تۋ تىككەن

1984 جىلعى قازان ايى ەدى. «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جۇمىس ىستەيتىن كەزىم. باس رەداك­تورىمىز سەيداحمەت اعا بەردىقۇلوۆ تاڭەرتەڭگىلىك لەزدەمەدە اتاقتى رەيحستاگ قاھارمانى راحىمجان قوشقارباەۆتىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقانىن ايتتى. «تۇسىنىكتى», دەدىم ىشىمنەن. بۇل ول كىسىنىڭ گازەتكە راحاڭ تۋرالى سۇحبات نەمەسە ماقالا ازىرلەۋ كەرەك دەگەن يشارا مەڭزەۋى ەدى. جينالىستان شىعا سالا كەيىپكەرىمىز ديرەكتور بولىپ قىزمەت ىستەيتىن «الماتى» قوناق ۇيىنە تەلەفون سوقتىم. قابىلداۋ بولمەسىندەگى قىزدىڭ: «كەشكى 5-كە تامان كەلىڭىز», دەگەن ۋادەسىن العان سوڭ, بىردەن سۇراقتار ازىرلەپ, ولاردى ماشبيۋروعا باستىرۋمەن شۇعىلداندىم. سودان ءتۇس قايتا كوكبازار تۇبىندەگى رەداكتسيا كورپۋسىنان «اققۋ» كافەسىن ماڭايلاپ باراتىن 18-ءشى اۆتوبۋس ايالداماسىنا قاراي تارتتىم. ...بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا كەلىپ, راحاڭنىڭ كابينەتىنىڭ ەسىگىن اشسام, ول كىسى بولمەسىندە جالعىز ەمەس ەكەن. اتاقتى پارتيزان قاسىم قايسەنوۆ ەكەۋى قارق-قارق ك ۇلىپ, قىزۋ اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىر. «كەل, بالا! تورلەت, – دەدى مەنى كورىپ, ساعاتىنا قاراعان كەيىپكەرىمىز. – «لەنينشىل جاستانسىڭ» عوي, ءا؟». «ءيا, اعا». «ا-ا, ول جاقسى گازەت, – دەدى وسى ساتتە سالەم بەرىپ جاتقان ماعان باسىن يزەپ, ورنىنان كوتەرىلگەن قاسەكەڭ دە گۇر ەتە ءتۇسىپ. – اعالارىڭنىڭ 60 جىلدىعىن ەلگە ايتايىق دەگەن اق نيەتتەرىڭنەن اينالدىق! قىسىلما, وتىر, قالقام. ال سەندەر اڭگىمەلەسىپ بولعانشا مەن اناۋ جەرگە بارىپ تەلەۆيزور كورە تۇرايىن». وسى سوزدەردى ايتقان قاسىم اعا قوناق ءۇي ديرەكتورىنىڭ كەڭ كابينەتىنىڭ ءبىر بۇرىشىنداعى كرەسلوعا بارىپ وتىردى دا كوگىلدىر ەكرانعا كوز تىكتى. سودان سوڭ جۋرنال ستولىنداعى تاقتادا تىگۋلى تۇرعان شاحمات فيگۋرالارىن ورنىنان قوزعالتىپ, الدەبىر كومبيناتسيالار ارقىلى وزىمەن ءوزى ويناي باستادى. ال ءبىز بولساق بىردەن اۋىزەكى سۇراق-جاۋاپپەن ۇزاق اڭگىمەگە قىزۋ كىرىسىپ كەتتىك.

1. كەيىپكەر

– اڭگىمەنىڭ القيسساسىن تۋعان جەر, وسكەن ورتادان باستاساق, اعا... – مەن اقمولا وڭىرىندەگى تەلمان ەلدى مەكەنىندە ومىرگە كەلىپپىن. بۇرىن ونى قىرىققۇدىق دەپ اتاعان. قازىر مۇندا «قازاقستاننىڭ 40 جىلدىعى» سوۆحوزىنىڭ بريگاداسى بار. بالالىق, جاستىق شاعىم وسى ايماقتا وتكەندىكتەن بە, مەنىڭ كوزىمە ونىڭ ءار بۇتاسى بۇگىنگە دەيىن ىستىق. شەشەمنەن ءتورت جاسىمدا جەتىم قالىپپىن. انامدى جوقتاتپايىن دەپ ويلاسا كەرەك, اكەم بەتىمنەن قاقپاي ءوسىردى. ول كوپ سويلەمەيتىن كىسى ەدى. بىراق كوڭىل قوشى كەلگەندە, كەڭ كوسىلىپ كەتەتىنى بار-تىن. سونداي ءبىر اڭگىمە كۇنى بۇگىنگە دەيىن جادىمدا. – بالام, مىناۋ دالا – سەنىڭ تۋعان جەرىڭ, – دەگەن بولاتىن اكەم. – «جەكەن – جەرىندە كوگەرەر, ەر – ەلىندە كوگەرەر», دەگەن ەكەن اتالارىمىز. وسى ءسوزدىڭ جانى بار. بۇل جەر مىنا اپتاپ ىستىقتان ءشوبى قۋاڭ تارتىپ, كوزگە كوركەم كورىنبەي جاتقانىمەن قۇت-بەرەكە. ەرتەڭ سەن دە ەرجەتەسىڭ. سوندا وسىناۋ ەلىڭنىڭ باسى بولماساڭ دا, سايىنىڭ تاسى بولۋعا تىرىس, بالام. الايدا, مەن بالالىق بالداۋرەنمەن ەرتە قوشتاستىم. ءتورت جاسىمدا شەشەمنەن ايرىلعانىممەن, اكەمنىڭ مەيىربان كوڭىلى ارقاسىندا جەتىمدىك كورمەي ءوسىپ كەلە جاتىر ەدىم. 1937 جىلدىڭ قاراڭعى ءبىر تۇنىندە ەسىكتى سارتىلداتا ۇرىپ, قارا كيىمدى ءۇش ادام ۇيگە كىردى. سودان سوڭ اكەمدى تەز كيىندىرىپ الىپ كەتتى. بۇدان باسقا ەشتەڭە ەسىمدە قالماپتى. مەنىڭ بالالىق شاعىمدى سول ءبىر سۇرقاي ءتۇن قوسا ۇرلاپ اكەتكەندەي, كوڭىلىم قۇلازىپ سالا بەردى. ءسوزىمنىڭ باسىندا جاس كەزىمدەگى بەيكۇنا كوڭىلدى ساتتەرىمدى ايتىپ ءوتتىم عوي. ال سونداعى ەڭ ءبىر قورقىنىشتى, جۇرەگىمنىڭ قان جىلاعان كەزى الگى كوڭىلسىز سۋرەت ەدى, شىراعىم. بۇل وقيعا قالاي بولدى, اكەمنەن نە ءۇشىن ايرىلىپ قالدىم, وعان سول كەزدە ناقتى جاۋاپ تابا المادىم. ول تەك كەيىن عانا بەلگىلى بولدى. ...اكەمدى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستاپ اكەتكەن سوڭ تايتوبەدەگى بالالار ۇيىنە بارۋعا تۋرا كەلدى. سونداعى باستان كەشكەن وقيعانى ەسكە الۋ قازىر ماعان وتە قيىن. ەگەر بىرەۋلەر مۇنى بىلمەي, كەزدەيسوق سۇراي قالسا: «وعان جەتۋ مەن ورنالاسۋدىڭ ءوزى قيامەت-قايىم ءىس بولدى» دەگەن ءبىر سويلەممەن عانا تۇيىندەر ەدىم. ەكى جارىم جىلدىق ءومىرىم مىنە, ءوزىم ازەر قابىلدانعان وسى مەكتەپ-ينتەرنات ۇيىندە ءوتتى. سودان سوڭ بالقاش قالاسىنداعى فزۋ-عا اتتاندىق. بۇل سول كەزدەگى فابريكا-زاۆود ۋچيليششەسى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن قىسقارعان ءسوز ءتۇرى ەدى. ون بەس جاستاعى كەزىم عوي. بايقا­عا­نىم, قىس مۇندا قاتتى ەكەن. تەڭىز بەت­­­­­تەن سوققان ىزعىرىق جەل بەت قارات­پاي­دى. وقۋ دا قيىن. ءتارتىپ ءتىپتى قاتال. سا­باق­تى تاڭەرتەڭ مەكتەپ باعدارلاماسى بويىن­­شا وقيمىز دا تۇستەن كەيىن شەبەر­حانادا جۇمىس ىستەيمىز. جۇمىس دەگەن اتى بولماسا ول دا باس قاتىراتىن وقۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. ال كەشكە... ءيا, كەشكە ءوندىرىس قۇرالدارىنىڭ تۇرىمەن تانىسامىز. كەيبىرەۋىن ءوزىمىز جاساپ كورەمىز. ءالى ەسىمدە, مەنىڭ سونداعى ەڭ العاشقى جاساعان دۇنيەم كىشكەنتاي بالعا ەدى. وعان ۇيرەتۋشى ۇستازىم جاقسى دەگەن باعا قويدى. تايتوبە بالالار ۇيىندە جۇرگەندە قاتارلاستارىمنىڭ ءبارى ساباقتان كەيىنگى بوس ۋاقىتتارىندا كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىسۋعا قۇمار ەدى. ال بالقاشقا كەلگەلى بەرى فزۋ-دىڭ كىتاپ­حاناسىنان شىقپايتىن بولدىق. تىزىلگەن سورەلەردەگى مول كىتابى بار كەڭ دە جارىق عيماراتتى تۇڭعىش كورۋىمىز عوي. دەمالىس كۇندەرى ءارى قىزىعىپ, ءارى تاڭدانىپ سول جەردەن كەتپەيمىز. ءوستىپ ءجۇرىپ بۇل كىتاپحانادان تۇڭعىش رەت ەتەل ليليان ءۆوينيچتىڭ «بوگەلەك», نيكولاي وستروۆسكيدىڭ «قۇرىش قالاي شىنىقتى» شىعارمالارى مەن ساتتار ەرۋباەۆتىڭ «مەنىڭ قۇرداستارىم» تۋىندىسىن وقىعانىم ەسىمنەن كەتپەي­دى. وسى ءۇش كىتاپتان العان اسەرىم كەرەمەت ەدى. كۋراتورىمىز تانيا كۋدرينايا­نىڭ تالاپ ەتۋىمەن ءوز ارامىزدا ۇيىم­داس­تى­رىلعان كىتاپ وقۋشىلار كونفە­رەن­تسياسىندا «قۇرىش قالاي شىنىق­تى» شىعارماسى بويىنشا بايانداماشى بول­عانىم دا كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. ۋاقىت وسىلايشا زىمىراپ ءوتىپ جاتتى. مەن فزۋ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ ون جەتى جاسقا قاراي قادام باس­تىم. بەلىمنىڭ بەكىپ, بۋىنىمنىڭ قاتاي­عانىن جانە ەداۋىر ەرجەتىپ قالعانىمدى جانىمداعى بالالارعا, تايتوبەدەن ەرىپ بالقاشقا كەلگەن قۇرداستارىما قاراپ سەزەتىن بولدىم. ءوستىپ جۇرگەندە ۋچيليششەدەگى وقۋ دا اياقتالدى. وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن بالقاشقا جان-جاقتان توسىرقاي جينالعان بىزدەر ەندى قايتاردا ۇزىن-ۇزىن مۇرجالارى كوككە شانشىلىپ, تۇتىندەرى اسپانعا شۋدالانا ورلەپ جاتاتىن قالانى قيمايتىنداي اسەردە قالدىق. بىراق قولىمىزعا اتتەس­تات بەرىلىپ, ۇستىمىزگە فزۋ-دىڭ ينە-ءجىپ­تەن جاڭا شىققان ادەمى فورماسىن كيگىز­دىرىپ ءسات ساپار تىلەگەن ۇستاز­­­­­دار ۇجى­مىنىڭ ىقىلاسىنان كەيىن بۇل جەر­دە ەندى ايالداۋدىڭ ەشقانداي ءجونى جوق ەكە­­نىن سەزىنىپ, اقمولاعا قاراي اتتاندىق. – ءوزىڭىزدىڭ ومىرىڭىزدە ۇلكەن سىن بولعان ۇلى وتان سوعىسىن, ونىڭ باستالعانىن قالاي, قاشان ەستىدىڭىز؟ سول كۇن, سول ءسات ەسىڭىزدە مە؟ – نەگە ەسىمدە بولماسىن, ءبارى دە كوز الدىمدا عوي. سوعىس باستالعان كۇنى – جەكسەنبى بولاتىن. سول كۇنى ءبىز­­­دىڭ «قوسشى» كولحوزىنىڭ ادامدارى ەرتە تۇرىپ, شابىندىققا اتتاندى. ءشوپ قالىڭ, تۋرا بەلۋاردان ەكەن. ات شالعىنىڭ ەكى اينالعان جەرى ءبىر شومەلە. تۇسكە تاياي بەرگەندە, اۋىل جاقتاعى قارا جولدان شاڭ كورىندى. بىزبەن بىرگە جەكسەنبىلىككە شىققان نۇرعالي دەگەن مۇعالىمنىڭ ايەلى اي-كۇنى جەتىپ وتىر ەدى. ءداۋ دە بولسا ءسۇيىن­­­شى­ سۇ­راعالى كەلە جاتقان سول شىعار, دەپ ويلادى پىشەنشىلەر. سالت اتتى ءتو­­لەۋباي قارت ەكەن, ءوڭى بوپ-بوز بوپ كەتىپتى. – اقساقال, نە بولدى, جايشىلىق پا؟ – دەدى جىگىتتەردىڭ ءبىرى. – وۋ, جاراندار, سوعىس باستالدى. ءسويتتى دە ول كىسى تاقياسىمەن تەر­شى­گەن ماڭدايىن ءسۇرتتى. مىنا ءسوزدى ەستى­گەندە ەل دە, جەر دە اۋىر كۇر­سىن­گەندەي بولدى. ءبارى دە ات-ارباسىنا ءۇرپيى­سە ءمىنىپ, اۋىلعا قاراي بەت الدى. سودان اينالاسى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ەر-ازا­ماتتىڭ كوبى مايدانعا اتتاندى. ال كۇزگە قاراي, ءيا, كۇزگە قاراي ءبىزدىڭ كول­حوزعا العاشقى «قارا قاعازدار» كەلە باستادى. اۋىلدا وڭكەي كەمپىر-شال, قاتىن-قالاش, بالا-شاعا قالدى. ءبارى دە قيىن جۇمىستان تيتىقتاپ, ۋايىم-قايعىدان ەگىلىپ جىلاي بەرەدى. ون التى-ون جەتىگە تولعان مەن سياقتى قىز-جىگىتتەردىڭ مىندەتى – بيداي باۋلاپ, ت ۇلىقتاسپەن ءدان باستىرۋ. سودان سوڭ ولاردى قاپتاپ, اربامەن اقمولاداعى قامباعا تاپسىرۋ. قاتتى قينالىپ, شارشايسىڭ. «بۇدان دا نەمىستەرمەن سوعىسقان جاقسى-اۋ», دەپ ويلايسىڭ. 