ماڭعىستاۋدىڭ قاراشاڭىراعى دەپ اسپەتتەلەتىن ولكەگە قاتىستى سان الۋان تاريحي وقيعالاردىڭ قاي-قايسىسى دا سوقپاي كەتپەيتىن تۇپقاراعان – قازىر تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تەگەۋرىندى اۋداندارىنىڭ ءبىرى. قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە توقىراپ, ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اۋدان مارتەبەسىمەن قايتادان ەس جيعان ءوڭىر. ارادا وتكەن جيىرما جىل تۇتاستاي اۋداننىڭ وركەندەۋىنە, تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا, وسىلايشا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋعا باعىتتالىپ كەلەدى.
بۇرىن تەڭىزدەن بالىق اۋلاپ, كونسەرۆى دايىندايتىن زاۋىتى ارقىلى وداق كولەمىنە تانىمال بولعان ءوڭىر قازىر زامان تالابىنا ساي جان-جاقتىلىقپەن وركەندەۋگە دەن قويدى. الدىمەن تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن جولعا قويىپ المايىنشا, ويعا العان ءىس تە, جۇزەگە اسىرامىن دەگەن جوسپار دا اۋىرلىق بەرەدى. سول سەبەپتى, تۇپقاراعان تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىستىق احۋالىن جاقسارتۋ باستى نازاردا بولدى. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى حالىققا جولداۋلارىندا ايتىلعان تاپسىرمالار مەن مىندەتتەردى, مەملەكەتتىك جانە ستراتەگيالىق باعدارلامالاردى, سونداي-اق ايماق باسشىسىنىڭ ءىس-قيمىل جوسپارىن ىسكە اسىرۋ اياسىنداعى جۇمىستار اۋداننىڭ ءبىراز سەرپىلۋىنە جول اشتى. بۇگىنگى تاڭدا اۋداندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي تۇراقتى ساقتالۋدا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا 6 جوبا ىسكە اسىرىلدى. «بەكىرە-ارالدى» سەرۆيستىك اۋىل شارۋاشىلىعى سەرىكتەستىگىنىڭ «تاۋارلىق بەكىرە فەرماسىن سالۋ» جوباسى حالىقتىڭ بالىق ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىسىن وتەمەك. قۇرىلىسى بىلتىر تاپسىرىلعان سەرىكتەستىك ىشكى ۇيىمدىق وزگەرىستەرىنە بايلانىستى قايتادان قۇرىلدى, رەسەيلىك «بيوروسس» مەكەمەسىنەن 15-20 توننا العاشقى بالىق ونىمدەرىن وسىرۋگە جىبەرۋدى جوسپارلاپ وتىر. قالعان 5 جوبا تەڭىزدەن مۇناي يگەرۋگە باعىتتالعان. ولار ءالى تولىق وندىرىستىك قۋاتتارىنا شىعىپ كەتە العان جوق, الايدا, بولاشاقتا تەڭىزدەگى مۇناي يگەرۋ جۇمىستارىنىڭ 2-كەزەڭىنە بايلانىستى دامۋ مۇمكىنشىلىكتەرى بار. وتكەن جىلى جالپى اۋدانى 28775 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, ءوز يەلەرىنە تابىستالدى. تىنىس-تىرشىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, گازبەن قامتۋ بويىنشا جۇمىستار قارقىندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. «اق بۇلاق» باعدارلاماسى اۋدانىمىزدا ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى, بولاشاقتا اقشۇقىر, سايىن اۋىلدارىنىڭ اۋىز-سۋ ماسەلەسىنىڭ تۇبەگەيلى شەشىلۋى «اقتاۋ – اەروپورت» ەسكى سۋ قۇبىرىنا تاۋەلدىلىكتەن ايىرىلىپ, دەربەس ماگيسترالدىق سۋ قۇبىرىن جانە ىشكى سۋ جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلىستارىن سالۋدا بولىپ وتىر. تاۋشىق اۋىلى, نەگىزىنەن, ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنە قوسىلدى. ال قىزىلوزەن اۋىلى تۇرعىندارى ءۇشىن اۋىزسۋ ازىرگە ۋاقتىلى كولىكپەن تاسىپ بەرىلىپ وتىرادى.
وتكەن جىلى كوپتەن بەرى شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن فورت-شەۆچەنكو قالاسىنىڭ قارعىندى سۋ اعار ورتالىق كانالىنىڭ كۇردەلى جوندەۋى تولىقتاي اياقتالىپ, قوسىمشا بىرنەشە كوپىرلەر سالىندى. اۋدان بويىنشا 2013 جىلى تەلەفون بايلانىسىمەن تۇرعىنداردىڭ 65 پايىزى, ينتەرنەتپەن 21,4 پايىزى قامتىلدى.
