ەقىۇ اياسىندا اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ۇيىمنىڭ توراعاسى رەتىندە ەلىمىز ءۇشىن باسىمدىقتاردىڭ بىرىنەن سانالادى. وسى ماقساتپەن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلدى.
الدىمەن ەقىۇ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مينيسترى قانات ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ ءارىپتەسى, اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى زالماي راسۋلمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ جايى ءسوز بولدى. اسىرەسە, اۋعاندىق ستۋدەنتتەردى قازاقستاندا وقىتۋ بارىسىنا ارنالعان جوبانىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن ۇكىمەتارالىق كوميسسيا قۇرۋ جايىنا دا نازار اۋدارىلدى.
ەلىمىز وسى رەتتە ەقىۇ شەڭبەرىندە, سونداي-اق ەكى جاقتى ۋاجدە ساۋدا جانە گۋمانيتارلىق سالالار بويىنشا كومەك كورسەتۋگە دايىن ەكەندىگىن ءبىلدىردى. ز.راسۋل ق.ساۋداباەۆتى كابۋلدا وتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىرعان حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋعا, ءوز كەزەگىندە ق.ساۋداباەۆ اۋعاندىق ارىپتەسىن قازاقستانعا رەسمي ساپار جاساۋعا شاقىردى. مۇنداي بارىس-كەلىس ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا ءتيىس. قانات بەكمىرزا ۇلى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بىلتىر وسى ەلگە ساپار جاساعان بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىلىم تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلىپ, جاقىن 5 جىل ارالىعىندا مىڭعا تارتا اۋعاندىق جاستاردى ءار ءتۇرلى ماماندىقتار بويىنشا وقىتۋعا قازاقستان قولۇشىن بەرەدى دەپ شەشىلگەن-ءدى. وعان 50 ميلليون دوللار قاراستىرىلعان. بۇعان ەلىمىز اۋعانستاندا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارىپ وتىرعانى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا اشىق ايتىلدى.
ەگەر مۇنداعى جاعداي تۇراقتى بولماسا, وندا ول ورتالىق ازيا ايماعىنا دا ءوزىنىڭ سالقىنىن تيگىزبەي قويمايدى. سوندىقتان دا قازاقستان ەقىۇ توراعاسى رەتىندە ۇيىمنىڭ بارلىق الەۋەتىن اۋعانستاندا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتايتىن بولادى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرۋى دە وسىنداي ماڭىزدى ماسەلەلەرگە بايلانىستى تۋىنداپ وتىر. ەگەر حالىقارالىق ماڭىزدى شارا وتە قالعان جاعدايدا, ونداعى باستى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى اۋعانستانداعى تۇراقتىلىق جايى بولاتىنى كۇمانسىز. ويتكەنى, ۇيىمعا مۇشە 43 مەملەكەت وسى ەلدەگى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بارىسىنا جۇمىلۋدا. بۇعان ەلىمىز دە ءوزىنىڭ سۇبەلى ۇلەسىن قوسۋعا ارەكەتتەنىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر جارقىن ءدالەلى رەتىندە ق.ساۋداباەۆتىڭ ەكى كەلىسىمگە قول قويۋىن كەلتىرۋگە بولادى. وسى رەتتە قازاقستان ۇكىمەتى مەن اۋعانستان ۇكىمەتى اراسىندا ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق جانە سوعان تەڭەستىرىلگەن زاتتاردىڭ, پرەكۋرسورلاردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا جانە ولاردى تۇتىنۋعا قارسى كۇرەس تۋرالى ىنتىماقتاستىق كەلىسىمىنە جانە ەكى ەل ساۋدا-وندىرىستىك پالاتالارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سوڭعى كەلىسىمگە سايكەس اۋعانستاندا قازاقستاننىڭ ساۋدا-ءوندىرىستىك پالاتاسىنىڭ وكىلدىگىن اشۋعا ليتسەنزيا بەرىلدى.
سوڭعى جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى تاۋار اينالىمى وسۋگە بەيىم ەكەندىگىن كورسەتتى. 2007 جىلى الىس-بەرىس كولەمى 196,5 ميلليون دوللاردى (ەكسپورت – 192,5 ميلليون, يمپورت – 4 ميلليون), 2008 جىلى 623,8 ميلليون دوللاردى (ەكسپورت – 617,1 ميلليون, يمپورت – 6,7 ميلليون), ال 2009 جىلى 409,6 ميلليون دوللاردى قۇراعان. 2010 جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلارى ارالىعىندا تاۋار اينالىمى 112,7 ميلليون دوللارعا جەتىپتى. اۋعاندىق “كام-ەير” اۋە كومپانياسى كابۋل – الماتى – كابۋل باعىتى بويىنشا اپتاسىنا ءبىر رەت تىكەلەي رەيس جاسايدى. بۇدان باسقا ەكى ەل اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قازاقستان-اۋعانستان ۇكىمەتارالىق كوميسسياسى قۇرىلعان. 2007 جىلى كابۋلدا وتانىمىزدىڭ ۇلتتىق كورمەسى ۇيىمداستىرىلعان ەدى. مۇنىڭ بارلىعى ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا سەپتەسىپ كەلەدى.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ ەۋروپالىق وداقتىڭ اۋعانستانداعى ارنايى وكىلى ۆيگداۋسكاس ۋشاتسكاسپەن كەزدەسۋى بارىسىندا وسى ەلدەگى قازىرگى احۋال اڭگىمە وزەگىنە اينالدى.