1941 جىلدىڭ جازى جانە كۇز ايلارى مەنىڭ ەسىمدە مىنە, وسىنداي كوڭىلسىز, اۋىر كورىنىستەر ارقىلى ساقتالىپ قالدى. بۇدان سوڭ اۋىلعا 1942 جىلدىڭ قىسى مەن كوكتەمى دە كەلگەنى جادىمدا. ودان كولحوز ادامدارى دا, مالى دا ارەڭ-مارەڭ ءىلىنىپ زورعا شىقتى. جۇرت ءۇشىن وسى قاتال قىس پەن كوكوزەك كوكتەمنەن دە اۋىر نارسە بار-دى. ول – سوعىس حابارى مەن زاردابى بولاتىن. ەگەر مايدان جاقتان جىلت ەتكەن جىلى لەبىز ەستىلسە-اق, ونى بىزدەر ءۇي-ءۇيدى جاعالاپ ايتىپ ءجۇرىپ جەتكىزەمىز. ءسويتىپ ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرگىمىز, جە­ڭىس­كە دەگەن سەنىمىن ارتتىرعىمىز كەلەدى. ءيا, سول كەزدە جۇرت ءسال-ءپال ءتاۋىر حابار ەستىسە, كادىمگىدەي قۋاتتانىپ قا­لاتىن. ماسەلەن, 1941 جىلدىڭ دەكا­بر­ىن­دە جاۋعا ماسكەۋ تۇبىندە تويتارىس بەرىل­گەندىگى, 1942 جىلدىڭ فەۆرالىندە سولتۇستىك-باتىس مايدانى اسكەرلەرىنىڭ دەميانوۆسك اۋماعىندا جاۋدىڭ ءىرى توبىن قورشاپ الىپ, تالقانداۋى جونىندەگى حابارلار ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ادامدارىنا ءبىر تىڭ كۇش قوسىپ, ىسكە جىگەرلەندىرگەندەي بولعانى حاق. كولحوزشىلار 1942 جىلدىڭ كوك­تەمگى ەگىسىن دە ۋاقتىلى سالىپ, ءتول الۋ ناۋقانىن دا جاقسى اياقتا­دى. سول كەزدەگى اتا-انالار مەن جەڭگە­لەرىمىزدىڭ كۇش-قايراتىنا مەن ءالى كۇنگە تاڭعالامىن. شارۋاشىلىق جۇمىسىنداعى بۇرىنعى ءجۇزدىڭ ورنىنا – ون, ال مىڭنىڭ ورنىنا – ءجۇز ادام عانا ەڭبەك ەتتى عوي. سوعىستىڭ ەكىنشى جىلىنداعى يۋل ايىنىڭ اياق كەزىندە جۇرت كوڭىلى تاعى دا ازداپ كوتەرىلەيىن دەدى. وسى تۇستا پانفيلوۆشى 28 باتىردىڭ ەرلىگى, ولارعا سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى ۋكاز بولعانى جونىندە حابار الدىق. «ءبارى دەرلىك قازاقستاندىقتار ەكەن! مىنە, وتان ءۇشىن ەرلىكپەن شايقاسقان ءبىزدىڭ جىگىتتەر قانداي!» دەپ قۋاندى جۇرت. وسىدان كەيىن كوپ كەشىكپەي گازەتتەن 1942 جىلى ەۆروپادا ەكىنشى مايدان اشۋ جونىندە كەلىسكەن سوۆەت-اعىلشىن مازمۇنداماسىن وقىدىق. بۇل ەل ءۇشىن ۇلكەن قۋانىشتى حابار ەدى. ارينە, ول كەزدە ەكىنشى مايداننىڭ 42-ءشى جىل تۇگىلى, ودان كەيىنگى جىلدا دا اشىلمايتىنىن ءبىزدىڭ جاقتا ەشكىم سەزگەن دە, بىلگەن دە جوق. ال, اۋىل­داعى ون جەتى-ون سەگىز جاسقا كەپ قال­عان ءبىزدىڭ ويىمىز – مايدانعا اتتانۋ. «سو­­عىسقا كەتسەك, شايقاس شەبىنە جەت­سەك», دەيمىز ىشتەي. سەبەبى, «قارا قا­عاز­دى» كورۋ, ەستىرتۋ ازاپتىڭ ازابى-تىن. مەن وسىنداي پىكىردىڭ جەتەگىمەن مايدانعا جىبەرۋدى ءوتىنىپ, اسكەري كوميسسارياتقا ەكى رەت ارىز بەردىم. بىراق ولاردان ەشقانداي جاۋاپ بولمادى. تەك كەلەسى جىلدىڭ تامىز ايىندا عانا اۋىلداعى تەمىر ۇستاسى وتەگەننىڭ نۇرىمى مەن ماعان شاقىرۋ قاعاز قاتار كەلدى. جولعا تەز