دەپۋتاتتىق ساۋال – ەل مۇددەسى
سوندىقتان وعان سەرگەك قاراۋ قاجەت
ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ وڭىرلەردى جان-جاقتى دامىتۋ, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە ونى ءارى قاراي جەتىلدىرە ءتۇسۋ باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلۋدا.
ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنىڭ گەوگرافيالىق, تابيعي-كليماتتىق, دەموگرافيالىق جاعدايلارى ءارتۇرلى. وسىعان بايلانىستى ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى دا ءارتۇرلى دەڭگەيدە بولىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا “وڭىرلەردىڭ دامۋى – ەلدىڭ دامۋى, ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى – وڭىرلەردىڭ ءباسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى, جاڭا وڭىرلىك ساياسات – 2020 ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ اسا ماڭىزدى بولىگى ەكەندىگى” باسا ايتىلدى.
پرەزيدەنت جولداۋىندا جاڭا وڭىرلىك ساياساتقا باسىمدىق بەرىلدى, ول وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ ۇيلەسىمدى جانە ءتيىمدى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. ال, وڭىرلەردە مەملەكەتتىك ساياساتتى جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ مەن ونىڭ ءتيىمدى ىسكە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋ وڭاي شارۋا بولمايتىنى انىق.
وڭىرلەردى دامىتۋدا دەپۋتاتتىق ساۋالداردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە.
دەپۋتاتتىق ساۋال – دەپۋتاتتىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا, ولار باسقارىپ وتىرعان ورگاننىڭ نەمەسە لاۋازىمدى تۇلعانىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن ءماسەلەلەر جونىندە نەگىزدەلگەن تۇسىنىكتەمە بەرۋىن نەمەسە ءوز كوزقاراسىن بايانداۋىن رەسمي سۇراعان تالابى, ياعني ساۋالدار دەپۋتاتتاردىڭ ءوڭىرلەردەگى شەشىمىن تاپپاي جاتقان پروبلەمالاردى, سايلاۋشىلاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, ۇسىنىس- پىكىرلەرىن بيلىك الدىنا كوتەرىپ, ولاردىڭ حالىققا ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلدانۋىنا ىقپال ەتەتىن قۇرالى. بۇل – ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق ۇردىستەردىڭ دامۋىنىڭ كورىنىسى.
سوندىقتان دا, پارلامەنت سەناتىنىڭ جانىنان قۇرىلعان ء“وڭىر” دەپۋتاتتىق توبى پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىنىڭ 2009 جىلى وڭىرلىك دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كوتەرىلگەن دەپۋتاتتىق ساۋالداردىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردا قارالۋى ناتيجەلەرى تۋرالى ماسەلەنى ارنايى قارادى.
وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋالداردى تالداۋدىڭ ماقساتى ساۋالداردىڭ وڭىرلەردى دامىتۋداعى ءرولى مەن ىقپالىن انىقتاپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ بولىپ تابىلادى.
وسىعان بايلانىستى تالداۋدىڭ مىندەتتەرى مىنالار بولدى:
- 2009 جىلى سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ ساۋالدارىنىڭ جالپى سيپاتتاماسى مەن ء“وڭىر” دەپۋتاتتىق توبى مۇشەلەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارى جانە ولاردىڭ وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپالى مەن تيىمدىلىگى;
- دەپۋتاتتاردىڭ ساۋالدارىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ قاراۋ ناتيجەلەرىن زەرتتەۋ;
- دەپۋتاتتاردىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا ساۋال جولداۋ قۇقىعىنىڭ, قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ىسكە اسىرۋدى جەتىلدىرۋ;
- دەپۋتاتتىق ساۋالدارمەن جۇمىس ىستەۋدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان تۇجىرىمدار مەن ۇسىنىستاردى قالىپتاستىرۋ.
جۇرگىزىلگەن تالداۋ بارىسىندا دەپۋتاتتىق ساۋالداردى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاراۋى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىندىگى انىقتالدى.
2009 جىلى سەنات دەپۋتاتتارى مەملەكەتتىك ورگاندارعا 169 دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. ولاردىڭ ىشىندە, 137 ساۋال نەمەسە جالپى ساۋالدار سانىنىڭ 81 پايىزى وڭىرلىك دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جولدانعان. ءوز ساۋالدارىندا دەپۋتاتتار وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ پەرسپەكتيۆالىق ءماسەلەلەرىن, سونداي-اق شەشۋى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا بايلانىستى اعىمدىق سيپاتتاعى وزەكتى پروبلەمالاردى كوتەرگەن. ء“وڭىر” دەپۋتاتتىق توبى ءمۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن 142 دەپۋتاتتىق ساۋال, ياعني ولاردىڭ جالپى سانىنىڭ 84 پايىزى جاسالدى.
دەپۋتاتتىق ساۋالداردىڭ كوپشىلىگى – 137-ءسى (81 پايىز) پرەمەر-مينيسترگە, 26-سى (15 پايىز) ۇكىمەت ءمۇشەلەرىنە, 1 پايىزى ۇلتتىق بانكتىڭ ءتوراعاسىنا, 2 پايىزى باس پروكۋرورعا, 1 پايىزى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسىنا جولداندى.
