ازىق-ت ۇلىك, كيىم, كومىر, تەمىر, جالپى ءومىر باعاسىنىڭ تىم قىمباتتاپ, عارىشتىق جىلدامدىقپەن ءوسىپ بارا جاتقانىن سىرتتاي باقىلاپ, ىشتەن تىنىپ وتىرعان ەل كەنەت «بورتە» سپەكتاكلىنىڭ بيلەت قۇنى 25 000 تەڭگە ەكەن» دەگەن ءسوزدى قۇلاعى شالعاندا, ورە تۇرەگەلدى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كۇشىمەن قوعام ادەتتەگىدەي شۋ ەتە ءتۇستى. تەاتر بيلەتىنىڭ باعاسى 25 000 بولىپتى دەگەندى بۇرىن-سوڭدى كىم ەستىپ كورگەن دەيسىز, جاڭادان اشىلعان تۇركىستان وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ مىنا تىرلىگى ەركە بالانىڭ شولجاڭ اركەتىنە ۇقساپ, الەۋمەتتىك جەلىدەن جەلدەي ەسكەن جازعىرۋدان قوعام باسىن شايقاپ, ىشەگىن تارتتى. اقىلعا سىيمايدى, ءا, راسىندا؟ بىراق قىمباتسىنعان جوق, باردى. بۇل از بولسا, ماسكەۋدىڭ ۇلكەن تەاترىنىڭ ەكى ءبيشىسىن شاقىرىپ الماتى وپەرا جانە بالەت تەاترى «اققۋ كولى» سپەكتاكلىن 45 000 تەڭگەگە باعالاعاندا دا, سىرتتا بيلەت تاپپاي سەڭدەي سوعىلىسقان جۇرتتى كورىپ «وسى ءبىز ونەردى تىم ارزانعا باعالاپ, قولدان قور ەتىپ جۇرگەن جوقپىز با؟» دەگەن ساۋال ءوز-وزىنەن تۋىنداعان ەدى.
كورەرمەنگە قاراما-قارسى وتىرىپ ءومىر تۋرالى ءتىرى, تىكەلەي, بەتپە-بەت سىرلاساتىن, وزىمەن ءوزى تولعانىپ, ءوز ىشىنە ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن الاڭ كەرەك. ول – تەاتر. ال تەاتر ونەرىنىڭ قۇنى قانشا تۇرۋى كەرەك, وسى؟ «ونەردىڭ قۇنى» دەگەندە ارباتتىڭ بويىندا ساتىلىمدا تۇراتىن ءتۇرلى-ءتۇستى كارتينالاردىڭ ەلەستەيتىنى بار, بىراق قۇن مەن باعاعا بايلانىستى ءسوز شىعارماشىلىعىنان شەدەۆر عانا سورعالايتىن بەينەلەۋ ونەرىندەگى شەبەرلەردىڭ تۋىندىلارىنا قاتىستى ايتىلماسا كەرەك. ات-اتاق قالىپتاستىرىپ, تانىمال بولعان قىلقالام شەبەرىنىڭ كارتيناسى 20-30 000 دوللاردان جوعارى باعالانادى. وزەگىنە جان عانا سالا المايدى, جان سالاتىن جاراتۋشى, بىراق تاس مۇسىننەن ءتىرى ادامدى قاشاپ شىعاراتىن ءمۇسىن ونەرىنىڭ شەبەرى دە تۋىندىسىن تيىن-تەبەنگە ساتىپ, ءوزىن ەشۋاقىت تومەندەتكەن ەمەس. باعاعا بايلانىستى سوزگە كينو سالاسىن كىرىستىرمەسەك تە بولادى, بۇل ونەرگە بولىنەتىن ميللياردتار وسى سالاداعى ات توبەلىندەي از عانا رەجيسسەرلەردىڭ ءوزىن ءبىر-بىرىنە الاكوز ەتىپ, قوعامدا ءتۇرلى پىكىردىڭ قالىپتاسۋىنا تۇرتكى بولىپ جاتادى. ءتىپتى فونوگرامماسىن قوسىپ قويىپ اۋزىن جىبىرلاتقانى ءۇشىن 1000-2000 امەريكا اقشاسىن ءاپ ساتتە قاقشىپ الاتىن ەسترادا انشىلەرىنىڭ دە الاياقتىعىن قابىلداۋعا ءماجبۇرمىز, ال كوپسالالى ونەردىڭ ماڭىزدى ءبىر تارماعى – تەاتر ءارتىسى ساحنادا ەكى ساعات بويى تەرىن شۇمەكتەتىپ, جان الىپ, جان بەرىپ ء«تىرى» ويناعان ونەرى ءۇشىن ءوزىن وسىنشا سوماعا باعالاسا, ول ايىپ پا؟ ءسابيت ورازباەۆ, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ, تورعىن تاسىبەكوۆا, مەرۋەرت وتەكەشوۆا سياقتى قازاقستاننىڭ حالىق ارتىستەرىنەن باستاپ العاشقى قادامىنان-اق تالانتتى ەكەنىن تانىتقان بەكجان تۇرىس, دۋلىعا اقمولدا, ەركەبۇلان دايىروۆ, بەرىك ايتجانوۆ, ازامات ساتىبالدى سياقتى ساحنا تارلاندارىنىڭ كور كەۋدەگە سامالاداي ەتىپ جارىق جاعىپ, جانعا, بالكىم ءبىر ادامنىڭ بۇكىل ومىرىنە بەتبۇرىس جاساپ, وزگەرىس اكەلەتىن رۋحتى ونەرىنىڭ قۇنى بار بولعانى ءبىر قوراپ شايدىڭ, جارتى كەلى كامپيتتىڭ باعاسىمەن بىردەي بولعانى وكىنىشتى مە, جوق پا؟
راس, بارلىق تەاتردىڭ ەڭ وسال جەرى – بيلەت باعاسى. مادەنيەت مينيسترلىگى بەكىتكەن قاۋلىعا سايكەس, الماتىداعى قوس قازاق دراما تەاترىنداعى بيلەت باعاسى 800 تەڭگە, بىراق زالداعى ورىنعا, سپەكتاكل ماڭىزدىلىعىنا قاراي 1000 مەن 2500 تەڭگە اراسىندا قۇبىلىپ وتىرادى. بيلەتتى 800 تەڭگەگە العانمەن, تەاتردىڭ الىس تۇكپىرىنەن, بالكوننىڭ بۇرىشىنان سىعالاپ وتىرىپ كورۋگە تۋرا كەلەدى. ەگەر قاتەلەسپەسەك, بۇل باعا تالاي جىلداردان بەرى تۇراقتى باعاعا اينالعان. ءار جاڭا سپەكتاكلدىڭ پرەمەراسى دا باسقا قويىلىمدارعا قاراعاندا قىمباتتاۋ جۇرەدى. مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەردى, قالا جاستارىن قۋالاپ اكەلىپ, كورەرمەن قالىپتاستىرىپ ارەڭ جان باعىپ وتىرعان تەاترلار بۇدان ارتىق باعانى كوتەرە الماي كەلە جاتقانىنا ءبىرتالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.
«تەاتر مەنەدجمەنتى قالىپتاسۋى كەرەك. ول دا ءوز ونەرىن ساتىپ, ءوزىن ءوزى اسىراپ, ءوز كۇنىن ءوزى كورۋى كەرەك» دەگەن اڭگىمە ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدا نارىق دەگەن ءسوزدىڭ پايدا بولۋىمەن بىرگە ايتىلىپ كەلەدى. راس, وسىدان ون-ون بەس جىل بۇرىن «اقساراي», «تازابەكوۆ تەاترى» دەگەن سەكىلدى العاشقى جەكەمەنشىك تەاترلار اشىلىپ, جۇمىسىن ارىندى, قارىمدى باستاعانىمەن, ءتۇرلى سەبەپپەن ۇزاققا سامعاي المادى. ال جەتپىس كورەرمەن عانا سىياتىن كامەرالىق زالى بار «جاس ساحنا», «ارتيشوك» جەكەمەنشىك تەاتر- لارى تىم ءتاۋىر كۇن كورىپ وتىر. بيلەت باعاسىنىڭ 3000-5000 تەڭگە تۇراتىنىنا قاراماستان ولاردىڭ ونەرىن اي سايىن 1000-1500 كورەرمەن تاماشالاپ كەتەدى. سيرەك تە بولسا, باس سۇعىپ قالعاندا زالدا ينە شانشىر ورىن بولماي, كورەرمەنگە تولىپ وتىراتىنىن بايقايمىز. ويتكەنى جەكەمەنشىك تەاتردىڭ اكتەرى ءبىر شىندىقتى انىق ءتۇسىنىپ العان – ەگەر ول ساحنادا بۇگىن قارا تەرىن اعىزىپ, شىن كەيىپكەردىڭ وبرازىن جاساپ ويناماسا, ەرتەڭ بۇل زالدا ەشكىم دە وتىرمايدى.
