تورعاي: كەشەگىسى, بۇگىنى, ەرتەڭى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جول­داۋىن­دا جاڭادان ءۇش وبلىس اشى­لاتى­نىن جاريا ەتىپ, جابىرقاۋ جۇرتتىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ تاستادى. بىراق ولاردىڭ قاتارىنا بۇ­رىنعى تورعاي وبلىسى ىلىكپەي قا­لدى. پرەزيدەنتتىڭ ء«بىز تاريحي ادىل­دىكتى ورناتىپ, ۇلىلارىمىز دۇنيەگە كەلگەن كيەلى ولكەنى قايتا جاڭعىرتۋعا ءتيىسپىز», دەگەن ءسوزى تورعاي وڭىرىنە دە قاتىستى ەمەس پە؟ سوناۋ 1916 جىلى تورعايدا باستالعان پاتشا يمپەرياسىنا قارسى كوتەرىلىس, امانگەلدى باتىر مەن تورعاي حالقىنىڭ ەرلىگى قازاق ەلىنىڭ ازاتتىق جولىن­داعى عاسىرلار بويعى كۇرەسىندەگى ۇمىتىلماس وقيعالاردىڭ ءبىرى ەمەس پە؟ ال حالقىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندە العاشقى ەگەمەندىك يدەيا­سىنىڭ جالاۋىن 1917 جىلى قازاق سەزدەرىندە وسى ءوڭىردىڭ ءتول پەرزەنتتەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ كوتەرگەنىن قالاي ۇمىتامىز؟ ەندەشە, تورعاي نەگە جاڭعىرتۋ كوشىنە ىلىكپەي تۇر؟ مۇنى تورعايلىقتار تۇسىنە الماي, جيىن وتكىزىپ, قول جيناپ, مەملەكەت باسشىسىنا اشىق حاتتار جولدادى. وسىعان بايلانىستى «تورعاي وبلىسىن اشۋعا قانداي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق نەگىز بار جانە ونىڭ بولاشاعى قانداي؟», دەگەن سۇراق تۋىنداپ, ءارتۇرلى پىكىر-ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتىر. وسى ساۋالعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن تورعاي ءوڭىرىنىڭ كەشەگىسىنە, بۇگىنگى جاعدايىنا, كەلەشەگىنە نازار اۋدارايىق.

تورعاي وبلىسى رەسپۋبليكا باس­شىسى د. قوناەۆتىڭ باستاماسى­مەن 1970 جىلى 23 قاراشادا اشىلدى, ورتالىعى – ارقالىق قالاسى, قۇرامىندا قوستاناي جانە اقمولا وبلىستارىنان بولىنگەن 9 اۋدان بولدى.

وبلىستا اۋىل شارۋاشىلى­عى سالاسى باسىمداۋ بولدى, جەر كولەمى – 11215,1 مىڭ گا, شابىن­دى­عى – 257,7 مىڭ گا, جايىلىمى – 6685,7 مىڭ گا, ەگىستىگى – 2370,6 مىڭ گا بولاتىن. 112 كەڭشار, 2 ۇجىم­شار, 1 ەسىل تاجىريبە ستان­سا­سى جۇمىس ىستەپ تۇردى. 1971-1985 جىلدارى ونەركاسىپ سالا­سىندا تورعاي بوكسيت كەن باسقار­ماسى (تبكب) باستاعان زاۋىت, فابريكالار, حالىققا تۇرمىس­تىق قىزمەت كورسەتەتىن, جەڭىل ونەر­كاسىپ, تاماق ونىمدەرىن شىعا­راتىن جاڭا كاسىپورىندار ىسكە قوسىلدى. ەنەرگەتيكا, كولىك, جول, بايلانىس, قۇرىلىس, ساۋدا, ءبىلىم, دەنساۋلىق, فارماكولو­گيا, مادەنيەت, قارجى, بانك, ساق­تان­دىرۋ سالالارى دا جەدەل قار­قىن­مەن دامىپ, تۇرعىندارعا قىزمەت ەتتى. حالىق سانى 1970-1990 جىل­دار اراسىندا 223,3 مىڭنان 301,3 مىڭ ادامعا جەتىپ, 35,8 پا­يىز­عا كوبەيدى, ەكونوميكانىڭ بار­لىق سالاسىنداعى جۇمىس ورىندا­رى 88 مىڭنان 121,8 مىڭعا جە­تىپ, 38,4 پايىزعا ارتتى, ايلىق جال­اقى 122,60-310,40 رۋبل ارا­لى­عىندا بولىپ, 153,2 پايىزعا ءوستى, حا­لىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى جاقساردى.

ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقى­نى تومەندەگىدەي بولدى: 1970-1990 جىلدار ارالىعىندا اۋىل­شارۋا­شىلىق ونىمدەرى 77,5 پايىزعا, 1980-1990 جىلدارى ونەركاسىپ ونىمدەرى 36,5 پايىزعا وسكەن. تورعاي وبلىسىندا قازاقستانداعى بيدايدىڭ ەڭ ساپالى سورتتارىنىڭ (1-2 كلاسس) 20-28 پايىزى, ەڭ جوعارعى سورتتارىنىڭ (قاتتى بيداي) 10-15 پايىزى ءوندىرىلىپ, مەملەكەتكە تاپسىرىلدى. 1970-1990 جىلدارى ەت ءوندىرۋ – 73,3 پايىزعا, ءسۇت ونىمدەرى 86,3 پايىزعا وسكەن. تورعاي وبلىسى قازاقستانداعى بوكسيت رۋداسىنىڭ 60-80 پا­يى­زىن وندىرگەن, ال تەمىر-بەتون, تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ ەسەلەنىپ ءوسىپ وتىرعان. جوعارىداعى كور­سەت­كىشتەر قازاق كسر ستاتيس­تيكا كوميتەتىنىڭ 1970-1990 جىل­دار­داعى رەسمي اقپاراتىنان الىنىپ وتىر, سوندىقتان ونى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. مەن تورعايدا 16 جىل ەڭبەك ەتىپ, وڭ وزگەرىستەردىڭ ءبارىن ءوز كوزىممەن كوردىم.

تورعاي وبلىسى 1973 جىلى 5 ناۋ­رىزدا ەكونوميكاداعى, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ۇزدىك جەتىس­تىكتەرى ءۇشىن سول كەزدەگى كسرو-داعى ەڭ جوعارى ناگرادا – «لەنين» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

البەتتە, وسىنداي جەتىستىكتەر 1970-1985 جىلدارداعى جاسامپاز تورعاي حالقىنىڭ, ەسىمدەرى قازاقستان تاريحىندا قالعان ايتۋلى مەملەكەت قايراتكەرلەرى س.قۇ­سايىنوۆ, ە.اۋەلبەكوۆ, ءو.جانى­بەكوۆ, يۋ.تروفيموۆ, ق.تۇرىسوۆ, م.ساعديەۆ سىندى باسشىلاردىڭ, كوپ­تەگەن وبلىستىق مەكەمەلەردى باس­قار­عان ىسكەر ازاماتتاردىڭ ەرەن ەڭ­بەك­تەرىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى بەلگىلى.

سونىمەن تورعاي وبلىسى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورال­قا­سىنىڭ 1988 جىلعى 2 ماۋ­سىم­داعى جارلىعىمەن (توراعاسى زاكاش كاماليدەنوۆ) جابىلۋى قار­ساڭىندا ەشقانداي داعدارىس­قا ۇشىراماعان ءوڭىر ەدى. ال ونىڭ جابىلۋ سەبەبىن گ.كولبيننىڭ قازاققا قارسى جۇر­گىزگەن جىمىسقى ساياساتىنان ىزدەگەن ءجون. ويت­كەنى ەكونو­ميكالىق تۇرعىدان تورعاي وبلى­سىن جابۋعا ەشقان­داي نەگىز بول­ماعانىنا جوعارى­داعى كور­سەت­كىشتەر دالەل بولا الادى. سوندىقتان تورعايلىقتار ادىلەتسىز شەشىمگە قارسى بولىپ, وبلىستىڭ قايتا اشىلۋى ءۇشىن كۇرەستى. ءسويتىپ 1990 جىلى تورعاي وبلىسى قايتا اشىلدى.

