تاريحى تەرەڭ ءبىلىم ورداسى

مەكتەپتىڭ ىرگەتاسى قالاي قالاندى؟

تاريحى ەرتەدەن تامىر تارتقان مەكتەپتىڭ العاشقى ىرگەتاسى 1907 جىلى قالانادى. اۋىل اراسىنداعى قازاق پەن تاتار تۇرعىندارىنىڭ قارجىسىنا سوعىلعان ءبىلىم ورداسى قاراپايىم حالىقتىڭ قولىمەن تۇرعىزىلعان. العاشىندا مەكتەپ مەدرەسەنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ, تۇسكە دەيىن ەرەسەك بالالار وقىسا, تۇستەن كەيىن كىشى شاكىرتتەر الماسىپ ءبىلىم الادى. ابىلحانوۆ جانە باقيەۆ ەسىمدى مولدالار بالالارعا ساباق بەرىپ, مۇسىلمانشا حات تانىتادى. 1909 جىلى مەكتەپ جاڭاشا بەتبۇرىس كەزەڭىن باستان كەشەدى. قالانىڭ زيالى ازاماتتارىنىڭ شا­قىرتۋىمەن قازان قالاسىنداعى «مۇحامەديا» مەدرەسەسىنىڭ تۇلەگى, ورىنبورداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن سەميناريانى تامامداعان كاسى­بي مۇعالىم, جان-جاقتى ىزدەنىمپاز, بىلگىر ازامات عالىمجان قۇرما­شەۆ وقۋ ورداسىنا قىزمەتكە كەلەدى. عالىمجان شاكىرجان ۇلى مەكتەپتى ء«جاديد» ۇلگىسىمەن جاڭاشا وقىتۋعا بارىنشا كۇش سالىپ, ءدىني ءبىلىمدى عانا وقىتاتىن وشاقتا تاريح, انا ءتىلى, جاراتىلىستانۋ مەن اريفمەتيكا پاندەرىن وقىتۋدى باستايدى. مۇنىمەن قوسا ءتارتىپ بۇزعان شاكىرتتەردى شىبىقپەن ۇرۋعا تى­يىم سالىپ, العاش رەت 45 مينۋت وقى­تۋ مەن ءۇزىلىس بەرۋ ءتارتىبىن جولعا قويادى. جالعىز ۇل بالالاردى عانا ەمەس, 1911 جىلى قىزداردى دا وقۋعا شاقىرۋ ءىسى قارقىندى جۇزەگە اسىرىلا باستايدى. دۇمشە مولدالار مەن عىلىمسىز يمامداردىڭ «مەكتەپكە بارعان قىزداردىڭ بولاشاقتا نەكەسىن قيۋعا بولمايدى» دەگەن جال­عان ۋاعىزدارىنا توتەپ بەرگەن زيالى ازاماتتار وسىلايشا ال­عىر, پاراساتتى ۇل-قىز تاربيەلەۋ جۇمى­سىنا تاباندى تۇردە اتسالىستى.

ساكەن سەيفۋلليننىڭ ءىزى قالعان

1912 جىلى عالىمجان قۇرما­شەۆ اتا-انالار جينالىسىن وتكىزىپ, بالالارعا ورىس ءتىلىن وقىتۋ جونىندە پىكىرىن ورتاعا سالادى. اتا-انالار ۇستازدىڭ ۇسىنىسىن جارىسا قول­داسادى. الايدا قالالىق دۋما دەپۋتاتتارى ورىس ءتىلىن وقىتۋ مەن ار­نايى مۇعالىمدەر دايارلاۋعا قار­جى ءبولۋ ىسىنە قارسىلىق تانىتادى. تىعىرىققا تىرەلگەن ماڭىز­دى ماسەلەگە كومەك قولىن سوزعان بىرە­گەي تۇلعا ساكەن سەيفۋللين ەدى. 9 جا­سىندا-اق ءنىلدى كەنىشىندەگى ورىس باستاۋىش مەكتەبىنە وقۋعا قا­­بىل­دانىپ, ودان سوڭ ەكى جىل­دىق پريحود مەكتەبىن بىتىرگەن تىلگە جۇي­رىك, كەۋدەسى قازىنا قالامگەر وقۋ ور­نى­نىڭ جاعدايىمەن ەتەنە تا­نىسا كەلە, ەشقانداي اقى سۇرا­ماي-اق شاكىرتتەرگە ورىس ءتىلىن ۇيرە­­تۋ جۇمىسىنا كىرىسەدى. بۇل جو­نىن­دە ساكەنتانۋشى, بەلگىلى عا­لىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆ: «1912 جىل­دىڭ قىسى مەن كوكتەم ايلارىندا ساكەن سەيفۋللين مۇسىلمان مەد­­رەسەسىندە شاكىرتتەرگە ورىس تىلى­­نەن ساباق بەردى», دەپ زەرتتەۋ ەڭبە­­گىندە كەلتىرگەن. 1917 جىلى 27 جەل­­توقساندا اقمولادا كەڭەس وكى­مەتى ورناپ, اقىن سوۆدەپ پرەزيديۋ­مىنىڭ مۇشەسى جانە وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارى لاۋازىمىنا تاعا­يىندالادى. ايتۋلى قىزمەتتە ءجۇرىپ بۇكىل قازاق حالقىنىڭ ساۋات اشۋىنا ەداۋىر ۇلەس قوسقان قايراتكەر قالامگەر اقمولا وبلىسىن اعارتۋ سالاسىنا ءوز قولتاڭباسىن وشپەستەي ەتىپ قالدىرعانى ايقىن.