ال مەملەكەتتىك تەاترلاردا مۇنداي انشلاگتى تەك پرەمەرالاردان عانا كورەسىڭ. ەلىمىزدەگى تەاتر ەكونوميكاسى مەن مەنەدجمەنتى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋعا تاۋەلدى. قانشا ايتىلسا دا, وسى وتىز جىلدا تولىقتاي تەاتر نارىعى قالىپتاسا المادى. ويتكەنى ءبىلىم, وي, قۋات بىرلىگىمەن جاسالاتىن تەاتر ونەرى جالپى نارىق ەكونوميكاسىندا ءالسىز بولىپ شىقتى. ونەر ەكونوميكا, بيزنەس سەكتورى سياقتى «مەن وسىنشاما قارجى سالدىم, بەس جىلدان كەيىنگى قايتارىمى مىنانداي, تابىسىم وسىنشا بولادى» دەگەن ناقتى بولجامعا ارقا سۇيەي المايدى. دەگەنمەن باعا اسپاننان الىنبايدى, بيلەت قۇنىن ازايتىپ-كوبەيتەتىن بەلگىلى ءبىر تەتىكتەرى بولماسا, ۇكىمەتكە عانا ءۇمىت ارتاتىن تەاتر ونەرى ءبىرجولا تۇرالايدى. وسىندايدا «بۇرىننان جاعدايى ءماز بولماي كەلە جاتقان مادەنيەت مەكەمەلەرى شەتەلدىك تاجىريبەنى نەگە پايدالانبايدى ەكەن؟» دەگەن ساۋالدىڭ وقتا-تەكتە ويانىپ قالاتىنى راس. ولار تەك پرەمەرالىق سپەكتاكلدەردىڭ باعاسىن عانا ەمەس, حالىقتىڭ سۇيىكتىسىنە اينالعان ايگىلى ارتىستەر وينايتىن قويىلىمنىڭ جانە ساحنا تۋىندىسىنىڭ وزەكتىلىگى مەن ماڭىزىنا قاراي باعاسىن ءجيى كوتەرەدى. وعان ارنايى جازىلاتىن مۋزىكا, بەلگىلى شەبەرلەردىڭ ديزاينەرلىك كوستيۋمدەرى مەن قىمبات دەكوراتسيانى قوسىڭىز. مۇنى «پرەميۋم-كلاسس سپەكتاكلدەر» دەپ اتايدى. جۇلدىزدار ساحناعا شىعاتىن كۇنى سپەكتاكل بيلەتىنىڭ باعاسى دا شارىقتايدى جانە قوعام بۇعان قارسىلىق تانىتپايدى. ەۋروپا ساحناسى مەن كورەرمەنىن نىسانا ەتىپ, ەلدى دۇرلىكتىرىپ جۇرگەن «بورتە» دە وسى سحەمانى پايدالاندى.
