ستيۆەن شۆارتسمان الەمىنىڭ سىرى

ايتسا ايتقانداي-اق, ستيۆەن شۆارتس­ماننىڭ بيزنەس الەمىنە اياق باسقان 1985 جىلدان باستاپ 2019 جىلعا دەيىن باسىنان كەشىرگەن سان الۋان ءساتسىز ساتتەرى مەن ماڭداي تەرىمەن قول جەتكىزگەن سۇبەلى جەتىستىكتەرى وعان الگى الەمنىڭ كىلتى بولىپ تابىلاتىن كوشباسشىلىق قاسيەتتى عانا ەمەس, سول الەمدەگى كاسىبي مامان­دارمەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتا ءبىلۋدىڭ وڭتايلى تەتىكتەرىن دە, سونىمەن قاتار تولىققاندى ءومىر ءسۇرۋدىڭ قىر-سىرىن قوسا دارىتقانى ايقىن بايقالادى. سونىڭ ارقاسىندا بولار, بيزنەس الەمىنە اسا تانىمال Forbes جۋرنالىنىڭ 2011 جىلعى مالىمەتى بو­يىنشا, ستيۆەن شۆارتسمان سول جىلعى ەڭ باي ءارى باقۋاتتىلار ساناتى­نا ەنگەن 400 امەريكالىق كاسىپكەردىڭ ارا­سىنان 52-ورىندى يەلەنگەن ەكەن.

بۇگىنگى تاڭدا ستيۆەن شۆارتسمان­نىڭ پيتەر پەتەرسون دەيتىن ءوز ارىپتەسى­مەن بىرلەسە وتىرىپ و باستا قۇرعان Blackstone سىندى ينۆەستيتسيالىق كوم­پانياسى ادام تاڭعالارلىق تولاعاي تا­بىستارعا قول جەتكىزگەنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ تۇر. ويتكەنى 1985 جىلى قوس كاسىپكەردىڭ ارقايسىسى 200000 دوللاردان ۇلەس شىعارىپ, 400000 دوللارمەن ستارت-اپ جوبا رەتىندە ومىرگە كەل­گەن Blackstone كومپانياcى ءار جىل سايىن 50 پايىزدىق ءوسىم ديناميكاسىمەن دامي وتىرىپ, بۇگىنگە دەيىنگى وتىز جىلدان اسا ۋاقىت ىشىندە قاراماعىندا 500 مىڭ جۇمىسشىسى بار 200-گە تارتا كومپانياعا يەلىك ەتىپ قانا قويماي, ىرگەلى ترانسۇلتتىق كورپوراتسياعا اينالىپ ۇلگەرگەن. كومپانيانىڭ يەلىگىندەگى جىلجيتىن ءارى جىلجىمايتىن م ۇلىك پەن كۇللى اكتيۆتەرىنىڭ جيىنتىق قۇنى 2020 جىلى 564 ميلليارد دوللارعا تەڭەلگەن.

ءبىر قاراعاندا ءبارى دە وپ-وڭاي سياقتى. ال شىندىعىندا, ستيۆەن شۆارتسمان تۋىندىسىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, بيزنەس الەمىنىڭ, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە قارجى الەمىنىڭ دە قيىندىقتارعا تولى وي-شۇقىرلارى مەن نازىك تۇستارىنىڭ جە­­­تىپ ارتىلاتىنى كوزگە ۇرىپ تۇر. بىرىن­­­­­شى­دەن, شۆارتسماننىڭ ءومىر جولى دالەل­دەپ وتىرعانداي, ۇلكەن بيزنەس باس­­تاۋ قانداي قيىن بولسا, شاعىن بيزنەس باس­تاۋدىڭ ماشاقاتى دا سونشالىقتى قيىن ەكەنى انىق اڭعارىلادى. ەكىنشىدەن, ستيۆەن شۆارتسماننىڭ كوزى انىق جەتكەن جانە ءبىر شىندىق بار. ول شىندىق مىناۋ: ىرگەلى كورپوراتسيالار ءبىر ساتتە كۇي­رەپ قالمايدى, ويتكەنى ولاي بولۋ ءۇشىن ولار­عا ۇزاق مەرزىم قاجەت بولادى. ال قارجى جۇيەسى بولسا, ونىڭ ىشىندە, اسى­رەسە بانك­تەر تيتتەي قاتەلىكتىڭ سالدا­رىنان ءبىر-اق ساتتە بانكروتقا ۇشىرايدى ەكەن. مۇنىڭ ايقىن دالەلدەرىن الىستان ىزدەۋدىڭ قا­جەتى جوق. ويتكەنى شۆارتسمان ءۋاجىنىڭ ناقتى دالەلدەرى 1930 جىلدارى اقش-تا باستالىپ, كۇللى الەمدى شارپىعان ۇلى دەپرەسسيادان دا, بولماسا 2008 جىلى الدىمەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ قارجى جۇيەسىن ءبىر ساتتە قيراتىپ, سودان سوڭ كۇللى الەم ەلدەرىنىڭ بانك جۇيەلەرىن جاپىرىپ كەتكەن جاھاندىق داعدارىستان دا اپ-ايقىن بايقالادى.

ەندەشە, ءدال وسى تۇستا ءوز قاتارىنىڭ اراسىنان جاستايىنان سۋىرىلىپ شى­عىپ, جۇزدەن جۇيرىك قانا ەمەس, مىڭ­نان تۇلپار اتانعان ستي­ۆەن شۆارتسمان­نىڭ باس-اياعى وتىز بەس جىل­دىڭ ىشىندە عانا جوعارداعىداي ۇزدىك جەتىستىكتەرگە جەتۋىنىڭ سىرى نەدە دەگەن ريتوريكا­لىق سۇراقتىڭ كەز كەلگەن ادامنىڭ الدى­نان كەسە-كولدەنەڭدەپ شىعاتىنى اب­دەن زاڭدى. سوندىقتان دا الگى سۇراق­قا دا­لەلدى جاۋاپ ىزدەر بولساق, ەڭ اۋەلى ستي­ۆەن شۆارتسماننىڭ وسكەن ورتاسى مەن بيو­گرافياسىنا كوز جۇگىرتۋ ابزال. شۆارتس­مان 1947 جىلى امەريكالىق ەۆرەي بيزنەسمەننىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ورتا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق,­ 14 جاستاعى شۆارتسمان وزىنەن جاسى كىشى ەگىز ىنىلەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءشوپ شابۋمەن اينالىسادى. 1965 جىلى مەكتەپ­تى ءبىتىرىپ, الدىمەن يەل ۋنيۆەرسيتە­تىن­دە ءبىلىم الادى. سودان سوڭ قىسقا مەر­زىم اسكەردە بولىپ, ارتىنشا گارۆارد ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ بيزنەس مەكتەبىنە تۇسەدى دە, ونى 1972 جىلى ءبىتىرىپ شىعادى. قار­جى سالاسىنداعى ونىڭ العاشقى قىز­­مەتى Credit Suisse بانكىمەن 2000 جى­لى بىرىگىپ كەتكەن Donaldson, Lufkin & Jenrette ين­ۆەستيتسيالىق بانكتەن باس­تا­لا­دى. ال گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيز­نەس مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ ول نيۋ-يورك­تەگى Lehman Brothers دەپ اتالاتىن ينۆەس­تيتسيالىق بانككە اۋىسادى دا, 31 جاسىن­دا سول بانكتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى قىزمەتىنە يە بولادى. 1985 جىلى شۆارتس­مان ءوزىنىڭ تىكەلەي باستىعى پيتەر پەتەرسونمەن بىرلەسە وتىرىپ, جوعارىدا اتالعان كەلەشەگى مول Blackstone كومپانياسىن قۇرادى.