جينالدىم. تەز جينالمايتىن نەم بار, ارتىمدا قارايلايتىن اكەم دە, شەشەم دە جوق. تۋىسىمىز مۇسا قارتتىڭ ۇيىنە باس سۇعىپ, ءاليمان اجەمنىڭ باتاسىن الدىم. «سوڭعى قارعا تۇياق سەنەن دە ايىرىلدىم-اۋ», دەپ زار ەڭىرەدى ول كىسى. جارىقتىق-اي, دەسەڭىزشى, «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەمەكشى, قارت انا مەنىڭ مايداننان امان-ەسەن كەلەتىنىمدى, بۇگىنگىدەي با­­­قىتتى ءومىر سۇرەتىنىمدى قايدان ءبىلسىن... – كەشىرىڭىز, ءسوز اراسىندا ەندى مىناداي سۇراققا دا جاۋاپ بەرە كەتسەڭىز. ءسىزدىڭ ومىرىڭىزدە ەڭ ءبىر قۋانىشتى دەگەن ساتتەر بولدى ما؟ بولسا, ول قانداي وقيعالارعا بايلانىستى ەدى؟ – مەن ومىرىمدە ەكى رەت قاتتى قۋاندىم, شىراعىم. شاقىرۋ كەلگەننەن كەيىن ونشاقتى ادامدى قىرعىزستاننىڭ استاناسى – فرۋنزە قالاسىنداعى اسكەري ۋچيليششەگە وقۋعا جىبەردى. سولاردىڭ ىشىندە مەن دە بار ەدىم. وسى جەردە ءبىر جىل وقىدىق. سوندا ۇلگىلى تارتىبىممەن, بۇيرىقتى ەكى ەتپەي ورىندايتىن ەلگەزەكتىگىممەن كوزگە ءتۇستىم. مىنە, وسىنى باعالاعان كومانديرلەرىم ماعان پارتيا مۇشەلىگىنە كانديداتتىققا وتۋگە كەپىلدەمە بەردى. سونداعى جالپى جينالىستا ءومىربايانىمدى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن, ءتىپتى اكەمنىڭ جاعدايىنا دەيىن جاسىرماي تولىق ايتىپ شىقتىم. سوندا باتالون پارتورگى نۇعىمان عالىمجانوۆ: «ءبىز پارتياعا سەنىڭ اكەڭدى ەمەس, ءوزىڭدى الامىز. ال ءوزىڭنىڭ قانداي ەكەنىڭدى جاقسى بىلەمىز», دەدى سالماقپەن. وسى ءسوز ۇزاق جىل بويى جادىمدا ساقتا­لىپ قالدى. كانديداتتىق كارتوچكامدى العانىمدا, ەرەكشە تولقىدىم, ومىرىمدە ەڭ ءبىرىنشى قۋانعانىم سول شىعار, ءسىرا. ويتكەنى, ول زاماندا «حا­لىق جاۋى» بالاسىنىڭ پارتياعا قابىل­دانۋى دەگەن سيرەك وقيعا-تىن. سول جىلعى وكتيابر ايىندا تاعى دا قاتتى قۋاندىم. بۇل ءتىپتى ەرەكشە ەدى. مايدانعا اتتاناتىن كۇن تاقاۋ قالدى دەپ جۇرگەنىمدە, حابارسىز كەتكەن اكەم مەنى ىزدەپ فرۋنزەگە كەلدى. سوناۋ جىلدارى تايتوبە بالالار ۇيىنە قابىلدانۋ كەزىندە كوپ قيىندىق كورىپ جىلاعانىم بار. سودان كەيىن كوز جاسىمدى ەندى ەشكىمگە كورسەتپەسپىن دەپ بەكىنگەن ەدىم. اكەمدى كورگەنىمدە ءوزىمدى-ءوزىم توقتاتا المادىم. ەكەۋمىز قالاي قۇشاقتاسىپ كورىستىك دەسەڭىزشى! «ق ۇلىنىم, جالعىز تۇياعىم!» – دەيدى ول كىسى ەڭكىلدەي جىلاپ. «اكە, اكەتايىم!» – دەيمىن مەن دە ىشىمە شەمەن بوپ قاتقان زاپىرانىمدى اقتارىپ. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى كورگەن ۋچيليششە باستىعى شىداي المادى-اۋ دەيمىن, مەنى وقۋدان ءبىر كۇنگە بوساتتى. سول جولى اكەلى-بالالى ءبىز كوپ سىرلاستىق. سويتسەم, ول كىسى الدەكىمنىڭ كورسەتۋى بويىنشا, جالامەن ۇستالىپ كەتكەن ەكەن. اقىرىندا ءبارى انىقتالىپ, كىناسى جوق بولعان سوڭ, «حالىق جاۋى» دەگەن اتتان قۇتىلىپ, ءبىرجولا اقتالىپ شىعىپتى. شەرىمىزدى تارقاتىپ اڭگىمەلەسىپ, ەرتەسىندە اكەمدى پويىزعا شىعارىپ سالدىم. ول جۇرەر الدىندا مەنى مەيىرلەنە ءسۇيىپ: «جورىتقاندا, جولىڭ بولسىن, بالام! «ەر – ەلدىڭ ىق جاعىنىڭ قالقاسى, جەل جاعىنىڭ پاناسى», – دەۋشى ەدى بۇرىنعىلار. سول ەلىڭنىڭ ءۇمىتىن اقتار ۇلى بول, قارعاشىم!» دەپ باتاسىن بەردى. ومىردەگى ەكىنشى ءبىر قۋانعان ءساتىم, جان تولقىنىسىن باستان كەشكەن كەزىم سول 1944 جىلدىڭ كۇزىندەگى اكەممەن قايتا قاۋىشۋىم دەر ەدىم. – مايدانعا قاشان اتتاندىڭىز؟ العاشقى شايقاس ەسىڭىزدە مە؟ – 1944 جىلدىڭ وكتيابر ايىندا كومانديرلەرىمىز ءبىزدى قىزىل ۆاگونعا تيەپ, فرۋنزەدەن باتىسقا قاراي الىپ ءجۇردى. سودان ماسكەۋ, كيەۆ, مينسكىنى ارتقا تاستاپ, 42 كۇن دەگەندە ۆارشاۆا قالاسىنىڭ ماڭايىنداعى ورمانعا كەلىپ توقتادىق. بۇل 3-ءشى ارميانىڭ 79-شى اتقىشتار كورپۋسىنا قارايتىن 150-ءشى يدريتسك ديۆيزياسى ورنالاسقان جەر بولىپ شىقتى. تىلدان كەلىپ جەتكەن ءبىزدىڭ توپ وسى اسكەري قۇرامانى ادام كۇشى جاعىنان تولىقتىراتىن جاڭا جاۋىنگەرلىك رەزەرۆ ەكەن. از كۇننىڭ ىشىندە ءىى دارەجەلى كۋتۋزوۆ وردەندى ديۆيزيامىزدىڭ تاريحىمەن جانە ەرلىك جولىمەن تانىسىپ ۇلگەردىك تە اسكەري مىندەت بولىنىسىنەن حاباردار بولدىق. ول بويىنشا مەن ەندى وسىنداعى 674-ءشى پولكتىڭ 1-ءشى باتالونىنا قارايتىن 4-ءشى روتاداعى 2-ءشى ۆزۆودتىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالدىم. ارادا ءبىر اي ءوتىپ, 1945 جىلعى جاڭا جىل دا كەلدى. 17 قاڭتاردا 150-ءشى يدريتسك ديۆيزياسى العى شەپكە قاراي قوزعالدى. بۇل كەزدە مايدانداعى ۇرىستار پولشا استاناسىنان بىرنەشە شاقىرىم جەردە عانا ءجۇرىپ جاتقان بولاتىن. مىنە, وسى ماڭدا مەن تۇڭعىش رەت سوعىس قيمىلدارىنا قاتىستىم. ال سودان تۋرا ءبىر اي وتكەن سوڭ شنايدەميۋل ءۇشىن قانتوگىس ۇرىستا ءبىزدىڭ ۆزۆود, جارالانعانداردى ەسەپكە الماعاننىڭ وزىندە, 11 ادامىنان ايىرىلدى. سودان كەيىنگى ۆەتشۆين-زەە كولى ماڭايىنداعى تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرى ارەڭ ۇستاپ تۇرعان جولدان ءوتۋ دە بىزگە تىم قىمباتقا ءتۇستى. مۇندا كوپ ادام قازا تاپتى. سولاردىڭ اراسىندا قىرعىز جىگىتى, تۋمىسىنان اعىپ تۇرعان اقىن مۇسىلمانقۇلوۆ تا بار ەدى. امال قانشا, بەرلينگە جەتە الماي, ءوزى ارمانداعان جەڭىس كۇنىن كورۋگە تاعدىر جازباي, وپات بولدى. شنايدەميۋل مەن ۆەتشۆين-زەەدەگى ۇرىستاردا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ساربازدار مەن وفيتسەرلەر اراسىنان مەن ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ما­­­­راپاتتالدىم. مۇنان كەيىن قۇرامىن­دا ءبىزدىڭ ۆزۆودىمىز بار كاپيتان الەكسەي تۆەردوحلەبتىڭ باتالونى العاش­قىلاردىڭ قاتارىندا ودەرگە لاپ قويدى. وسى جەردە مەنىڭ جىگىتتەرىمنىڭ وزەننىڭ سول جاعالاۋىنا باسقالاردان بۇرىنىراق جەتۋگە جانۇشىرا قيمىلداعانىن ەرەكشە اتاپ ايتۋعا ءتيىسپىن. ءبىز ءسويتىپ دەنە مۇزداتقان سۋىق سۋعا كەۋدەنى توسەي ءجۇزىپ, سۋ تۇبىنە تابانىمىزدى تىرەگەن كۇيى بىرتە-بىرتە جارقاباققا كوتەرىلە بەردىك. جولاي كەزىككەن شۇڭقىرداعى سۋعا دا كۇمپ بەرىپ, بەلشەمىزدەن