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالداردى قاراۋ ناتيجەلەرىنە ساندىق تالداۋ 2009 جىلى جاريا ەتىلگەن 169 دەپۋتاتتىق ساۋالدىڭ ىشىندە قاناعاتتاندىرىلعان دەپۋتاتتىق ساۋالدىڭ سانى 78 (46 پايىز) قۇرايتىنىن, 21 ساۋال (12 پايىز) جارتىلاي قاناعاتتاندىرىلعانىن, 37 ساۋال (22 پايىز) قاناعاتتاندىرىلماعاندىعىن, 10 ساۋال (6 پايىز) كەيىنگە قالدىرىلعانىن, 23 ساۋال (14 پايىز) قارالۋ ۇستىندە ەكەنىن كورسەتتى. 136 ساۋال (80 پايىز) تولىق قارالىپ قاناعاتتاندىرىلدى, جارتىلاي قاناعاتتاندىرىلدى نەمەسە قاناعاتتاندىرىلمادى, 33 دەپۋتاتتىق ساۋال (20 پايىز) ودان ءارى باقىلاۋدى قاجەت ەتەدى (كەيىنگە قالدىرىلدى نەمەسە قارالىپ جاتىر). 11 دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا جاۋاپ (6 پايىز) زاڭمەن بەلگىلەنگەن مەرزىمى وتكەننەن كەيىن بەرىلدى.
دەپۋتاتتىق ساۋالداردى قاراۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ساۋالداردىڭ نەعۇرلىم قاناعاتتاندىرىلعاندارى مادەنيەت, تاريحي-مادەني مۇرالاردى قورعاۋ جانە پايدالانۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ءبىلىم بەرۋ, كولىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىن سالۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ساۋالدار بولدى.
جارتىلاي قاناعاتتاندىرىلعان دەپۋتاتتىق ساۋالداردىڭ باسىم بولىگى كوممۋنالدىق مەنشىك جانە جەر قاتىناستارىن رەتتەۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان.
سونىمەن قاتار, جەر قاتىناستارىن رەتتەۋ, ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى مەن كوممۋنالدىق مەنشىك ماسەلەلەرى بويىنشا ساۋالداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قاناعاتتاندىرىلماعان. جانە دە كوممۋنالدىق مەنشىك ماسەلەلەرى بويىنشا قاناعاتتاندىرىلعان ساۋالدارعا قاراعاندا قاناعاتتاندىرىلماعان ساۋالدار كوپ ەكەنىن كورسەتەدى.
بۇل وسى اتالعان سالالاردا ءالى دە شەشىمىن تاپپاي جاتقان ماسەلەلەردىڭ بار ەكەندىگىن ايعاقتايدى.
كەيىنگە قالدىرىلعان دەپۋتاتتىق ساۋالداردىڭ نەعۇرلىم كوپ سانى جىلۋ جانە ەلەكتر جەلىلەرىن سالۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان.
قارالۋ ۇستىندە تۇرعان دەپۋتاتتىق ساۋالدار تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارى, تابيعات پايدالانۋ, سونىمەن قاتار كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جانە ينۆەستيتسيالىق كليماتتى دامىتۋعا ارنالعان ماسەلەلەر بولىپ وتىر.
وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا بايلانىستى ەڭ كوپ دەپۋتاتتىق ساۋالدار الماتى قالاسى مەن اقمولا, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ ەنشىسىندە.
دەپۋتاتتىق ساۋالداردا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ۇكىمەت تاراپىنان ىجداعاتتىلىقپەن زەردەلەنىپ, كوپتەگەن ۇسىنىستار قولداۋ تاۋىپ, ىسكە اسىرىلۋدا.
دەپۋتاتتار مەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدارىنىڭ ناتيجەسىندە 2009 جىلى وڭىرلەردى دامىتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, جاڭا جوبالار ىسكە اسىرىلىپ, جۇزدەگەن الەۋمەتتىك, كوممۋنالدىق وبەكتىلەر, اۋىز سۋ جۇيەلەرى, ەلەكتر جەلىلەرى جاڭادان سالىنىپ, “جول كارتاسى - 2009” باعدارلاماسى بويىنشا مىڭداعان نىساندارعا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا جاۋاپتاردىڭ ساپاسى نەگىزىنەن زاڭ تالاپتارىنا ساي تولىققاندى بولىپ كەلەدى. الايدا, جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن بىرقاتار ماسەلەلەر دە بار. مىسالى, دەپۋتاتتىق ساۋالدار بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار قولداناتىن شارالار تيىمدىلىگىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. مىسالى, سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ 2009 جىلى جانار-جاعارماي باعاسىن ارزانداتۋعا باعىتتالعان شارالار قولدانۋ تۋرالى ساۋالدارى ۇكىمەت تاراپىنان تولىق شەشىمىن تاپپادى. قولدانىلعان شارالاردىڭ جەتكىلىكسىز بولۋىنا بايلانىستى بۇل ماسەلە 2009 جىلعى 13 قاراشادا مەملەكەت باسشىسىمەن “تىكەلەي جەلى” ۋاقىتىندا جاريا ەتىلدى جانە سودان كەيىن عانا وڭ شەشىمىن تاپتى. وسى سياقتى رەسپۋبليكاداعى كوكتەمگى-ەگىس جانە ەگىن جيناۋ جۇمىستارىن نەسيەلەۋ كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن بەرىلەتىن نەسيە پايىزىن تومەندەتۋ تۋرالى, تاعى باسقا دەپۋتاتتىق ساۋالدار دا ءوز شەشىمدەرىن تولىق تاپپاي كەلەدى.
دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا بەرىلگەن ارالىق جاۋاپتاردى تالداۋ ساۋالدار بويىنشا ودان ءارى تۇپكىلىكتى اقپارات بەرۋگە باقىلاۋ جاساۋدىڭ جاي-كۇيى دە جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىندىگىن كورسەتىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تۇپكىلىكتى جاۋاپتارىنسىز ساۋالداردىڭ باقىلاۋدان الىپ تاستالاتىن جاعدايلارى دا ورىن الۋدا. مىسالى, “راپستى ەكسپورتقا وتكىزۋگە رۇقسات بەرۋ تۋرالى” دەپۋتاتتىق ساۋال بويىنشا ۇكىمەت مايلى داقىلدار ەكسپورتىنا تىيىم سالۋدى الىپ تاستاۋدى كوزدەيتىن قاۋلى جوباسىن ەنگىزدى دەگەن حابارلاما جاساۋمەن عانا شەكتەلەگەن. الايدا, ۇكىمەتتىڭ وسى ماسەلە بويىنشا تۇپكىلىكتى شەشىمى تۋرالى اقپارات بەرىلمەگەن.
وسىعان بايلانىستى قولدانىلعان شارالاردىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى حابارلامانى دەپۋتاتتىق ساۋالعا تۇپكىلىكتى جاۋاپ دەپ ەسەپتەۋ قاجەت. مۇنداي جاۋاپ نەعۇرلىم كەش مەرزىمگە سوزىلاتىن جاعدايلاردا, دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا جاۋاپتار وسىعان ءتيىستى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قولدانىلعان شارالاردىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى قوسىمشا حابارلانادى دەپ كورسەتۋ قاجەت.
جەكەلەگەن سالا ساناتتارى بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋالداردى تالداۋ ساۋالداردىڭ ەڭ كوپ سانى اگرارلىق سەكتور, كولىكتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىن سالۋ جانە پايدالانۋ; ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ; الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ جانە حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا جاردەمدەسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جاسالعانىن انىقتادى. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا اتالعان ساناتتار بويىنشا, سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن پارلامەنتتىك تىڭداۋلار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزۋ قاجەت دەپ ويلايمىز.
دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدانۋى مۇمكىن لاۋازىمدى ادامدار توبىنا بايلانىستى قۇقىقتىق اسپەكتىلەردى تالداۋ مىنالاردى كورسەتتى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 27-بابىنا سايكەس دەپۋتاتتىق ساۋال مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنا دەپۋتاتتىڭ تالابى دەگەندى بىلدىرەدى. سونداي-اق, وسى باپتا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدانا الاتىن مەملەكەتتىك ورگاندار لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ توبى ايقىندالعان. الايدا, 1995 جىلى وسى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانعان كەزدەن باستاپ, لاۋازىمدى تۇلعالارى اتالعان تىزبەگە ەنبەي قالعان بىرقاتار مەملەكەتتىك ورگاندار قۇرىلدى. ولار: ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسقا قارسى كۇرەس جونىندەگى اگەنتتىگى (قارجى پوليتسياسى), قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ اگەنتتىگى, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىگى.
وسىعان بايلانىستى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭعا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداناتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى توبىن كەڭەيتۋ بولىگىندە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزگەن ورىندى بولادى دەپ سانايمىز.
وڭىرلىك دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ 2009 جىلعى دەپۋتاتتىق ساۋالدارى مەملەكەت ورگاندارىندا قارالۋ ناتيجەلەرى مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە باسىلىپ, تالداۋ كىتاپشا بولىپ شىعارىلىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا تاراتىلدى.
دەپۋتاتتىق ساۋالداردى مەملەكەتتىك ورگانداردا قارالۋ ناتيجەلەرىن تالداۋ پارلامەنت سەناتىندا ءبىرىنشى رەت جۇرگىزىلىپ وتىر. كەلەشەكتە وسىنداي تالداۋ جىل سايىن ءوزىنىڭ جالعاسىن تابادى دەپ ويلايمىن.
سوندىقتان, دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا سەرگەك جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ – لاۋازىمدى تۇلعالارعا سىن.
قۋانىش ايتاحانوۆ, سەنات دەپۋتاتى.