ەندى 1997 جىلى تورعاي وبلى­سى­نىڭ ەكىنشى رەت جابىلۋ سەبەپ­تەرىنە توقتالايىق. بىرىنشىدەن, 1988 جىلى وبلىستىڭ جابىلۋى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا ۇلكەن سوققى بولدى. 10 مىڭنان استام جۇمىس ورنى (-33,3 پايىز) قىسقارىپ قالدى, كوپتەگەن ءوندىرىس ورىندارى, مەكەمەلەر تونالىپ, تالان-تاراجعا ءتۇسىپ جويىلىپ كەتتى. بۇرىنعى تورعاي وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرگەن وبلىس باسشىلارى, تالاي قيىندىقتى جەڭىپ شىڭدالعان, تاپتىرماس تاجىريبە جيناعان وبلىستىق مەكەمەلەر باسشىلارى, ءوندىرىس جەتەكشىلەرى, ىسكەر ماماندار الماتى قالاسىنا, باسقا وبلىستارعا كەتىپ قالدى. بىراق وسىعان قاراماستان, تورعاي وبلىسى قايتا قۇرىلعان 1990 جىلدىڭ قورىتىندىسىنا كوز سالىپ, 1985-1987 جىلدارمەن سالىستىرساق, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى سالا­­لارىندا توقىراۋ بولماعانىن كورەمىز. الايدا بۇل ءۇردىس ۇزاققا بارمادى, ءبىر-ەكى جىلدان سوڭ بارلىق سالادا قۇلديلاپ قۇلدىراۋ باستالدى, ونىڭ سوڭى 1997 جىلى وبلىستىڭ قايتا جابىلۋىمەن تىندى. مۇنداي جاعدايعا تاعى دا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ نارىق­تىق ەكونوميكاعا ءوتۋ كەزەڭىندە جىبەر­گەن ستراتەگيالىق قاتەلىكتەرى سەبەپ بولدى. ويتكەنى مەنشىك تۇرلەرىنىڭ تيىمدىلىگى ەسكەرىلمەي, تەك جەكەمەنشىك قانا ءبىزدى تا­بىسقا جەتكىزەدى دەگەن تاياز يدەياعا نەگىزدەلگەن, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, باتىس ەلدەرىنەن كەلگەن ساراپشىلار ۇسىنعان جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ ساياساتى اۋىر كۇيزەلىسكە اكەلدى. مىسالى, 1992-1995 جىلدارى تورعاي وبلىسىندا 119 كەڭشار تاراتىلىپ, 7 مەملەكەتتىك شارۋاشىلىق پەن 2 ۇجىمشار عانا قالدى, 1 465 شارۋا قوجالىعى, 7 اكتسيونەرلىك قوعام, 141 كووپەراتيۆ قۇرىلدى. وسىنىڭ سالدارىنان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىنىڭ كولەمى وزگەرمەگەنىمەن, ەگىنشىلىك ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 72,5 پايىزعا ازايدى. بۇعان دەيىن تورعاي ءوڭىرىنىڭ ەرەكشە ماقتانىشى بولىپ كەلگەن 1-2 كلاستى بيداي مەن ونىڭ ەڭ جوعارعى قاتتى سورتى جوعالىپ كەتتى. مال شارۋاشىلىعىندا قوي-ەشكى سانى 51,2 پايىزعا, ءىرى قارا – 30,5 پايىزعا, ەت ءوندىرۋ – 49,7 پايىزعا, ءسۇت ءوندىرۋ – 13,8 پايىزعا, جۇمىرتقا 92 پايىزعا ازايدى. ءوندىرىس ورىندارى­نىڭ 71 پايىزى, سونىڭ ىشىندە كەرا­ميكالىق فابريكا, جيھاز شىعاراتىن كاسىپورىندار, مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن ماشينا جاسايتىن زاۋىتتار جويىلدى, تەمىر-بەتون ونىمدەرى 97,3 پايىزعا كەمىدى. جۇمىس ورنىنىڭ سانى 33,9 پايىزعا قىسقاردى, ءاربىر جۇمىسشىنىڭ ايلىق جالاقىسى 88,5 پايىزعا تومەندەدى. 1995 جىلعى ورتاشا ايلىق جالاقى دەڭگەيى رەسپۋبليكاداعى ورتاشا كورسەتكىشتەن 25,3 پايىزعا تومەن بولىپ, تورعاي وڭىرىندە ەلدەگى ەڭ كەدەيشىلىك جاعداي ورىن الا باس­تادى. جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ, اسىرەسە اۋىل قازاقتارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قارەكەتىنە قارسى باعىت­تال­عان كەرەعار ساياسات بولدى. ال باسقا ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعىن جەكە­شەلەندىرۋدىڭ بىرنەشە نۇس­قاسى بولدى. ماسەلەن, وزبەك­ستان مەن بەلارۋس جۇمىس ىستەپ تۇر­عان كەڭشارلاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگىن بولشەكتەمەي, مەملەكەت مەنشىگىندە نەمەسە ءارتۇرلى نىسانداعى ۇجىمدىق مەنشىكتە قالدىردى. قازىر وسى ەلدەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەشتەڭە دە جوعالتپاي, ءوز ونىمدەرىن باسقا ەلدەرگە مولىنان شىعارىپ جاتىر.

