2013 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا «اتا-انامىز» دەگەن وتىنىشپەن كابينەتىمە امانگۇل سۇڭعاباي دەگەن انا 3-4 ادامدى باستاپ كىردى. جانىنداعى ازاماتتى توقبەرگەن ابيەۆ دەپ تانىستىردى. «سىزگە مىنا كىسىنىڭ سۇراقتارى بار ەكەن؟»,- دەپ امانگۇلدى سوزگە جەتەلەدى. الايدا, ءوزىنىڭ تىلشىلىكپەن كەلگەنى جونىندە نەمەسە بەينەكامەراعا تۇسىرەتىنى جايىندا ەشتەڭە ايتقان جوق.
مەن امانگۇلدىڭ سۇراقتارىنا جەكە-جەكە جاۋاپ بەردىم. ءسوز سوڭىندا ولاردىڭ مەنى جاسىرىن كامەراعا جازىپ وتىرعانىن بايقاپ ورىنباسارلارىما: «مىنالار مەنىڭ ءسوزىمدى جاسىرىن كامەراعا جازىپ وتىرىپتى. دەرەۋ توقتاتىڭدار!»,- دەدىم. سول-اق ەكەن, ولار تايىپ تۇردى. مەن اۋىلدىق ۋچاسكەلىك ينسپەكتور شىڭعىسقا, اۋداندىق ءىىب باستىعىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك مەدەۋباەۆقا تەلەفون شالىپ, بولعان جايدى مالىمدەدىم.ال بىرنەشە كۇننەن كەيىن اتالعان كادرلار «ابيەۆ-كز» سايتىندا جاريالاندى. ءدال ءبىر جەمقورلاردى ۇستاپ العانداي, بۇل شۋدى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىپ, مەنىڭ جانە مەكتەبىمىزدىڭ, اۋدان مەن وبلىسىمىزدىڭ بەدەل, اتاق-ابىرويىنا كىر كەلتىردى. ءجوندى-ءجونسىز كىنالاۋلاردى ءاجۋا سۋرەتتەرمەن كورسەتتى. ءتىپتى مەكتەبىمىزدىڭ وقۋشىلارىنا دەيىن سايتتاعى كەسكىندى كورىپ, رۋحاني سوققىعا ۇشىرادى. ناشار كوزقاراستار قالىپتاستىردى.ءبىر قىزىعى, ابيەۆ جانە ونىڭ قولشوقپارىنا اينالعان امانگۇلدىڭ كوتەرگەن شۋى بويىنشا اقمولا وبلىستىق ءبىلىم باقىلاۋ دەپارتامەنتى 5-8 اقپان ارالىعىندا ءتورت كۇن بويى جوسپاردان تىس مەملەكەتتىك تەكسەرىس جۇرگىزدى. سودان كەيىن دە وبلىستىق, اۋداندىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بىرنەشە رەت تەكسەرىس جۇرگىزىپ, تياناقتى دالەلدەر تاپپادى. تەكسەرىستەر مۇعالىمدەرىمىزدىڭ جۇيكەسىن جۇقارتىپ, وقۋشىلار مەن اتا-انالار اراسىنداعى ءارتۇرلى الىپ-قاشپا اڭگىمەلەرگە مۇرىندىق بولدى.وسى ورايدا, بىزگە دە, وقىرمانعا دا «ابيەۆ دەگەن كىم؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى.
«زاكون ي پراۆوسۋديە» باسىلىمىنىڭ بۇرىنعى باس رەداكتورى بولعان توقبەرگەن ابيەۆ مىرزا قازاقستان قارجى پوليتسياسى جاعىنان 2008 جىلى مامىردا «سوت ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇستىنەن استىرتىن ايعاق جيناپ بەرۋ ءۇشىن قارجى پوليتسياسىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرىنە 1600 دوللار جانە 50 مىڭ تەڭگە پارا بەرمەك بولدى» دەگەن ايىپپەن تۇتقىندالىپ, تۇرمەدە 3 جىلدىق جازاسىن وتەگەن سوڭ بوستاندىققا شىعىپ, قازىر ءبىز تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان «Abiev.kz» سايتىنىڭ جەتەكشىسى ءارى جۇرگىزۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى ەكەن.