مەكتەپتىڭ قازىرگى احۋالى

مەكتەپ ديرەكتورى ماعزۇموۆا باقىتگۇل امانگەلدىقىزى ءبىلىم ورداسىنىڭ تا­ري­­حىنا كوز جىبەرە كەلە: «مەك­تەبى­مىز تاريحي قاتپارلارىن كورىپ وتىر­عاندارىڭىزداي قيلى كەزەڭدەر­دەن وتكەن. ءتىپتى وقۋشى سانى جەتىس­پەي جابىلىپ قالۋعا تاياۋ كەزدەر دە بول­عان. مۇعالىمدەر ءۇي-ءۇيدى ارا­لاپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزىپ, مەكتەپتىڭ قايتا جۇمىسىن جالعاستىرۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن. بيىل ءبىزدىڭ وقۋ وردامىزدىڭ قۇ­رىل­عانىنا – 115 جىل. مەكتەپ­تىڭ 110 جىلدىعىن ۇلكەن دەڭگەيدە اتاپ ءوتىلىپ, ءىس-شاراعا تانىمال تۇ­­لەك­­تەرىمىز كەلىپ قاتىستى. جۋر­نا­ليست دوكەش بايىمبەتوۆ, وسپان سۇلەيمەنوۆ, سۆەتقالي جاقيانوۆ جانە ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى اگرارلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى بولعان ايتباي بۋلاشەۆ, سپورتتان الەم چەمپيونى دانيار تولەگەنوۆ, ءانشى قانات ۇمبەتوۆ سىندى بەدەلدى تۇلەكتەرىمىز بار. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارا وتكىزىپ, ارنايى مەكتەپتىڭ تانىمال 30 تۇلەگىن شەتەلدەن, باسقا قالا­لاردان شاقىرىپ بۇگىنگى وقۋ­شىلارمەن عيبراتتى كەزدەسۋ وتكىز­گەنبىز. جىلىنا شامامەن 2-3 وقۋشى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە تۇسەدى, بىلتىر 112 وقۋشىدان 65-ءى گرانتقا ءتۇستى. مىنە, وسىنداي جەتىستىكتەرىمىز بار» دەپ ءسوزىن جالعادى.

سونىمەن قاتار ديرەكتور مەك­تەپتىڭ ىشكى قۇرىلىمىمەن بىرگە الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەرىن دە تىلگە تيەك ەتتى. «مەكتەپتە 158 ۇستاز, 2 100 وقۋشى, 35 قىزمەتكەر بار. قوعامدىق گۋمانيتارلىق سالالارعا, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, اعىلشىن ءتىلى, تاريح پاندەرىن تەرەڭدەپ وقىتۋعا كوڭىل بولەمىز. قازىر سوڭعى ءتورت-بەس جىلدا قازاق ءتىلى ماسەلەسى تۋىنداپ وتىر. تاۋەلسىزدىك تاڭىندا تۋعان بالالاردىڭ ءتىلى ورىسشا شى­عىپ, مەكتەپكە قازاق ءتىلىن بىلمەي كەلەتىن وقۋشىلار بار. 25 وقۋشىنىڭ 4-5-ءى قاراپايىم قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىستاعى سوزدەرىن بىلمەي جاتادى. ون جىلداي ۋاقىت بۇرىن مۇنداي ماسەلە بولماعان. بۇل جەردە باستى كىنالى – ينتەرنەت جۇيەسى, الەۋمەتتىك جەلىلەر دەپ ويلايمىن. سوندىقتان مۇعالىمدەرىمىز ولارمەن ارنايى جۇمىس جۇرگىزىپ, 1-2 جىل كولەمىندە ءتىلىن سىندىرىپ وتىر. تاعى ءبىر ماسەلە, مەكتەپتىڭ سىرتىندا بالالار وينايتىن سپورت الاڭى وسى ۋاقىتقا دەيىن بولماعان. مەكتەبىمىز ەسكى ەكەنىن ءوزىڭىز دە كورىپ وتىرعان شىعارسىز. وسى ماسە­لەلەر شەشىمىن تاپسا دەيمىن», دەدى.

باقىتگۇل حانىم سونىمەن بىرگە بۇگىنگى وقۋشىلاردىڭ نامىسشىل, ەركىن ويلى, مەملەكەتشىل ەكەندىگىنە توقتالدى. رۋحىندا بۇعاۋ جوق مۇن­داي ۇرپاق ەل بولاشاعىنا ءوز ۇلەسىن قوسارى داۋسىز.

ءسوز سوڭى

ديرەكتور بولمەسىنەن شىققان سوڭ مەكتەپ مۇراجايىنا قاراي قا­­دام باستىق. مۇراجايدا جام­بىل جاباەۆقا ارنالعان باعالى ما­لىمەتتەرمەن قوسا ءبىلىم وشا­عى­نىڭ تەرەڭ تاريحى سۋرەتتەر مەن جادى­گەرلەر ارقىلى كورىنىس تاپ­قان. مەك­­تەپكە كەلگەن قادىرلى قوناق­تار, العاشقى ديرەكتورلار, وزات مۇ­عا­لىمدەر, ايتۋلى وقۋشى­لار مۇ­را­جاي بۇرىشتارىندا كورەر­مەندەر ءۇشىن تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورسەتىلگەن. تاريحى كەمەل, رۋحا­نياتى بيىك ءبىلىم ورداسىنىڭ الار اسۋى الدا. اقمولا وبلىسىندا ال­عاشقى وقۋ ورنى بولىپ ىرگەتاسى قالانىپ, تالاي ۇرپاقتىڭ كوكىرەك كوزىن اشقان ءبىلىم ورداسىنىڭ اتاۋى تاريح ساحناسىندا التىن ارىپپەن جازىلارى ءسوزسىز.