ەندى تورعايدىڭ ەرتەڭىنە كوز سال­ايىق. قازىر تورعاي ءوڭىرى­نىڭ ماسەلەسىن شەشۋدە پارلا­مەنت دەپۋتاتتارى اراسىندا, الەۋ­مەت­تىك جەلىدە بىرنەشە نۇسقا ۇسى­نىلىپ, تالقىلانىپ جاتىر. وسى ۇسىنىستاردىڭ ءبىرى – قوس­تاناي وبلىسىنىڭ اتاۋىن وز­گەرتىپ, تورعاي وبلىسى دەپ اتاۋ. بىراق بۇل ۇسىنىستىڭ مورالدىق قانا­عات­تانۋدان باسقا, امانگەلدى, جانكەل­دين اۋداندارى مەن ارقالىق قالا­سىنا نە بەرەرى بەلگىسىز.

 ەندى ءبىر توپ اتالعان ءۇش ايماق­تى جاڭادان قۇرىلعان ۇلىتاۋ وب­لىسىنا قوسساق دەيدى. بۇل ۇسى­نىس­تىڭ دا قيسىنى شامالى. سەبەبى, بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسى جابىلعاننان كەيىن وسى وڭىردە قوردالانىپ قالعان ءتۇيىندى ماسەلەلەر جەتەرلىك. سوندىقتان وبلىس اكىمى ءوز جۇمىسىن توقىراپ قالعان جەزقازعان قالاسىنان جانە وعان جاقىن اۋدانداردان باستاۋعا ءماجبۇر بولىپ, شالعايداعى (550-600 شاقىرىم) تورعايلىقتاردىڭ ماسەلەلەرىن كەيىنگە قالدىرارى داۋسىز.

ء ۇشىنشى ۇسىنىس – امانگەلدى, ارقالىق, جانكەلدين اۋداندارى ءۇشىن ارناۋلى دامۋ جوس­پارىن قۇرىپ, ەكونوميكاسىن ور­كەندەتىپ, وبلىس اشۋ ماسەلەسىن كە­يىنگە قالدىرعان دۇرىس دەگەن تۇ­جىرىم. الايدا ەلىمىزدە بۇ­عان دەيىن قابىلدانعان وڭىر­لەر­دى, مو­نو­قالالاردى دامىتۋ باع­دار­لا­­ما­لارىنىڭ حالىققا تيگىز­گەن پايداسى شامالى. ستاتيس­تيكاعا جۇگىنسەك, ەلدەگى ايلىق ورتاشا تابىس 2020 جىلى 278,47 دوللار بولىپ, 1990 جىلعى دەڭگەيدەن (271,00 دوللار) كەيىنگى 30 جىل ىشىندە نەبارى 7,47 دوللار عانا (2,7 پايىز) ءوسىپتى. ءارتۇرلى دامۋ باعدارلامالارىنىڭ ناتيجەلەرى قانداي ەكەنىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى. دەمەك, اتالعان ۇسىنىستان دا وڭ ناتيجە شىعۋى ەكىتالاي.

ء تورتىنشى, ەڭ نەگىزگى نۇسقا – تورعاي وبلىسىن قايتا اشۋ. ويت­كەنى وڭىرلەردى وركەندەتۋدىڭ تۋرا جولى – بيلىكتى حالىققا جا­قىنداتۋ. سوندا عانا ەكى جاسام­پاز كۇش بىرلەسىپ, جەڭىسكە جەتە الا­دى. ەگەر بيلىك حالىققا جا­قىن­داسا, ونىمەن بىرگە سول حا­لىق تۇراتىن وڭىرگە قاراجات تا كەلىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ولاي بولسا, بيلىكتىڭ قاسىنا حالىق جينالىپ, سانى جىلدام كوبەيەدى. قازىرگى نارىق زامانىنداعى دامۋ پروتسەسىنىڭ نەگىزگى سۇيەنەر تىرەكتەرى – قوماقتى قاراجات, حالىق سانى جانە تەرريتو­ريا. ال جو­عارىداعى ءۇش نۇس­قا­نىڭ ۇشە­ۋىن­دە دە امانگەلدى, ار­قا­لىق, جان­كەلدين اۋداندارى وب­لىس ور­تا­لىعىنان (قوستاناي, جەز­قاز­عان) 550-700 شاقىرىمداي الىس­تا قالادى. مۇنداي جاعدايدا باس­تى دامۋ كۇشتەرى – حالىق پەن بي­لىك ءۇشىن ءوز قۋاتتارىن بىرىكتى­رۋ­گە كەرەكتى العىشارتتار تۋىن­دا­مايدى. سوندىقتان تورعاي وبلى­سى­نىڭ قايتا اشىلۋى – تۇرعىندار مۇددەسى قورعالاتىن بىردەن-ءبىر ءادىل دە ءتيىمدى جول.