ءبىز تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان كاسى­بي بانكير ستيۆەن شۆارتسماننىڭ جوعا­رىدا اتالعان زاماناۋي تۋىندىسىن ­جا­­­­زۋ­عا ون جىل ءومىرىن ارناعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. ويتكەنى مۇن­داي عيبراتى مول زاماناۋي تۋىندىنى جارىققا شىعارۋ ءۇشىن اۆتوردىڭ كوپ ويلانىپ, تەرەڭ تولعانعانى ايقىن باي­قالادى. بيزنەستىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ بىلەتىن كاسىبي مامان ءارى قايراتكەر-جازۋشى بۇل تۋىندىسى ارقىلى وسكەلەڭ جاستارعا كەز كەلگەن كاسىپتى باستاپ كەتۋ عانا ەمەس, ونى دوڭگەلەتىپ الىپ كەتۋ ءۇشىن دە سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى بولۋ تىم ازدىق ەتەتىنىن اشىق ايتادى. سون­دىقتان دا كەز كەلگەن كاسىپتى جولعا قويۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, قارجى عانا ەمەس, الگى كاسىپ تۋرالى تەرەڭ زەرتتەۋ جۇر­گىزۋ ءۇشىن جان-جاقتى اقپارات جيناۋ كەرەك­تىگى مەنمۇندالاپ تۇر. سونىمەن قاتار تەرەڭ دايىندىق, ءبىلىم مەن بىلىك, كاسىبي كوماندا توپتاستىرا ءبىلۋ جانە ءاربىر ماماندى تالعامپازدىقپەن تاڭ­داي ءبىلۋ, قابىلەت پەن قارىمدىلىق, باسە­كەگە لايىقتىلىق, تاۋەكەل ەتە ءبىلۋ, قاجىر مەن باتىلدىق, توزىمدىلىك پەن سابىرلىق, شىنايىلىق پەن ادىلەتتىلىك, جاقسىدان ۇيرەنە ءجۇرىپ, جاماننان جيرەنە ءبىلۋ, وزىمبىلەمدىكتەن اۋلاق بولۋ, وزگە ادامنىڭ پىكىرىمەن ساناسا ءبىلۋ, اشىقتىق, سىپايىلىق پەن ديپلوماتيا, كەلىسسوزدەرگە كەشىكپەي كەلۋ, نارىقتاعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستى باعامداي ءبىلۋ, قيىن ماسەلەلەردى كوماندا مۇشەلەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ شەشۋ, شىندىقتى بەتكە ايتۋدان جاسقانباۋ, ­كەز كەلگەن ماسەلەنى ءپىسىرىپ الىپ قانا شە­شىم قا­بىلداۋ, قاتەلىكتەردى مويىنداي ءبىلۋ, بىلمەگەنىڭدى بىلەتىن ادامنان سۇراۋعا جاسقانباۋ, وزگە جانعا قولۇشىن بەرۋ, جىبەرگەن قاتەلىكتەردىڭ سەبەبىن انىق­­تاپ الىپ قانا العا جىلجۋ كەرەكتىگىن باتىل ۇسىنادى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە ستيۆەن شۆارتسماننىڭ اتالعان تۋىن­دىسىن تەك جاستارعا عانا ەمەس, تاجى­ريبەسى مول اككى كاسىپكەرلەرگە دە ارنالعان نۇسقاۋ­لىق دەسە جاراساتىن سىڭايلى.

ءدال وسى تۇستا جوعارىدا مونشاققا تىزىل­گەن پاراساتتى قاسيەتتەردىڭ ستيۆەن شۆارتسماننىڭ بويىنان دا, بولمىس-بىتىمىنەن دە تابىلاتىنىن ناقتى دالەل­دەيتىن جانە ءبىر قۇندىلىققا توقتال­ماي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ول قۇندىلىقتىڭ توبىق­­تاي ءتۇيىنى مىناۋ: جوعارىدا اتال­عان جا­ھان­دىق داعدارىس كەزىندە نيۋ-يورك­تەگى كۇللى الەمگە اتى ءماشھۇر Wall Street اۋدا­نىندا ورنالاسقان الپاۋىت بانك­تەردىڭ كۇيزەلىسكە ۇشىراماعانى جوق دەسەك, مۇلدە ارتىق ايتقاندىق ەمەس. الاي­دا الگى الاپات داعدارىستان امان قال­عان ستيۆەن شۆارتسمان مەن پيتەر پەتەر­سون باسشىلىق ەتەتىن Blackstone ينۆەس­تي­تسيا­لىق كورپوراتسياسى عانا بولاتىن.

