ەندىگى جەردە ادەبيەت ءۇشىن ءسوزدىڭ قۇنى مەن قۇدىرەتى تۋرالى ءجيى ويلانۋعا تۋرا كەلەدى. قاي عاسىردا دا ءبىزدىڭ ءباسىمىزدى جوعارىلاتىپ, ەڭسەمىزدى كوتەرتكەن ەكى قۇندىلىق بولدى دەسەك, سونىڭ ءبىرى ءتول ادەبيەتىمىز ەكەنى انىق.
ولەڭدى ءبىز وي مەن سەزىمنىڭ نارەستەسى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. اقىن ءۇشىن ونىڭ بارى دا, بولمىسى مەن ءبىتىمى, كوز قۋانىشى دا – ولەڭى. كەشەگى سۇلتانماحمۇت «ويان, قازاقتى» جازعاندا, قالاي شىن جۇرەگىمەن قۋانسا, بۇگىنگى تالانتتى جاس اقىن دا ەستى ءبىر ولەڭىن جازىپ, وقىرمانعا ۇسىنعاندا سولاي قۋانا الۋى عاجاپ ەمەس. ەكى عاسىردىڭ اراسىن جالعاپ تۇرعان, قۋاتتى قالام يەلەرىن ۇندەستىرىپ تۇرعان جالعىز نارسە – ولەڭ. كەشەگى كەر عاسىردا شاكارىمشە ايتساق, «اباي ءوزىن-ءوزى ولەڭمەن عانا جۇباتا الدى», حاكىم ءۇشىن كەرەگى دە سول ەدى. ال بۇگىنگى قازاق اقىنى ءوزىن-ءوزى نەمەن جۇباتپاق؟ ارينە, ولەڭدەرىمەن. ولەڭ بولعاندا, ابايدىكى سياقتى اششى مىسقىل, تاپقىر ويدى استار ەتىپ, الىس بولاشاقتى كوزدەگەن جىرلار بولماسا دا, ءوزىنىڭ ءار ساتتىك كوڭىل كۇيىن, قوعامنان تۇيگەنىن, ومىرگە كوزقاراسىن ءسوز ساراسىنا اينالدىرىپ, سونىمەن جانىن جۇباتادى. قولىنا قالام ۇستاعان ۇلكەن اقىندار تۋرالى وسىعان دەيىن كوپ جازىلدى, ايتىلدى. ال ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز نە جازىپ جاتىر, جازعاندارى قاي دەڭگەيدە, ادەبيەتكە نە بەرە الادى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تابۋدىڭ ءوزى كەيدە قيىن.
قولىنا قالام العان جاس اقىنداردىڭ تالانتتىسى – قايسار قاۋىمبەك. ونىڭ جىر جولىنداعى ەسىمى اۋەلى قارت قازمۋ قالاشىعىمەن, سوسىن ارۋ الماتىمەن بايلانىستى. جاس اقىنداردىڭ وزدەرى ونى «قاعانىمىز» دەپ ەس كورەدى, ەركەلەيدى. قاعاناتى بار قايسار اقىن بىردە ء«تۇس» كورىپتى, دۇرىسى, ء«تۇس» دەگەن ولەڭ جازىپتى, سوندا ول ءبۇي دەيدى:
«جامىراي ءجۇزىپ جاقۇت
كول جاتتى,
جارىق اي ك ۇلىپ شالقادان.
باسىمدا بۇگىن باقىت
پەن شاتتىق,
قاسىمدا سەنسىڭ, قالقاجان.
تەڭەۋ دە تاپپاي
مىسالىم كەمىپ,
جىرلاۋعا سەنى جەتەر مە وي؟!
قۇشاعىما ءۇنسىز قىسامىن كەلىپ,
قولىمنان ۇشىپ كەتەردەي.
كوك كويلەگىڭدى قاعادى جىلاپ,
باعىما مىناۋ جەل كۇندەس.
كوكجيەك كولگە بارادى قۇلاپ,
كوزىڭدەي تۇنعان ءمولدىر كەش».
وسىلاي وقىپ كەلە جاتىپ, بۇل ء«تۇستى» شىنىمەن الدەبىر قاعاننىڭ سالدىق قۇرۋى شىعار دەپ ۇزاق ويعا كەتەسىز. بىراق بۇل جىردىڭ جاس قاعانىنىڭ ولەڭدەگى سالدىعى ەدى. جىرلارىن جۇرت ءسۇيىپ وقيتىن اقىننىڭ ولەڭدەرى وسىلاي بولماي قايتسىن, وسىنداي اتاقتى بودلەردىڭ «پاريج سولاي بولماسا, نەسى ماقتان؟» دەگەنى ەسكە تۇسەدى.