 ەندى وسى تيىمدىلىك ماسەلەسىنە, تورعاي وبلىسىنىڭ كەلەشەگىنە كوز سالايىق. ءبىرىنشى بايلىق, ارينە, تورعايدىڭ حالقى, ەكىنشىسى – تەرريتورياسى, ونىڭ جەرۇستى جانە جەراستى بايلىعى. تورعايدىڭ جەر كولەمى, شابىندىعى, جايىلىمى مول, ەگىستىگى عانا – 2370,6 مىڭ گا. بۇل – مول تابىس كوزى. باسقاسىن ايتپاعاندا, تەك 2 ملن گا ەگىستىك جەردەن ورتا ەسەپپەن گەكتارىنا 11 تسەنتنەردەن بيداي الساق, 2 200 مىڭ توننا بيداي جينالادى. ونىڭ 70 پايىزىن (1 540 مىڭ توننا) ەكسپورتقا شىعارساق, سوڭعى 12 ايداعى ورتاشا باعامەن (حالىقارالىق بيرجا باعاسىمەن 2021-2022جج. ورتاشا بيداي باعاسى – 797,97 دوللار/توننا (https://bhom. ru/commodities/pshenica/)) 1228,9 ملن اقش دوللارىنا تەڭ ءتۇسىم تۇسەدى ەكەن. بۇل 2020 جىلعى قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ شامامەن 85 پايىزىنا جۋىق, ال قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمىنەن 3,4 ەسە كوپ. وسىنداي اسا باي, ساپالى جانە باعالى شيكىزات ورتاسىنداعى تورعاي وڭىرىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەيتىن, ەكسپورتقا ەكو­لوگيالىق تازا تاماق, ەت, ءسۇت ونىم­دەرىن شىعاراتىن كوپتەگەن زا­ماناۋي كاسىپورىندار نەگە سال­ماسقا؟ ويتكەنى تاياۋ كەلەشەكتە تاماق ونىمدەرى مۇناي مەن گازدان دا ءوتىمدى, ەڭ جوعارى باعالى تاۋار­لار قاتارىنا قوسىلىپ, حالىق­ارا­لىق نارىقتا تۇراقتى سۇرا­نىسقا يە بولاتىنىن بايقاپ وتىرمىز.

