك. ءبىز دە ساحنا كەڭىستىگىن تۇرلەندىرگەن ول تاماشا تالعامعا ەش تالاسسىز باس يەمىز.
ايشىقتى انسامبل
پرەمەرانىڭ تاعى ءبىر تابىسى – تاماشا اكتەرلىك ويىننىڭ كۋاسى بولعانىمىز. اسىرەسە قاراباي ءرولىن سومداعان «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جاسۇلان ەربولاتتىڭ ىزدەنىسى, مىنەز مۇسىندەۋدەگى شەبەرلىگى شىنىمەن كوڭىل ءسۇيسىنتتى. قارابايدىڭ رۋحاني مۇگەدەكتىگى, ساراڭدىقتان تۋىنداعان ىشكى تراگەدياسى ساحنادا ءساتتى سويلەدى. سول سەكىلدى كۇنىكەي – اينۇر جەتپىسباەۆا, ماقپال – مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى التىناي نوگەربەك تە ادەتتەگىشە ءوز بيىگىندە. جارقىن – شاح-مۇرات ورداباەۆ, قودار – بەكارىس شالقار, تاڭسىق – بەگىمنۇر قاليلا, جولبارىس – نۇرسۇلتان ەسەننىڭ ىزدەنىستەرىنە دە ەرەكشە توقتالعىمىز كەلەدى. قوزى مەن بايان رولىندەگى مارعۇلان نامەنوۆ پەن اقنيەت ورىنتايدىڭ كەلەشەگى مول ءۇمىت كۇتتىرەدى. الايدا ءبىر وكىنىشتىسى – جانتىق – ولجاس جاقىپبەكتىڭ شىم-شىتىرىققا تولى وقيعا ىشىنەن جارقىراپ كورىنە الماعانى. ايتپەسە, قويىلىم بويى قايشىلىق تۋدىرىپ جۇرگەن – جانتىقتىڭ جىمىسقى ويى ەمەس پە ەدى؟! شەكسپيردىڭ ياگوسى قانداي بولسا, مۇسىرەپوۆتىڭ جانتىعى ونى قۋلىعىمەن ون ورايتىن كەيىپكەر. قويىلىمنىڭ ءبىر اتتەگەن-ايى, اكتەردىڭ سومداۋىندا كەيىپكەر بويىنداعى وسى وتكىرلىكتىڭ كومەسكى تارتىپ, سولعىن شىققانى. ونىڭ ۇستىنە جانتىق بەينەسىنە ءاۋ باستاعى رەجيسسەردىڭ قويعان تالابى دا شاشىراڭقى بولعانعا ۇقسايدى, سپەكتاكلدەگى كەيىپكەر جولى اياقسىز قالعان. ياعني قويىلىمداعى جانتىقتىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتى اشىلماعان. فينالى جوق.
ورايى كەلگەندە ايتقىمىز كەلگەن تاعى ءبىر سىن – اكتەرلەردىڭ ساحناداعى داۋسى كومەسكى, انىق ەستىلمەيدى. بارلىعىن جاڭا عيماراتتىڭ ءالسىز اكۋستيكاسىنا جابايىق دەسەك, ساحنا جاقتان ساڭقىلداي جەتكەن ماقپالدى سومداعان اكتريسا التىناي نوگەربەكتىڭ ماقپال ءۇنى ول ويىمىزدى ىلە جوققا شىعاردى. ەندەشە, جاس اكتەرلەردىڭ جۇلدىزىن جاعىپ, مۇمكىندىگىن اشۋعا باعىتتالىپ قويىلعان سپەكتاكلدەگى وزگە اكتەرلەر وسى اكتريسانىڭ ءتىل تازالىعى مەن ءۇن سۇلۋلىعىنان ۇلگى السا, ەش ۇتىلماسى انىق.
ءتۇيىن
البەتتە, ءتورت ساعاتقا سوزىلعان قويىلىمدى تابىسسىز دەي المايمىز. ۇلكەن جۇمىس اتقارىلعان جەردە كەمشىلىكتەردىڭ دە ءجۇرۋى, سىننىڭ دا ايتىلۋى زاڭدىلىق. ايتسە دە, ۇلتتىق دۇنيەلەرىمىزدى ساحنادا سويلەتۋگە كەلگەندە بارىنشا اباي بولۋ, جاڭالىق جاسايمىز دەپ ءجۇرىپ قۇندىلىقتارىمىزعا قيانات جاساپ الماۋ جاعىن ويلاعانىمىز قۇبا-قۇپ. ايتپەسە, جاستار تانىمىنا باياندى بۇگىن وسىلاي سىڭىرسەك, ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ جىبەك پەن ەڭلىككە, قاراگوز بەن اقجۇنىسكە دەگەن قۇرمەتى قانداي بولماق؟ مۇندايدا «كۇپى كيگەن قازاقتىڭ قارا ولەڭىن, شەكپەن جاۋىپ وزىنە قايتارامىن» دەپ اقيىق مۇقاعالي قالاي ءدوپ تاۋىپ ايتقان دەيسىڭ ەرىكسىز. قارا ولەڭ قاعيداسى ۇلتتىق دراماتۋرگيادان دا الشاق بولماسا يگى. ايتپەسە, ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ ساحناداعى باياننىڭ بۇگىنگى ارەكەتىن كورىپ كۇپى-قۇندىلىقتىڭ شەكپەن-شىڭى شەشىنۋ ەكەن دەپ قابىلداماسىنا كىم كەپىل؟! ساحناداعى بايانداردىڭ يباسىنان ومىردەگى باياندار ۇلگى الىپ بويجەتسە, ۇرپاق ۇتىلمايدى. ەڭ باستىسى, وسىنى ۇمىتپاساق ەكەن!