«ازاتتىققا» بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا ول: «تۇرمە ادامدى وزگەرتپەي قويمايدى. ادام نە جامان جاعىنا, نە جاقسى جاعىنا وزگەرەتىنى ءسوزسىز. جاقسى دەگەنىمىز – ءوز ءىسىن سارالاپ, ومىرگە دەگەن كوزقاراسى وزگەرۋ دەگەن ماعىنادا. وندا كوپ جايتتاردى ويلانۋعا مۇمكىندىك بار, ۋاقىت كوپ. سوندىقتان قازىر كوپ نارسەگە دەگەن كوزقاراسىم وزگەردى. بۇرىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن بىلسەم, ەندى ساياساتتان حاباردار بولىپ قالدىم. مەن بۇرىن جەمقورلىقپەن كۇرەستە پرەزيدەنتكە كومەكتەسىپ كەلسەم, قازىر ويلانا كەلە پرەزيدەنتتىڭ ساياساتىنان كوڭىلىم قالدى. بىراق جۇمىس ىستەۋ كەرەك. سوندىقتان ءوز ءىسىمدى ودان ءارى جالعاستىرامىن», – دەپتى. بۇل ارادا, ەندىگى «جالعاستىراتىن ءىسى», «وزگەرگەنى» قالاي بولار ەكەن؟ - دەگەن تاعى ءبىر سۇراق تۋادى.
ت.ابيەۆتىڭ ءوز پايىمىنشا جۋرناليستيكانى, زاڭدى جاقسى بىلەتىن سياقتى. بىراق, ت.ابيەۆ ءوزىنىڭ جۋرناليستىك قۇقىعىن ارتىعىمەن پايدالانىپ وتىرعانىن بىلمەگەن بە, بىلسە دە ادەيى سونداي قادامعا بارىپ وتىر ما؟ ول جاعى اسا انىق ەمەس. سەبەبى, قر باق تۋرالى زاڭىنىڭ 21-بابىندا كورسەتىلگەن جۋرناليستiڭ مiندەتتەرiندە: «شىندىققا سايكەس كەلمەيتiن اقپاراتتى تاراتپاۋعا; جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرiن قۇرمەتتەۋگە; ازاماتتارمەن سۇحبات جۇرگiزگەن كەزدە دىبىس- نەمەسە بەينەجازبانى پايدالانۋعا كەلiسiم الۋعا» قۇقىلى ەكەنى كورسەتىلگەن. ال توقبەرگەن ابيەۆ مىرزا بۇل قاعيدانى ورەسكەل بۇزىپ وتىر. ول ءوزىنىڭ سايتى ارقىلى «شىندىققا سايكەس كەلمەيتiن اقپاراتتى تاراتتى; جەكە (مەنىڭ) جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ(مەكتەپ, اۋدان, وبلىس اكىمشىلىگى) زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرiن قۇرمەتتەمەدى; مەنىمەن سۇحبات جۇرگiزەتىندىگى جانە ونى كامەراعا جازىپ جاتقاندىعى جايىندا مەنەن كەلىسىم المادى. ازاماتتىق كودەكستىڭ 145-بابىندا: «قانداي دا بiر ادامنىڭ سۋرەتتiك بەينەسiن ونىڭ كەلىسىمiنسiز, ال ول قايتىس بولعان جاعدايدا - مۇراگەرلەرiنiڭ كەلىسىمiنسiز پايدالانۋعا ەشكiمنiڭ دە قۇقىعى جوق» دەلىنگەن.