«ۇلتتىق» مارتەبەسىن يەلەنگەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى ەركىن جۋاسبەكتەن ەلىمىزدەگى ەڭ باستى ونەر ورداسىنىڭ پاندەميا كەزىندە قالاي كۇن كورگەنى تۋرالى سۇراپ, احۋالى تۋرالى ايتىپ بەرۋىن سۇراعانىمىزدا, الەمگە وراسان زور زاردابىن اكەلگەن ىندەتتىڭ تەاتردى ءتىپتى دە اياماعانىن قىنجىلا جەتكىزدى. قاتاڭ تارتىپكە باعىنىپ, كارانتين تالاپتارىن ورىنداعان تەاتر كورەرمەن سانىن الدىمەن 20 پايىز, كەيىنىرەك 30 پايىز, جىل سوڭىندا جەتپىس پايىزعا دەيىن جەتكىزگەنىمەن, بيىلعا جوسپارلاعان تابىستىڭ 50 پايىزىن دا تابا الماعان. بۇل تەاتردىڭ جىرتىعىنا جاماۋ بولاتىن ءوز قارجىسى بولاتىن. تەاترداعى جالاقىسى از الەۋمەتتىك توپتاعى قىزمەتكەرلەرگە كومەك رەتىندە جانە تەاتردىڭ وزىندىك جۇمىسى سەكىلدى قوسىمشا سپەكتاكلدەرىن قوياتىن قارجى ەدى. پاندەميانىڭ زالالى وسىنداي قوسىمشا قارجى كوزىن قيدى. ەڭ باستىسى, ۇكىمەت ءوز جوسپارى بويىنشا تەاتردىڭ شىعىندارىن جاباتىن قارجىسىن تولىقتاي وتەگەن ەكەن.
تەاتر – قىمبات ونەر. انىعىندا سولاي بولۋى كەرەك. جىل سايىن 4-5 جاڭا سپەكتاكل قويۋ, اكتەرلەردىڭ ەڭبەگىن لايىقتى باعالاۋ, ساحنانى بەزەندىرۋ, كوستيۋمدەر تىگۋ, كۇزەتشى, كيىم ىلەتىن ادامداردان باستاپ ساحنانى قوزعالىسقا كەلتىرەتىن, جارىق بەرەتىن تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەرگە دەيىنگى اۋقىمدى شتات, كوممۋنالدىق شىعىنداردىڭ تولەمى, عيماراتتى ۇستاپ وتىرۋ وڭاي ەمەس. ءتىپتى ەكى اكتەر عانا وينايتىن ءبىر كۇنگى سپەكتاكلدىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن دا ەسەپتەپ جاتقان ەشكىم جوق. وسى شىعىننىڭ ءبارى بيلەت ساياساتىنا اسەر ەتىپ, باعا وزگەرىسىنە اكەلۋى كەرەك ەدى. ال تەاتر باعا كوتەرۋگە دارمەنسىز...
كورەرمەننىڭ كوپشىلىگى رۋحاني ءلاززات سىيلايتىن تەڭدەسسىز ءتىرى ونەر ءۇشىن قالتاسىنداعى سوڭعى تيىنىن ساناپ بەرىپ سپەكتاكلگە كىرۋدىڭ ورنىنا, مۇمكىن بولسا, بيلەتتى ارزانداۋ باعاعا الىپ, ءتىپتى كەيدە تانىسى ارقىلى تەگىن تاماشالاپ كەتكىسى كەلەدى. ال كەيدە ارتقى قاتارداعى ەڭ ارزان بيلەتتى ساتىپ الىپ, سپەكتاكل باستالعاندا, قاراڭعىدا بۇقپانتايلاپ, ءسۇرىنىپ-قابىنىپ الدىڭعى ورىندارعا جايعاسۋعا ۇمتىلىپ جۇرگەن تىرلىگىنە قاراپ نە كۇلەرىڭدى, نە جىلارىڭدى بىلمەيسىڭ. الايدا تەاتر ونەرىنە تاپ وسىنداي كوزقاراس تۇرعاندا دۇنيەنىڭ قىمباتتاعانى – قىمباتتاعان, تايىز دەڭگەيدىڭ وسپەگەنى – وسپەگەن.
ومىرىڭە وزگەرىس اكەلەمىن دەيتىن موتيۆاتور-كوۋچتاردىڭ ءجيى ايتاتىن سۇيكىمدى ءسوزى بار: كەز كەلگەن ادام مانسابى مەن قىزمەتىنە قاراماستان قۇنىن ءوزى بەلگىلەيدى, ول ءوزىن قالاي باعالاسا, وعان دەگەن قارىم-قاتىناس سوعان لايىق بولادى. وسى پايىممەن قيسىنداساق, ونەر مەن وعان قىزمەت ەتەتىن اكتەر دە ءوز قىزمەتىن وسى ولشەممەن باعالاۋى كەرەك. بالكىم, جاڭا كەزەڭگە بەت بۇرعان قوعامنىڭ ونەرگە قارىم-قاتىناسى سوندا وزگەرەر...
الماتى