سەگىز قىرلى ستيۆەن شۆارتسمان­نىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق كوزقارا­سى­نا كەلەتىن بولساق, ول رەسپۋبليكالىق پار­تيانىڭ مۇشەسى ءارى اقش-تىڭ بۇ­رىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ كوپ جىلعى دوسى عانا ەمەس, ونىڭ شتاتتان تىس كەڭەسشىسى ءارى ءبىراز ۋاقىت سول پرەزيدەنتتىڭ قاسىنداعى ستراتەگيا­لىق ساياسات فورۋمىنىڭ جەتەكشىسى بول­­­عان. 2016 جىلى شۆارتسمان پرەزيدەنت ترامپ­­قا جۇمىس جانە ەكونومي­كا سا­لاسى بويىنشا اقىل-كەڭەس بە­رىپ وتى­­راتىن ىرگەلى كورپوراتسيالار باس­­شى­لا­رى­­نان تۇراتىن كوماندانى قۇ­­رۋعا كو­مەك­تە­سەدى. بۇل كومانداعا JPMorgan Chase كور­پو­­راتسياسىنىڭ باس ديرەك­تورى Jamie Dimon, Walt Disney كور­پوراتسياسىنىڭ قوجا­يىنى Bob Igor, General Electric كورپوراتسياسىنىڭ بۇ­رىنعى توراعاسى Jack Welsh سەكىلدى بەل­­گىلى تۇلعالار توپ­تاستىرىلعان بولا­تىن. پرەزيدەنت ترامپ شۆارتسماندى 16 ادامنان قۇرالعان الگى توپتىڭ, ياعني ستراتەگيالىق جانە سايا­سات فورۋمى­نىڭ جەتەكشىسى ەتىپ تاعا­يىن­­دايدى. بۇل توپتىڭ نەگىزگى قىزمەتى اقش-تىڭ ىرگەلى كورپوراتسيالارى مەن بانك­­تەرىنىڭ, سول سياقتى ينۆەستيتسيالىق فير­­ما­لارى­نىڭ باسشىلارىنىڭ باستا­رىن قوسا وتى­رىپ, پرەزيدەنتكە جۇمىس ورىن­دارى­نىڭ سانىن قالايشا كوبەيتۋگە بولا­تىنى جونىندە نەمەسە اقش ەكونومي­كا­سىن قالايشا قارقىندى دامىتۋعا بولا­تىنى جايىندا اقىل-كەڭەس بەرۋ بو­­لا­تىن. الايدا كوپ ۇزاماي, الگى توپقا ەن­­گەن بەس تۇلعا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن مۇ­شە­لىك­تەرىنەن باس تارتقاندىقتان, بۇل توپ جۇ­مى­سىن كىلت توقتاتقان-دى. سولايى سو­لاي بول­عانمەن, ستيۆەن شۆارتسمان دو­نالد ترامپ­تىڭ يدەيالارىن قولداۋعا ۇنە­مى قو­ماقتى قار­جى ءبولۋىن جالعاستىرا بەرگەن.

ستيۆەن شۆارتسماننىڭ فيلانترو­پيالىق قىرى دا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, 2004 جىلى ول ءوزىنىڭ جاس كەزىندە ءبىلىم العان ابينگتون ورتا مەكتەبىنە قوماقتى قارجى ءبولىپ, فۋتبول ستاديونىن سالىپ بەردى. 2008 جىلى شۆارتسمان نيۋ-يورك قالاسى­نىڭ كوپشىلىك كىتاپحاناسىنىڭ الەۋە­تىن كەڭەيتۋ ءۇشىن 100 ميلليون دوللار قار­جى بولگەنىن جاريا ەتكەن بولاتىن. كوپ ۇزاماي الگى كىتاپحانانىڭ ورتالىق انىقتاما عيماراتىنىڭ بۇرىنعى ­اتاۋى ستيۆەن شۆارتسمان عيماراتى بولىپ وز­­گەر­تىلەدى. 2018 جىلى شۆارتسمان يزرايل مەملەكەتىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحا­ناسىنا دا قايىرىمدىلىق جاساپ, 10 ميلليون دوللار ءبو­لدى. ال 2013 جىلى شۆارتسمان ءوزى­نىڭ جەكە قورىنان 100 ميلليون دوللار شى­عارىپ, قىتايدىڭ سينحۋا ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ قاسىنان شۆارتسمان اتىنداعى ستيپەنديالىق باعدارلامانى اشتى دا, بۇل باعدارلامانىڭ گرانتتىق قو­رىن 200 ميلليون دوللارعا جەتكىزۋ ماق­­ساتىمەن ۇگىت-ناسيحات كامپانياسىن بىردەن باستاپ كەتەدى. ەسەسىنە بۇل باع­دارلاما كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەمىستى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. 2015 جىلى يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى Peter Salovey شۆارتسماننىڭ ءوزى ءبىلىم العان ۋني­ۆەرسيتەت كامپۋسىنىڭ ورتالىعىن دامىتۋ ءۇشىن 150 ميلليون دوللار قار­جى بولگەنىن جاريا ەتتى. 2018 جىلى شۆارتس­­مان جوعارىدا اتالعان ابينگتون مەك­تەبىنە تاعى دا 25 ميلليون دوللار بولە­تىنىن جاريالادى. كەلەسى 2019 جىلى شۆارتس­مان ماسساچۋسەتس تەحنولوگيا­لىق ينستيتۋتىنىڭ ىرگەسىنەن جاساندى ين­تەللەكت سالاسىنا باعىشتالعان شۆارتس­­مان اتىنداعى كومپيۋتەرلىك ەسەپ كول­­لەدجىن اشۋ ءۇشىن 350 ميل­ليون دول­­لار قارجى ءبولدى. 2019 جىلى وكسفورد ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ باسشىلىعى سول ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ اياسىنان شۆارتس­مان اتىن­داعى گۋمانيتارلىق عىلىمي-زەرت­تەۋ ورتا­لىعىن اشۋعا شۆارتسماننىڭ 150 ميل­ليون قارجى بولگەنىن جاريا ەتتى. الايدا شۆارتسماننىڭ فيلانتروپيا­لىق قىرى وسىمەن عانا شەكتەلمەيدى. 2020 جىلعا جوسپارلانعان توكيو وليم­­پيا­داسى مەن 2024 جىلى وتەتىن پاريج وليمپيا­داسىنىڭ قارساڭىندا دا امەري­كالىق سپورتشىلاردىڭ دايىن­دىعىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋ ءۇشىن شۆارتسمان اقش-تىڭ جەڭىل اتلەتيكا قورىنا 8 ميلليون دول­لار اۋداراتىنىن جاريالادى.