«ابيەۆ.كز» نەمەسە ونىڭ جەتەكشىسى توقبەرگەن ابيەۆ جانە ولاردان «جۋرناليست» دەگەن كۋالىك الىپ وتىرعان امانگۇل سۇڭعاباي, مەنەن العان كەسكىن جازبالاردى مەنىڭ كەلىسىمىمسىز اقپاراتتا جاريالاۋ ارقىلى مەنىڭ جەكە ومىرىمە قول سۇعىپ, ار-نامىس, اتاق-ابرويىما كىر كەلتىرۋگە نەگە اۋەس بولدى. مەنىڭ عانا ەمەس مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ, باسقا دا اكىمشىلىك تۇلعالاردىڭ قوعام الدىنداعى اتاق-ابىرويىن تومەندەتىپ, سايتتىڭ وقىرماندارى الدىندا ماسقارالاۋعا باردى. سونداي-اق, سول كەلگەنىندە قالىپتى كۇيمەن ءجۇرىپ جاتقان وقۋ ۇردىسىنە كەدەرگى كەلتىردى. 22 قاڭتاردا مەكتەپ زالىندا وتكەن اكىمنىڭ ەسەپ بەرۋ جينالىسىن شۋعا اينالدىرعان «ابيەۆ»-شىلدار جينالىس اياقتالعان سوڭ, زال ىشىندە داۋىس كوتەرىپ, اكىمدەردى قۋىپ, مەكتەپ ديرەكتورىنا, وقۋ ءىسى مەڭگەرۋشىسىنە قارسى سوزدەر ايتىپ داۋرىقتى. ءجاي عانا داۋرىققان جوق, س.امانگۇلدى جەلىكتىرىپ اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ا.قارامان ۇلىنىڭ الدىنداعى قاعازدارىن جىرتىپ, ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى ق.ەسەنبەك ۇلىنىڭ جاعاسىنان الاتىن «تەاترلانعان قويىلىم» جاسادى. تاعى دا ەش كەلىسىمسىز كەلسە-كەلمەس كادرلار تۇسىرۋگە كىرىستى. وقيعا ۇستىندە ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىنا جەتكەن توقبەرگەن مىرزا امانگۇلدىڭ قاسىندا بولىپ, وعان دەم بەرگەن سىڭاي تانىتىپ, ماسەلەنىڭ ۋشىعىپ, شۋدىڭ كوبەيۋىنە سەبەپكەر بولدى. ءارى وسى كورىنىستىڭ ءبارىن ءتۇسىرىپ الىپ, كەيىننەن ءوزىنىڭ سايتىندا جاريالادى.
توقبەرگەن ابيەۆ جانە ول جەلىكتىرىپ, ءتىلشى كۋالىگىن بەرگەن امانگۇل سۇڭعاباي جوعارىداعى شۋلارى ارقىلى بۇكىل اۋىل, اۋدان, وبلىستى ماسقارالايتىن ارەكەتكە بارىپ, قوعامدىق ءتارتىپتى بۇلدىرۋگە, ەلدىڭ مازاسىن الۋعا باردى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 257-بابىندا كورسەتىلگەن بۇزاقىلىقتار جاسادى. ناقتى ايتقاندا, 241- باپتا كورسەتىلگەن حالىقتى جاپپاي تارتىپسىزدىككە باستايتىن ارەكەتتەر قالىپتاستىردى. اكىمشىلىك كودەكستىڭ 386-, 390-, 392-, 404 باپتارىنداعى ارەكەتتەردىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز قالادى.
ءبىز ەندى, ابيەۆتىڭ قالاي «وزگەرگەنىن», «ءىسىن قالاي جالعاستىرعانىن» تولىق كوردىك. وسى ساتتە «ونىڭ قاسىنداعى امانگۇل سۇڭعاباي دەگەن كىم؟ - دەگەن تاعى ءبىر سۇراقتىڭ شەكەسى كورىنەدى.
امانگۇل سۇڭعاباي - قوياندى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى. موڭعوليادا تۋعان. كۇيەۋىنەن اجىراسقان. تۇراقتى جۇمىسى جوق. ءۇش بالاسى بار, ەكەۋى مەكتەپتە وقيدى.ءوزىنىڭ ومىردە كورگەن جوقشىلىعىنىڭ ەسەسىن وزگەلەردەن العىسى كەلەتىن پسيحيكالىق وزگەرىسكە يە. ءوزىن زاڭ بىلەتىن, وقىعان ادام رەتىندە كورسەتۋگە تىرىسادى. ارىز جازۋدان شارشامايدى. ارنايى وقۋ ورىنىن تاۋىسپاسا دا كوپ ەشكىمگە كورسەتە بەرمەيتىن ديپلومى بار. قوياندى اۋىلىندا «جاڭا قادام» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى نۇح ورازحاننىڭ سوڭىنان «شىراق الىپ ءتۇسىپ» سول كەزدە اتىشۋلى بولعان.