سونداي-اق قانات بەكمىرزا ۇلى اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى حاميد كارزايمەن كەزدەستى. ح.كارزاي ءوز ەلىنىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ باستاماشى بولىپ تابىلاتىن ەقىۇ سامميتىنە قاتىساتىنىن, ءتىپتى اۋعانستان تاقىرىبىنىڭ كۇن ءتارتىبىن ازىرلەسۋگە دايىن ەكەندىگىن ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە اۋعانستان پرەزيدەنتى قازاقستان تاراپىنان گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋگە شەشىم قابىلداعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. ول سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ 7-9 ماۋسىم ارالىعىندا ىستامبۇل قالاسىندا وتەتىن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەس وتىرىسىنا قاتىساتىنىن ايتتى.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ اۋعانستانعا ساپارى بىلتىرعى ساپاردىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلادى. مۇندا تۇراقتىلىق ورناماي, ورتالىق ازيا ايماعىندا تىنىشتىقتىڭ بولۋى ەكىتالاي. ولاي بولسا, ايماقتاعى كوشباسشى ەل رەتىندە قازاقستان ءوزىنىڭ بەيبىتكەرلىك ميسسياسىن جەتە سەزىنىپ وتىر دەۋىمىز كەرەك.
اسقار تۇراپباي ۇلى – كابۋلدان.
ۇيىمنىڭ ۇيىمشىل بولۋى – باستى قاعيدات
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ اۋعانستانعا جۇمىس ساپارىنان كەيىن تاجىكستانعا ۇشىپ كەلدى. مۇندا ول دۋشانبە قالاسىندا 18-20 مامىر ارالىعىندا وتەتىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى (يكۇ) سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ 37-ءشى كەڭەسىنە قاتىسۋدا. ونىڭ رەسمي اشىلۋى “كوحي سومون” ۇكىمەتتىك رەزيدەنتسياسىندا بولىپ ءوتتى.
ۇيىم كەڭەسىنىڭ بۇل جولعى وتىرىسىنا ورتالىق ازيا ەلدەرى دە كىرەتىن 57 مۇشە مەملەكەتتەن 80-گە تارتا دەلەگاتسيا قاتىستى. جالپى, مۇنداعى وتىرىستار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن جابىق ەسىك جاعدايىندا وتكىزىلىپ جاتىر. نەگىزگى جۇمىس ءتىلى رەتىندە اراب, اعىلشىن جانە پارسى تىلدەرى قولدانىلۋدا. كەڭەس وتىرىسى بارىسىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەسى باستى تاقىرىپقا اينالدى. سونداي-اق, كەڭەسكە قاتىسۋشىلار الەمدەگى قوعامدىق-ساياسي جاعدايدى تالقىلاپ, ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋدىڭ جولدارى مەن يكۇ-عا مۇشە ەلدەرگە ناقتى كومەك بەرۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
سونىمەن قاتار, “ورتالىق ازيا جانە مۇسىلمان الەمى: ىنتىماقتاستىق ءۇشىن ستراتەگيا” دەگەن تاقىرىپتا پىكىرسايىس بولىپ ءوتتى. وسى رەتتە دۋشانبەنى يسلام مادەنيەتىنىڭ استاناسى دەپ اتاۋ سالتاناتى ورىن العاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك.
وتىرىستىڭ ءبىرىنشى كۇنى تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون ءسوز سويلەدى. تاجىكستان پرەزيدەنتى وتكەن ءدۇيسەنبىدە يكۇ باس حاتشىسى ەكمەلەددين يحسانوعلىنى قابىلداعانى بەلگىلى بولدى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ وتىرىستا سويلەگەن كەزىندە باس حاتشى اتىنا جىلى سوزدەر ايتىپ, ونىڭ قىزمەتىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
كەڭەس “وركەنيەتتى دە ايتارلىقتاي قاۋىپسىز يسلام الەمىنە جالپى كوزقاراس” دەگەن تاقىرىپتا ءوتىپ, ول يسلام ۇممەسىن ورتاق قۇندىلىقتارعا جەتەلەيتىن مەملەكەتتەردىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىن كورسەتتى. ق.ساۋداباەۆ ارتتا قالعان ونداعان جىلدار يسلام الەمى ءۇشىن اۋىر سىناق بولىپ, ونىڭ بۇلدىرگىش كۇشتەردىڭ نىسانىنا اينالعاندىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. مۇنداي ساياسات سالدارىنان يراك, اۋعانستان, سۋدان ەلدەرىنە دە سوعىس ورىن السا, باتىستا مۇسىلمانداردىڭ قۇقىن شەكتەۋگە, يسلامعا قارسى اۋاننىڭ قالىپتاسۋىنا, ىشكى كيكىلجىڭدەرگە جانە تاياۋشىعىستىق رەتتەۋ ۇدەرىسىنىڭ تۇرالاپ قالۋىنا جول بەرىلدى. وسى رەتتە قانات بەكمىرزا ۇلى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەنادا وركەنيەتتەرارالىق ۇنقاتىسۋ يدەياسىن بەلسەندى ۇسىنىپ كەلە جاتقاندىعىنا نازار اۋدارتتى. ماسەلەن, قازاقستان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن وتكىزىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, يسلام باسشىلارى پلانەتادا كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىكتى العا جىلجىتۋ ءۇشىن ءتيىمدى ءۇنقاتىسۋ الاڭىنا يە بولدى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى ورتاق كۇش بىرىكتىرۋ ارقاسىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 2010 جىلدى “مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋدىڭ حالىقارالىق جىلى” دەپ جاريالاعانىن اتاپ كورسەتتى.