ستيۆەن شۆارتسماننىڭ حالىقارا­لىق ارە­ناداعى ديپلوماتيالىق جانە مامى­­لەگەرلىك قابىلەتى دە ماقتاۋعا تۇ­رار­­­­­­لىق. شۆارتسماننىڭ اتالعان قىر­­­­لارى, اسى­رەسە پرەزيدەنت دو­نالد ترامپ­­تىڭ ­باس­تاماسىمەن اقش پەن كانا­دا جانە اقش پەن مەك­سيكا, سول سياق­تى اقش پەن قىتاي مەم­لە­كەت­تە­رى­نىڭ ارا­سىن­دا بۇرىننان قالىپ­تا­سىپ قال­عان ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتى­ناس­تارى مەن ەكو­نو­ميكالىق بايلانىس­تاردى قاي­تا قاراۋ كەزىندە ەرەكشە باي­قالدى. شۆارتس­مان­نىڭ كاسىبي اقىل-كەڭە­سىنىڭ ارقا­سىندا جوعارىدا اتالعان مەم­لەكەتتەر­دىڭ ارا قاتىناستارىنا قا­تىستى كوپتەن قوردالانىپ قالعان تۇيت­كىلدى ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپقان بولاتىن.

ماقالانى وسىمەن تۇيىندەي كەلە, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى باسشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن ستيۆەن شۆارتسماننىڭ اتالعان تۋىندىسى­نىڭ بيىل قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, باس­­پا­دان شىققانىن جانە جۋىق ارادا وقىر­­ماندارىمەن قاۋىشاتىنىن قۋا­­­نىش­پەن قۇپتاي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ بۇ­گىن­­گى جانە بولاشاق كاسىپكەرلەرىنە جانە باي-باقۋاتتى ميلليونەرلەرى مەن ميل­ليار­دەرلەرى «جاپالاق جەمىن جامباسىنا باسىپ جەيدى, اقسۇڭقار جان-جاعىنا شاشىپ جەيدى» دەگەن دانا حالقىمىزدىڭ استارى تەرەڭ ءتامسىلىن ەستەن شىعارماي, ستيۆەن شۆارتسماننىڭ جوعارىدا اتالعان كاسىبي جانە ادامي قاسيەتتەرىنە يە بولۋعا تالپىنسا, شۆارتسمان سەكىلدى تۋعان جەرى مەن ەلىنىڭ, سونداي-اق وزدەرى ءبىلىم العان مەك­تەپتەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە جو­مارت قولدارىن سوزىپ, ولارعا فيلانترو­فيالىق قولداۋ كورسەتسە, سول سياقتى شۆارتسمان سەكىلدى ناعىز مەريتوكرات-پاتريوت ءارى شىن مانىندەگى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى اتانسا, ونداي ءبىر­تۋار تۇلعالار حالقىمىزدىڭ ەسىندە ماڭگى قالار ەدى دەگىم كەلەدى.

ءادىل احمەتوۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى