بيىل قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن تاريحىنا تەڭدەسسىز كوركەم تۋىندى سىيلاعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل, ال جازۋشىنىڭ ەسىمىن الەمگە ايگىلى ەتىپ, ۇلىلىققا بولەگەن «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ جازىلعانىنا 80 جىل تولىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, يتاليانىڭ دجۋزەپپە ۆەردي اتىنداعى سىيلىعىنىڭ يەگەرى, پروفەسسور شاحيماردان ءابىلوۆ ۇلت رۋحانياتىنداعى ايتۋلى وقيعانى دارىپتەيتىن داستۇرىنەن جاڭىلماي, اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ زالىندا «وي تولعاۋ» اتتى ءۇش بولىمنەن تۇراتىن مونووپەرانىڭ العاشقى ءبولىمىن ۇسىندى.
بۇل كەشتىڭ باستى كەيىپكەرى اباي تانىمىنىڭ تىلسىمىنا 1981 جىلدان بەرى ءۇڭىلىپ, اقىننىڭ ءار ولەڭ فيلوسوفياسىنىڭ سارقىتىن سارقىپ ءىشىپ, ونىڭ ومىرشەڭ اندەرىن رەپەرتۋارىنىڭ نەگىزگى وزەگى ەتىپ كورەرمەنىمەن سىرلاسىپ كەلە جاتقان شاحيماردان ءابىلوۆتىڭ ءوزى بولدى. بەلگىلى وپەرا ءارتىسى اباي بولىپ سويلەپ, ابايشا تولعاندى. كوپ قىرلى ابايدىڭ اقىندىق ونەرى تۋرالى توم-توم تولعانىستار تۋعانىمەن, انمەن تىعىز بايلانىستى ءومىر كەشكەن ونىڭ مۋزىكالىق مۇراسى جايلى جارىسا جازىپ, جاڭالىق تاۋىپ ايتاتىندار از. اباي ءان تۋرالى تۇجىرىمداماسىن التى ولەڭمەن بىلدىرگەن. «بىلىمدىدەن شىققان ءسوز», «مەن جازبايمىن ولەڭدى ەرمەك ءۇشىن», «وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ», «قۇلاقتان كىرىپ بويدى الار» ولەڭىن دومبىراعا قوسىپ وتىرىپ شىرقاعانى زەرتتەۋشىلەر ەڭبەگىنەن ايان. وسى ولەڭدەردى وقىپ وتىرىپ ابايدىڭ انگە, مۋزىكاعا دەگەن كوزقاراسىن تانۋعا بولادى. اباي جاڭا ۇلگىدەگى ءان مەن جاڭا تىڭداۋ مادەنيەتىن ءوسىردى. ەستى ءاننىڭ سىرى مەن ءمانىن ەرەكشە باعالادى.
شاحيماردان ءابىلوۆتىڭ اندەرىن فورتەپيانو پارتياسىن ءوز دارا قولتاڭباسىمەن شىعارعان ءارى سۋىرىپسالما ءداستۇردى جاڭعىرتقان دارىن يەسى «شەكسىز مۋزىكا» اتتى ليتۆادا وتكەن حالىقارالىق بايقاۋدىڭ جۇلدەگەرى, ۇزدىك كونتسەرتمەيستەر اتاعىنا يە دوكتورانت ءاليار وتەتىلەۋ سۇيەمەلدەدى. تاس قاراڭعى زالدا جالعىز شىراق جانىپ تۇر. قاپسىرما جاعالى قىسقا شاپان كيىپ, كىتاپ اقتارعان كەيىپكەر بەينەسى اباي كەسكىنىن كوز الدىعا اكەلەدى. كەنەت باريتون داۋىس وپەرا ءانشىسىنىڭ قۋاتى مول بارقىت ءۇنى كەڭ زالدىڭ ءىشىن كۇمبىرلەتىپ, كەرنەي جونەلدى. «سىمباتتى ونەر بولماعان ەلدە ماعىنالى تىرشىلىك جوق. قانداي قاۋىمدى الساق تا, قانداي تاپتى الساق تا, قان مەن جاننىڭ سۋرەتىن ونەر ايناسىنا تۇسىرمەي وتىرا المايدى. ونەردەن قۋات الماسا تىرشىلىكتىڭ شىراعى سونەدى» دەگەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ سوزىمەن باستاعان جەزتاڭداي ءانشى ودان ارعى ويدى اباي ولەڭىمەن ساباقتاستىرا جالعادى.