وندىرىسكە كەلسەك, ارقالىق قالا­سىنىڭ ماڭىندا بوكسيت كەنى ءالى سارقىلعان جوق, وتقا ءتوزىمدى بالشىقتىڭ زور قورى قالدى. ول جەردە مىس, سكاندي, يتتري, لانتان, نەوديم, پرازەوديم دە بار. جاڭا ارقالىق كەنىندە قورعاسىن, يتتري, مىس, مىرىش, كادمي, التىن, كۇمىس, قالايى, نيوبي, گاللي, ليتي بار. اقبۇلاقتا سيرەك مەتالل قورى بار. بۇلار – كەلەشەكتە سىرتقى نارىققا اسا جوعارى باعالى ءونىم شىعارا الاتىن كەن ورىندارى. ارقالىقتان ەسىلگە قاراي 100 شاقىرىم جەردە – ۇلكەن تەمىر قورى, جارقايىڭعا قاراي – كومىر (ورلوۆ كەنى), «زارەچنوەدا» – قورعاسىن, ماياتاستا – التىن, تورعاي – توسىن ايماعىندا – ساپالى اس تۇزى, شيپالى بۇلاقتار, بالشىقتار, جەراستى اۋىز سۋى بار. وسىنشا بايلىقتى جەر بەتى­نە شىعاراتىن بىرنەشە تاۋ-كەن كوم­بيناتىن قۇرىپ, ونى وڭدەپ بايى­تا­تىن زاماناۋي زاۋىت-فابريكالار, زەرتحانالار, ساناتوريلەر سالىپ, ءتيىستى ينفراقۇرىلىم­دار­مەن قام­تاماسىز ەتەتىن ارناۋ­لى مەم­لەكەتتىك جوسپار جاساپ, ىسكە اسىرۋ – قولدان كەلەتىن شارۋا. تورعاي وڭىرىندە تۋريزم, اۆتوجول, اۋە قاتىناسىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىنىڭ دە كەلەشەگى زور. تابيعي بايلىعى ۇشان-تەڭىز ولكەدە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن قالپى­نا كەلتىرىپ, كەن ورىندارىنىڭ كو­زىن اشىپ, تۇرعىن ءۇي, الەۋمەتتىك وبەك­تىلەر, «تورعاي – ىرعىز», «استانا – ارقالىق» اۆتوجولدارى سا­لى­نىپ, ينۆەستيتسيا قۇيىلسا, مىڭ­داعان جۇمىس ورنى اشىلارى ءسوزسىز. مۇ­نىڭ ءوزى ءوڭىر تۇرعىندارى سا­نىن تەز كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەرى انىق.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە: جاڭا وبلىس اشۋ ءۇشىن 0,6 – 1,0 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە قاراجات قاجەت. بۇل رەتتە 2021 جىلعى اقتوبە وبلىسى بيۋدجەتىنىڭ جالپى شىعىنى – 383,1 ملرد تەڭگە نەمەسە 899,2 ملن اقش دوللارى, سولتۇستىك قازاقستاندىكى – 330,7 ملرد تەڭگە نەمەسە 776,2 ملن دوللار, باتىس قازاقستاندىكى – 302,9 ملرد تەڭگە نەمەسە 711,0 ملن دوللار بولعانىن ايتقان ءجون. تورعاي وبلىسىن اشۋداعى ءبىرىن­شى كەزەكتەگى نەگىزگى شىعىندار – وبلىستىق باسقارۋ ورگاندارى مەن وبلىستىق مەكەمەلەر قۇرۋعا جۇمسالاتىن شىعىندار. ولار جوعارىدا كورسەتىلگەن وڭىرلەردىڭ شىعىن كولەمدەرىنەن كەم بولماسا, كوپ بولمايدى. وبلىس اشۋ ماسەلەسىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە اۋىر سالماق سالماي شەشەتىن جول دا جوق ەمەس. ايتالىق, ۇكىمەت 10-20 جىلعا وبليگاتسيا شىعارسىن, ونى ۇلتتىق بانككە بەرىپ, ۇلتتىق بانكتىڭ وزىنەن تومەنگى پايىزبەن كرەديت السىن نەمەسە ۇلتتىق قور جانە زەينەتاقى قورىنا بەرىپ, ولارعا ءتيىمدى ۇستەمە اقىمەن كەرەك­تى قاراجاتىن الىپ, تورعاي وب­لىسىنىڭ اشىلۋىنا جانە دامۋىنا, ينفراقۇرىلىمدار سالۋعا پايدالانسىن. مۇنداي وپەرا­تسيا­لاردى قۇندى قاعاز نارىعىن­دا اقش, ەو ەلدەرىندە ورتا­لىق بانك­تەر مەن ۇكىمەتتەر جاساپ ءجۇر, ءبىزدىڭ وزىمىزدە دە وسىنداي تاجىريبە بار. ەگەر اشىلعان وب­لىستىڭ دامۋ پروتسەسىن دۇرىس جول­عا قويساق, قازىرگى جاھاندىق نا­رىقتاعى سۇرانىستىڭ, باعانىڭ ۇدايى ءوسۋى جاعدايىندا الىنعان قاراجاتتى تولىعىمەن قايتارۋعا مۇمكىندىك تۋارى انىق.

تورعاي وبلىسىنىڭ جابىلۋى جوعارىدا ايتىلعان ۇشقارى سايا­ساتتان بولعانىن ەشكىم تەرىسكە شىعارا الماسى حاق. ەندى تورعاي وبلىسى قايتا اشىلسىن دەگەن حالىق تالابىنا بيلىك قۇلاق اسىپ, ءادىل شەشىم قابىلدانسا, ونىڭ ەلگە دە, تورعايلىقتارعا دا, بيلىككە دە ءتيىمدى بولارىنا ەش كۇمان جوق.   

عالىم باينازاروۆ

نۇر-سۇلتان