2012-2013 وقۋ جىلىندا قوياندى مەكتەبىنىڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرى – گۇلجاينات مۇراتقىزى ساپاروۆا مەن التىن داۋىلبايقىزى بىتىكوۆانىڭ ۇستىنەن جالعان ايىپتاۋلار كەلتىرىپ, ول دەرەكتەر دالەلسىز دەپ تانىلعان. 2013 جىلدىڭ مامىر ايىندا اۋدان اكىمىنىڭ مەكتەپتە وتكەن جينالىسىندا ورتاعا شىعىپ اكىمگە جانە اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسىنا «جەمقورلار!» دەپ ايقايلاعان. ال وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا اياعى اۋىر التىن داۋىلبايقىزىنا تاعى دا ايىپتاۋلار تاعىپ, ونىڭ دەنساۋلىق جانە كوڭىل كۇي جاعدايىنىڭ السىرەۋىنە, ەم الۋىنا سەبەپكەر بولعان. تاعى وسى جىلدىڭ 27-ءشى قىركۇيەگىندە وتكەن قوياندى مەكتەبىنىڭ اتا-انالارمەن بولعان مەكتەپىشىلىك جينالىسىندا جانە 2014 جىلى 22 قاڭتارداعى اكىمدەردىڭ ەسەپ بەرۋ جينالىسىندا نەگىزسىز ايىپتاۋلارمەن شۋ شىعارىپ اكىمشىلىك كادرلارىنىڭ جاعاسىنان العان. ول وسى جانە باسقا دا ءارتۇرلى ارەكەتتەرى ارقىلى حالىقتىڭ ىشىنە ىرتكى سالىپ, ۇكىمەتكە دەگەن نارازىلىقتىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن جانتالاسا جۇگىرەدى. سول ءۇشىن دە قوياندى اۋىلىنىڭ اقساقالدارى 12 اقپاندا اۋىل اكىمى قايروللا تاشەتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن ارنايى اقساقالدار كەڭەسىن وتكىزىپ, امانگۇل سۇڭعابايدى اۋىلدان الاستاۋدى تالاپ ەتكەن.ەندى قاراڭىز, «ەكى قاراقشى توعايدا تابىسىپتى», دەگەندەي وسى امانگۇل سۇڭعابايعا توقبەرگەن ابيەۆتىڭ ءتىلشى كۋالىگىن بەرىپ, جەلىكتىرۋى, ول بەرگەن اقپاراتتاردى ءجوندى-ءجونسىز «اbiev.kz» سايتىندا جاريالاۋى نەنى ۇقتىرادى؟
الدەكىمدەر قوياندى سىندى شەشۋگە ءتيىستى ماسەلەلەرى ءبىرشاما قوردالانعان اۋىلدى الدە قانداي ءبىر تۇراقسىزدىققا باستاۋ ءۇشىن بەلگىسىز ارەكەتتەرگە بارىپ وتىرعان جوق پا؟ وسىنشا كۇرمەۋى كۇردەلى ماسەلەلەردى كۇندە كورىپ وتىرعان قۇقىق قورعاۋ ورىندارى نە ءبىتىرىپ وتىر؟ «اۋىرىپ ەم ىزدەگەن ءجون بە, اۋىرمايتىن جول ىزدەگەن ءجون بە؟». وتتى تۇتانباي تۇرىپ ءوشىرۋ كەرەك پە, ورتكە اينالعان سوڭ بايبالام سالۋ قاجەت پە؟
«ابيەۆشىلەردىڭ» ارعى ويى نە؟ ال ولاردىڭ ارىزى بويىنشا زاڭدى-زاڭسىز تەكسەرۋلەر ۇيىمداستىرىپ, مەكتەپتى عانا ەمەس, اۋدان مەن اۋىلدى الەككە سالعان مەكەمەلەردىڭ ءىسىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
ەل بىرلىگى مەن حالىق تىنىشتىعىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل جاعدايلاردى قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ قۇلاعىنا جەتكىزگىم كەلدى.
ءجادي شاكەن ۇلى,
قوياندى اۋىلدىق ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ جانە ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
ءماتىن: ءجادي شاكەن ۇلى.
فوتو: Ru-vederko.Iivejournal.com.