باتا العا جىلجۋمەن بولدىق. وسىلايشا يت سىلىكپەمىز شىعا ءجۇرىپ, كەلەسى كۇننىڭ كەشىنە تامان بەكىنىس ىشىندەگى جاۋدى ءتۇرىپ شىعۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سول وت كەشۋدە قاتارىمىزداعى 38 جاۋىنگەردەن شايقاستان كەيىن نەبارى 8 عانا قارۋلاسىمىز قالدى. – بۇل 1945 جىلدىڭ قىس, كوكتەم ايلارىنداعى وقيعالار عوي. – ءيا. 16 ساۋىردەگى تۇنگى ساعات 3-4-تەر شاماسىندا مەن زەڭبىرەكتەردىڭ جەر-كوكتى دىرىلدەتكەن قۋاتتى داۋسىنان وياندىم. تابانىمىزدان جەر كوشىپ بارا جاتقانداي بولدى. بۇكىل مايدان قىزىل-جاسىل ۇشقىندى جالىنعا ورانا ورتەنىپ تۇرعانداي. توڭىرەك ۋ-شۋ بولىپ, دۇنيە ەكى يىنىنەن دەمالۋدا. وسىنى كورىپ, بۇل نە سۇراپىل دەگەنىمشە بولعان جوق, جاقىننان جارىلعان سنارياد ەكپىنى مەنى برۋستۆەردەگى بورەنەگە اپارىپ جاپسىرىپ تاستادى. ترانشەيا ىشىندە تۇرىپ, قارسى جاققا قاراي بەت العان سامولەتتەر ءۇنى مەن زەڭبىرەك گۇرسىلىنەن باسقا ەش­تەڭەنى ەستىپ-كورۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇرىن مەن ءدال وسىنداي سۇمدىق الاپاتتى باسىمنان كەشىرىپ كورمەگەن بولاتىنمىن. قاراپ تۇرسام اجال ارانىن وت قىپ شاشقان مىناۋ اۋىر جارىلىستارمەن بىرگە ءبىزدىڭ 1941 جىلدان بەرگى بۇكىل جانايقايىمىز بەن اشۋ-ىزامىز گيتلەرشىلەردىڭ ۇستىنە زاۋال بوپ تونگەندەي. تاڭ الدىنداعى وسى سىندارلى ساعاتتاردا 7 ميلليون سنارياد پەن مينا, راكەتالار جاۋعا قارسى اتىلدى. مۇنداي كەزدە بىردەمە دەپ ايتۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز سەكىلدى. قۋاتتانىپ, رۋحتانعاندىقتان ءبىر-بىرىمىزگە قاراپ بەرلين جاقتى نۇسقاي بەرىپپىز. بولىپ جاتقان مىنا سۇراپىل وقيعادان بويىمىزدىڭ شيرىعىپ, دەنەمىزدىڭ ءدۇر سىلكىنگەنىن سەزىندىك. سەبەبى, بۇل ءى-ءشى بەلارۋس مايدانىنىڭ شابۋىلعا شىعۋىنىڭ باسى ەدى. ءبىز سوندا بەرليننەن نەبارى 70 شاقىرىم جەردە عانا تۇردىق. كەيىننەن بىلگەنىمىزدەي, جوعارىداعى ەكى ساعاتتىق ارتيللەريالىق دايىن­دىققا 22 مىڭ زەڭبىرەك پەن مينومەت قاتىسقان ەكەن. جۇزدەگەن قۋاتتى زەنيتكا پروجەكتورلارى ۇرىس دالاسىن ايقىش-ۇيقىش كەزگەن جارىققا بولەپ تۇردى. سول كۇنى تۇستە قولعا تۇسكەن فاشيست تۇتقىندارى مويىنداعانىنداي, ولاردى تاڭ الدىنداعى كانوناداعا ورىستار جاڭا ءبىر قۇپيا قارۋ ءتۇرىن قولدانىپ جاتىر دەگەن قورقىنىش بيلەپ الىپتى. ونىڭ ۇستىنە, ءبىزدى اۋەدەن قورعاعان بومبارديروۆششيكتەر ەسكادريليالارى ءبىر-ءبىرىن ۇزدىكسىز الماستىرا وتىرىپ, جاۋ شەبىن توبەدەن توپەپ, تالقانداۋمەن بولدى. دەگەنمەن, جاۋ جاعى دا قاتتى قار­سىلىق كورسەتتى. فاشيستەر ءاربىر سۇيەم جەرگە جابىسىپ قالعانداي جاندارىن سالا بەكىنىپ, ءبىزدىڭ ۇستىمىزدەن وت بورانىن ورناتتى. فاۋست پاتروندارىن ۇزدىكسىز جاۋدىرىپ, ولىسپەي بەرىسپەيتىنىن كورسەتتى. ءبىز ەلەۋلى شىعىنعا ۇشىراي وتىرىپ, قارسىلاستار قورعانىسىنىڭ تۇكپىرىنە قاراي بار بولعانى 7 شاقىرىمعا عانا العا جىلجي الدىق. ۇرىستىڭ وسىنداي قايناعان