ءبىز ءcوز ەتكەلى وتىرعان كەلەسى ولەڭى «تاۋەلسىزدىك» دەپ اتالادى. ازات كۇندى اسىعا كۇتكەن قازاق بالاسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قولىنا قالام ۇستاعان اقىننىڭ تەبىرەنىسى دەپ قابىلداڭىز.
ء«ارپىنىڭ ءوزى قيسسادان وكتەم,
داستاننان دا اسقاق.
داڭقىنىڭ ءوزى عارىشقا
جەتكەن,
اسپاننان باستاپ.
جىرىنىڭ ءوزى كۇركىرەپ توكسە,
كۇندى جىلاتقان.
نۇرىنىڭ ءوزى ماڭدايدان وپسە,
گۇلدى جۇباتقان».
بابالار ارمانىنا اينالعان تاۋەلسىزدىكتىڭ اقىن جۇرەگىندە وسىلاي جىر بولىپ تەربەلۋى قالاي ايتساق تا قيسىنعا سىيادى. كەشەگى حاندىق داۋىرلەردە دە ەلدىڭ, جەردىڭ ءسوزىن ايتقان ەڭ الدىمەن اقىندار بولدى. ال جەتپىس جىلدىق نوقتانى سىپىرىپ, ەركىندىككە قول جەتكىزگەن ساتتە دە, قازاقتىڭ ۇلى ارمانىنىڭ ويانعانىن, ءۇمىتىنىڭ تۇرلەنگەنىن, الۋان تۇسكە بويالعانىن, كۇن سايىن گۇلدەي قۇلپىرعانىن اقىندار ولەڭ ەتتى. بۇل جولعى جىردىڭ وزەگى دە – بوستاندىق. شالكيىز, دوسپامبەتتەر مەن قازىرگى اقىنداردىڭ اراسىندا قانشاما عاسىر وتسە دە, جىر جۇلگەسى سول قالپىنان اينىماعان.
«شەشەندەر شەمەن تاريحىن,
عازالمەن كۇيلەگەن.
سول ءۇشىن شەرلى بابالار دا,
اجالمەن بيلەگەن.
وكسىگى كوكجال كومەيىنەن
شىعىپ,
كەككە اينالعان.
كوك تۋى قىران
قۇس بولىپ تۋىپ,
كوكتى اينالعان».
زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ كەزىندە «قازاق ولەڭىنە ۇلگى, ورنەك بەرگەن, ءتۇرىن كوبەيتىپ, قالىبىن مولايتقان – اباي» دەپ اشىعىن ايتىپ كەتكەن ەدى. ال ابايدىڭ قازىرگى اقىن شاكىرتتەرى قازاقتىڭ قارا ولەڭىنىڭ ءيىن قاندىرىپ, قالىبىن قاز-قالپىندا ساقتاپ, وقىرمانىن جىرلارمەن سۋسىنداتىپ كەلەدى. ۇندەستىكتىڭ ەڭ ۇلكەنى – پوەزياداعى ۇندەستىك بولسا كەرەك. ء«ىڭىر قاراڭعىسىنداعى كوكتەم» جىر جيناعىنىڭ اۆتورى, اقىن قايسار قاۋىمبەك تە اباي مەكتەبىنىڭ تالانتتى تۇلەگى دەر ەدىك. ونىڭ جازعان جىرلارىنىڭ جانى سۇلۋلىقتى, ويى تەرەڭدىكتى, ولشەمى شەكسىزدىكتى نەگىز ەتتى. ءتىپتى سول قالىپتى وزگە زامانداستارىنا ۇيرەتە ءبىلدى. قولىمىزداعى ء«ىڭىر قاراڭعىسىنداعى كوكتەم» جىر جيناعى وقىرمانعا جەتكەن جاقسى جىر جيناقتىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتپاي كەتسەك, اۋىرلاۋ بولار. ء«وزىڭدى-ءوزىڭ تانۋ ءۇشىن كىتاپ كەرەك. وزگەنى دە تانۋ ءۇشىن كىتاپ كەرەك» دەيتىن راسۋل عامزاتوۆتىڭ تاعىلىمى تالاي ويدىڭ ۇشىعىن سىرتقا شىعارادى. قايسار قاۋىمبەك كىتابى شىقپاي تۇرىپ-اق ولەڭدەرىن وقىرماندارى جاقسى باعالاعان باقىتتى اقىن.
ەندەشە, ءىڭىر قاراڭعىسىندا جازىلعان جىرلار وقىرمان ساناسىنا جارىق ساۋلە شاشارى ءسوزسىز. اسپان پاراعىندا جازۋلى تۇرعان جىرلاردى كوكتەمنىڭ اق قانات قۇستارى سىندى قالپىمەن ويدىڭ ەلىنە, ءسوزدىڭ جۇرتىنا سامعاتقان اقىننىڭ ولەڭدەرى قازاق پوەزياسىنىڭ بۇگىنگى جەتىستىگى بولا بەرمەك.