جالپى, ۇلتتىق وپەرا ونەرىمىزدەگى بەرگى تولقىندى ايتپاعاندا, كەشەگى قاتارى سيرەگەن الىپتار تۇياعىنىڭ ءىزىن باسقان اعا جاستاعى بۋىن اراسىندا انا ءتىلىنىڭ ۋىز ءدامىن سەزىنىپ, ءسولى مەن ءنارىن بويىنا سىڭىرگەنى از, وتە از. كلاسسيكالىق ونەردىڭ وسى كەمشىلىگىن شاحيماردان ءابىلوۆ سەكىلدى اباي باستاۋىنان قانىپ ىشكەن بىرەن-ساران بىرەگەي تالانتتار بۇركەمەلەپ كەلەدى. يگەرىلمەگەن عارىش سىندى تەرەڭىنە بويلاعان سايىن تاڭعالدىراتىن تاعى ءبىر قىرى جاڭادان اشىلىپ تۇراتىن ابايدى وپەرا ونەرىندە عانا ەمەس, جالپى ونەردىڭ قاي سالاسىندا دا بۇگە-شىگەسىنە دەيىن وقىپ, ولەڭىن جاتقا ايتىپ, ساۋلەسىن شاشقان جىرىنىڭ قۋاتىن ءدال شاحيماردان ءانشى سەكىلدى سەزىپ, بيىك دەڭگەيدە تانىعان ابايتانۋشىنى كەزدەستىرە قويۋىمىز ەكىتالاي. مۋزىكانىڭ جازبا مادەنيەتى قالىپتاسپاعان كەزدىڭ وزىندە ولەڭدەرىن انمەن ءورىپ جەتكىزگەن اباي كومپوزيتورلىعىنىڭ تەرەڭ تولعانىستان تۋىپ, كۇردەلى جولدى باستان كەشكەنىن شاحيماردان ءانشىنىڭ شابىتپەن شىرقاعان دارا ورىنداۋشىلىعى كورسەتتى. «ابايدىڭ جولى – الەمنىڭ جولى. قاسيەتتى ءتاڭىر جولى. اللا جولى. مۇنى ۇلى مۇحاڭ ايتا الماي «اباي جولى» اتادى. بىزگە وسى جولمەن ءجۇرۋ كەرەك, باسقا جول جوق. دۇنيەدە نە بار, سونىڭ ءبارى جاراتۋشىنىڭ تۋىندىلارى. ال ونىڭ جاراتىلىسى ونەر عوي. ادامنىڭ ونەرى – اقىل-ويى, ال اقىل-وي – ونەر». شاحيماردان اعامىز «ال اقىل-ويدان, كەرەمەت اۋەن, ءماننىڭ ىرعاعى شىعادى. اۋەن-ءماننىڭ ىرعاعىندا ءۇش قاسيەت بار – ءۇن, نۇر, اۋا. وسى ۇشەۋى شىراق وتىن جاعادى, قۋات بولەدى», دەپ قازاق ۇلتىن جاڭا ساپاعا كوتەرگەن ابايدىڭ «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» دەيتىن ادامزاتتىق تۇجىرىمداماسىن وزىنشە تاپسىرلەيدى.
اباي ولەڭدەرىنىڭ تەرەڭىنە سۇڭگىگەن سايىن كوكىرەك كوزدىڭ اشىلىپ, رۋحتىڭ راحاتتانا تۇسەتىنىن انىق تۇسىندىك. ش.ءابىلوۆتىڭ «كوزىمنىڭ قاراسى», «سەگىز اياق» سىندى ابايدىڭ اندەرىن بيىك دەڭگەيدە ورىنداپ جۇرگەنى بۇرىننان بەلگىلى, بۇل سىرلاسۋ كەشىندە ول اقىن ولەڭىن وقۋدىڭ ناعىز ۇلگىسىن كورسەتتى. مونووپەرا «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» انىمەن باستالدى. ءاننىڭ اۆتورى گەتە XVII عاسىردا, اۋدارعان لەرمونتوۆ XVIII عاسىردا, قازاقشا ءوڭ بەرگەن اباي XIX عاسىردا ءومىر ءسۇردى, بىراق ءۇش ءجۇز جىلدىڭ شەگىندەگى ءۇش اقىن – الەمنىڭ تۇتاس ۇيلەسىمى. رۋحاني ۇيلەسىم بولعان جەردە بيىك ورلەۋدىڭ بولاتىنىن وپەرا ءانشىسى وسىلاي جەتكىزدى. سونداي-اق وپەرا كەيىپكەرى «قاراشادا ءومىر تۇر» ءانىن شىرقايدى دا, ءىزىن الا مۇلگىپ, مۇڭ جەتەگىندە قالعان تىڭداۋشىسىن «ادامنىڭ كەيبىر كەزدەرى», «قۋاتتى وتتاي بۇرقىراپ» دەگەن اقىن ولەڭىمەن ويلاندىرا تۇسەدى. ەكى ولەڭ دە ءاننىڭ ىرعاعىمەن, مازمۇنىمەن ۇيلەسىم تاۋىپ تۇر. ال بۇرىننان كەڭ تاراعان «سەگىز اياق» پەن «جەلسىز تۇندە جارىق اي», ءماديدىڭ «قاراكەسەك» اندەرى, «اباي» وپەراسىنىڭ كەيبىر اۋەن جەلىسى ءپيانيستىڭ ورىنداۋىندا ءبىر ءان مەن ەكىنشى ءاننىڭ اراسىن جالعايتىن نەگىزگى لەيتموتيۆ رەتىندە الىنعان. مونووپەرا دەگەننىڭ ءمانى دە وسىندا.