قازاقستان مۇسىلمان ەلدەرى ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم ءتوراعالىعىنا سايلاندى. ءبىز ەقىۇ-داعى توراعالىعىمىز بارىسىندا مۇسىلماندارعا قاتىستى كەمسىتۋشىلىك پەن توزبەۋشىلىك پروبلەمالارىنا دا باسا نازار اۋداراتىن بولامىز. ءىس باسىنداعى توراعانىڭ جەكە وكىلىنىڭ جۇمىسى يسلاموفوبيا مەن مۇسىلمانداردى شەتتەتۋ ماسەلەلەرىمەن بايلانىستى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ءجون. ەقىۇ مەن يكۇ ينستيتۋتارالىق كەڭ كولەمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋى قاجەت دەپ سانايمىن, دەدى قانات ساۋداباەۆ. قازاقستان كورشىلەس قىرعىزستان حالقىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن قاقتىعىستى بولدىرماۋ ماقساتىندا داعدارىستى رەتتەۋگە ارالاسقانى بەلگىلى. سونىڭ ءناتيجەسىندە وسى ەلدە ازامات سوعىسىنا جول بەرىلمەدى.
ەندىگى ءبىر ورتالىق ازيا ايماعىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان ەل – اۋعانستان. “تاليبان” قوزعالىسىنا قارسى حالىقارالىق كواليتسيالىق كۇشتەر اسكەري وپەراتسيا جۇرگىزۋى ورتالىق ازيا ايماعىنا تىكەلەي قاۋىپتى سەيىلتكەندەي بولعانىمەن, اۋعان پروبلەماسىن اسكەري جولمەن شەشۋ تىعىرىققا تىرەلگەن سەكىلدى. ءوزىنىڭ پايىمىن وسىلاي بىلدىرگەن ق.ساۋداباەۆ قىرعىزستان مەن اۋعانستانعا وسى ەلدەر حالقىنىڭ وزدەرى دامۋدى قامتاماسىز ەتە الاتىنداي جۇيەلى كومەك كورسەتىلە بەرىلەتىنىنەن حاباردار ەتتى. وسى ورايدا ءىس باسىنداعى توراعا يكۇ-نىڭ ايماقتىڭ ناشار دامىعان ەلدەرىنە ۇزاق مەرزىمدى قارجى-ەكونوميكالىق باعدارلامانىڭ قابىلدانۋىنا كومەك قولىن سوزاتىن ۋاقىتتىڭ جەتكەندىگىن ەرەكشە اتادى. قازاقستان ورتالىقازيالىق كورشىلەرىنە تۇراقتى جانە ورنىقتى دامۋ جولىنا تۇسۋلەرى ءۇشىن قولدان كەلگەن كومەگىن كورسەتىپ كەلەدى, دەدى ول.
قانات بەكمىرزا ۇلى, سونىمەن قاتار, كەڭەسكە قاتىسۋشىلار نازارىن قازاقستان باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن استانادا ءار ءتۇرلى سالاداعى تەحنولوگيالاردى: ينجەنەرلىك, مەديتسينالىق, عارىشتىق, حيميالىق, بيولوگيالىق مامانداردى دايارلايتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت اشىلاتىنىنا اۋدارىپ, يكۇ حاتشىلىعىنا مۇشە مەملەكەتتەردەن كەلىپ وقيتىن جاستار ءۇشىن دونور ەلدەرگە ارنايى شاكىرتاقى تاعايىنداۋدى ۇسىندى.
2011 جىلدىڭ ورتاسىنان قازاقستان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنە توراعالىقتى قابىلداپ الادى. ال بۇل مارتەبەلى قۇزىرەتتى بيىل تاجىكستان ءوز قولىنا الىپ وتىر. ال ەلىمىزدىڭ يكۇ-نىڭ 10 جىلدىق ءىس-ارەكەت جوسپارىن ورىنداۋداعى ورتامەرزىمدى ۇسىنىستارىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋعا كۇش سالاتىنى ەش كۇمان تۋعىزباسى انىق.
اسقار تۇراپباي ۇلى – دۋشانبەدەن.