شاعىندا باتالونىمىزعا گروسس-بارنيم ەلدى مەكەنىن قۋاتتى سوققىمەن جەدەلدەتىپ باسىپ الۋ جونىندە بۇيرىق بەرىلدى. بۇل پوسەلكەنى شاعىنداۋ نەمىس گارنيزونى قورعاپ تۇرعان ەدى. جاعدايدى بايقاپ-باعامداۋ ءۇشىن اعا لەيتەنانت باتراكوۆتىڭ روتاسى جاۋ تىلىن بارلاۋعا جىبەرىلدى. گروسس-بارنيم تاس-ءتۇيىن بوپ بەكىنگەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءوز اينالاسىن تۇگەل باقىلاۋعا العان جاۋ دزوتتارى ءدۇربى ارقىلى جاقسى كورىنىپ تۇر. مۇنداي جاعدايدا بىردەن تىكە شابۋىلعا شىعۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. قۇرامىندا ءبىزدىڭ ۆزۆود بار 4-ءشى روتا قاناتىن كەڭگە جايىپ جىبەردى دە, فاشيستەردىڭ نەگىزگى كۇشىنىڭ نازارىن جان-جاققا قاراي اۋدارۋ تاسىلىنە كوشتى. وسى ءادىسىمىزدى تەز ۇعا قويعان وزگە روتالار شابۋىلعا كوتەرىلدى. وعان ءسال ابدىراپ قالعان نەمىستەر, ءبىزدىڭ جاققا قاراي باعىتتالعان وق جاڭبىرىن ازايتىپ, نازارىن جاڭاعىلارعا اۋداردى. سول كەزدە ءبىز شابۋىلعا شىقتىق. قورشاۋعا تۇسۋدەن قورىققان نەمىستەر پوسەلكەنى تاستاپ شىقتى. ءبىز وسىندا كەلىپ تۇنەدىك. ۇزاق ۋاقىتتان بەرى ءبىرىنشى رەت دۇرىس جاعدايدا دەمالدىق دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. دەگەنمەن, اينالامىزعا كۇزەت قويۋدى دا ۇمىتپادىق. ال تاڭەرتەڭ مەن بەرلين جانە ونىڭ اينالاسىنداعى ەلدى مەكەندەر كورسەتىلگەن كارتانى قايتادان الدىما جايدىم. بۇل كارتا بىزگە, ياعني وفيتسەرلىك قۇرامعا ودەردەن ءجۇزىپ وتەر الدىندا بەرىلگەن ەدى. ونى مەن ءالى كۇنگە دەيىن ەرەكشە ءبىر باعالى قاسيەتتى زاتتاي ساقتاپ كەلەمىن. كارتادا مەنىڭ سوققان بەلگىلەرىم دە بار. ءبىزدىڭ ديۆيزيا كۋنەرسدورف اتالاتىن شاعىن قالانى جيەكتەي اعاتىن فريندلاندشتروم كانالىنا جەتىپ, ونى بويلاي ورنالاستى. كانالدى ەسەستىڭ تاڭداۋلى بولىمشەلەرى قورعاپ تۇرعان ەدى. ودەردەن كەيىنگى بەرليننىڭ العاشقى قورعانىس شەبى وسى قالا ارقىلى وتەتىندىكتەن بۇل جەر ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى سانالادى دەپ ءتۇسىندىردى باسشىلارىمىز. سودان بولار, ءبىز نەمىستەردىڭ قاتتى الاڭداۋ ۇستىندە ەكەندىگىن سەزىندىك. ولار ءاربىر 10-15 مينۋت سايىن كانال ۇستىنەن جارقىراۋىق راكەتالار جىبەرىپ, ءوز شەپتەرىن قىراعىلىقپەن كۇزەتۋگە تىرىسىپ جاتتى. دەگەنمەن, سوعان قاراماستان ءبىزدىڭ باتالون كانالدى تەزدەتىپ كەسىپ ءوتتى دە بىردەن ۇرىسقا كىرىسىپ كەتتى. جاياۋ اسكەرلەردى قولداۋ ءۇشىن قالانى جارتى ساعاتتاي اتقىلاۋعا ارتيللەريامەن بىرگە «كاتيۋشا» باتارەياسى دا ايانبادى. گيتلەرشىلەردىڭ جانۇشىرا قارسىلىق كورسەتكەنىنە قاراماستان تۇنگى ساعات 11-لەرگە تامان كۋنەرسدورف تا ءبىزدىڭ قولىمىزعا ءوتتى. جانبولات اۋپباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان». ––––––––––– سۋرەتتە: فرۋنزە قالاسى, 1944 جىلعى قازان. مايدانعا اتتانار الدىندا. (الدىڭعى قاتارداعى وڭ جاقتان ءبىرىنشى ر.قوشقارباەۆ). (جالعاسى بار).