ابايدىڭ پوەزياسى مەن اندەرىنىڭ عيبراتىن, ونەردەگى دارا جولىن تانىپ, رۋحانيات ۇلگىلەرىن ءتيىمدى ماقساتتارعا باعىتتاۋ, ابايدىڭ ءان فيلوسوفياسىنىڭ شىعۋ تەگىن تەكسەرىپ, تۇگەندەپ وتىرۋ قاجەت-اق. اباي ولەڭدەرى ومىرشەڭدىگىنىڭ قۇپياسى – ونىڭ ماقساتىندا. سال-سەرىلەر سالعان ونەردەگى ساۋىقشىل, توي تومالاقتىڭ جىرىن ەمەس, «ماقسۇتىم ءتىل ۇستارتىپ, ونەر شاشپاق, ناداننىڭ كوڭىلىن قويىپ, كوزىن اشپاق», مىنە, ش.ءابىلوۆتىڭ وسى كەشتىڭ مازمۇنىن بايلاعان التىن قازىعى.
كىتاپ وقۋدان الىستاعان, وقىعىسى دا كەلمەيتىن ادامعا مىناۋ مونووپەرا جانرى تاپتىرماس جاقسى امال بولدى. كورەرمەن ءان مەن ولەڭ كەزەك ورىلگەن مونووپەرا ۇستىندە عۇلاما اقىننىڭ عيبراتتى جىرلارىن قايىرا ءبىر كىتاپتان وقىپ شىققانداي كۇي كەشتى. ءبىر جارىم ساعات ۋاقىت ءبىر عانا ادامنىڭ توقتاۋسىز, ءۇزىلىسسىز اباي ولەڭدەرىن جاتقا وقىپ, اندەرىن شىرقاۋى تەك ونىڭ قۇدىرەتىنە باس يگەن ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەدى. شاحيماردان ءابىلوۆ – اباي شىعارماشىلىعىن زەرتتەيتىن جالعىز ءانشى. رەپەرتۋارىندا 300-دەن استام ارىندى اريا, بوياۋى قالىڭ رومانستار بولا تۇرا, ەلۋ شاقتى مەملەكەتتە گاسترولدىك ساپاردا بولىپ, جاتجۇرتتىڭ ساحناسىنداعى ونەرىن اباي ءانىن شىرقاۋدان باستايتىن شاحيماردان ەلۋ جىلدان بەرى بۇل داعدىسىنا ەش نۇقسان كەلتىرگەن ەمەس. ونىڭ كوپ جىلعى اباي تۇلعاسىنا قىزىعۋشىلىعى, اقىن ولەڭدەرىن تالماي وقىپ, شىعارماشىلىعىنىڭ التىن ارقاۋى ەتكەن ىزدەنىسى قازاقستان وپەرا ونەرىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ساحنالانعان مونولوگ-وپەرانىڭ شىمىلدىعىن ءتۇرىپ وتىر. «ىزالى جۇرەك, دولى قول, ۋلى سيا, اششى ءتىل, نە جازىپ كەتسە, جايى سول, جەك كورسەڭدەر, ءوزىڭ ءبىل» دەگەن ابايدىڭ شەرى شاحيماردان ءابىلوۆتىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىمەن تىعىز بايلانىسىپ, دالاداي كەڭ دارقان داۋىستى ءانشىنىڭ ۇلتجاندى تۇلعا ەكەنىن انىق تانىتتى. ءومىر شىندىعىنان الىستاپ, ىزاعا بۋلىققان حالقىنىڭ ارمان-اڭسارىن اباي ارناسىنان تاۋىپ, شيىرشىق اتقان ءۇنىن, ازاماتتىق پارىزىن انمەن جەتكىزگەن شاحيماردان ءانشىنىڭ «جاڭا قازاقستانعا – اباي جولىمەن بارامىز!» دەگەن ساحنالىق جولداۋى – ءان ونەرىندەگى بيىك بەلەس, دارا سوقپاق.
الماتى