قاندا بار قاسيەت بولار, قازاق دالاسىنىڭ قاي تۇكپىرىندە دە كۇنى بۇگىنگە دەيىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى تىرلىكتەرىنىڭ ءبىرى مال بولىپ كەلەدى. ەتىن جەپ, ءسۇتىن سۋسىن رەتىندە پايدالاناتىن بۇل كاسىپ ءتۇرى تۇپقاراعان اۋدانىندا دا ءوز جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. بىراق, بۇل تۇرعىدا اۋداندا قۇنارلى مال جايىلىم جەرلەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە سۋارۋ ماسەلەسى بار. جەردىڭ ءتىلىن تابا بىلگەنگە, ءونىم كول-كوسىر ەكەندىگىنە كوز جەتكىزە تۇستىك. اۋدان بويىنشا 21 شارۋاشىلىق 133 گا جەرگە, ونىڭ ىشىندە 8 گا جەرگە تامشىلاتا سۋارۋ تەحنولوگياسىن پايدالانۋ ارقىلى كوكونىس, باقشا داقىلدارىن ەگىپ, 3000 تونناعا جۋىق ءونىم الىندى. وتكەن جىلى اۋداننىڭ اسىلتۇقىمدى مال وسىرەتىن ەكى جشس مەن ءبىر شارۋا قوجالىعى 43 ملن. تەڭگەدەن اسا سۋبسيديا الدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا «ماڭعىستاۋاگروسەرۆيس» جشس اتسالىسىپ كەلەدى. 2013 جىلى اۋداننىڭ 5 شارۋاشىلىعى اتالمىش جشس ارقىلى مال جەمىن, قوسالقى بولشەكتەر, تىڭايتقىشتار الدى. وسىنداي قولداۋ-دەمەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە بىلتىر اۋداننىڭ شارۋا قوجالىقتارى مەن سەرىكتەستىكتەرى ءارتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەلەرىنە قاتىسىپ, 11,8 ملن. تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن ساتتى.
شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسى تۇراقتى دامۋدا. اۋداندا ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ 37,3%-ى بيزنەس سەكتورىندا ىستەيدى. ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن كوتەرۋ, جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋدە بىزگە اۋداننىڭ تەڭىز جاعالاۋىندا, ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى مول تۇستا ورنالاسۋى دا ءبىراز قولداۋ بولدى. تەڭىزدەگى «قاشاعان» كەن ورنىنىڭ يگەرىلە باستاۋى مەن وعان جاعادان سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن ورىن رەتىندە اق كەتىك قالاسىنىڭ سولتۇستىك بەتىندەگى تەڭىز جاعالاۋىنا مۇناي وپەراتسيالارىن قولداۋ بازالارى ورنالاستى. جەرگىلىكتى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ بارىسىندا «بۋزاچي وپەرەيتينگ ليميتەد» كومپانياسى 61 ادامعا, «ماەرسك ويل قازاقستان» كومپانياسى 10 ادامعا قوعامدىق جۇمىس ورنىن اشىپ, وندىرىستىك الاڭىندا تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سپورت جانە مادەنيەت سالالارىن دامىتۋ نازاردان تىس قالعان ەمەس. بالاباقشا, مەكتەپ عيماراتتارى قۇرىلىستارىن سالۋ جىل سايىن تولىقتىرىلا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
2012 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا تۇرعىنداردان تۇسكەن ۇسىنىس-پىكىرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 17 باعىتتا ءىس-شارالار جوسپارى جاساقتالعان بولاتىن. ماڭىزدىلىعىنا قاراي ەكشەي كەلگەندە, قازىر وسى 17 شارانىڭ 14-ءى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
الداعى ۋاقىتتا بيۋدجەت ەسەبىنەن جانە شەتەلدىك كومپانيالار قاراجاتىنان بىرنەشە الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ ىرگەتاسى قالانىپ, ءبىراز جوبالاردىڭ تۇساۋى كەسىلەتىن تۇپقاراعاندا جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى دە باستى نازاردا. سونداي-اق, باۋتين ايلاعىن كەڭەيتۋ, اۋدان اۋماعىنا تەمىرجول تارتۋ, مۇنايدان باسقا دا جۇمىس كوزدەرىن اشۋ, تاس ءوندىرىسىن قولعا الۋ سىندى زور ماقسات-ويلار بار.
ەلباسى تاۋەلسىز قازاقستاندى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنگىزۋ ءۇشىن ماڭىزدى مەجەلەردى بەلگىلەپ بەردى. وعان ءاربىر وبلىس, ءاربىر ءوڭىر ءار سالادا ءوز ۇلەسىن قوسۋ قاجەت دەپ سانايمىن. تۇپقاراعان اۋدانى الدىندا ۇلكەن مىندەتتەمەلەر تۇر. ايماق باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ باعىتىندا الداعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە وراسان جۇمىستاردى جوسپارلاپ وتىرمىز. جاقسى كۇندەرگە بىرگە جەتۋ ءۇشىن بىزگە اۋىزبىرشىلىك, ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ مەن تۇسىنىستىك قاجەت.
حالقىمىزدىڭ كولەمدى مادەني مۇراسى – «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرىن جەتكىزۋشى مۇرىن جىراۋدىڭ مەكەنى, ۋكراين حالقىنىڭ ۇلى اقىنى ت.شەۆچەنكونىڭ ءىزى قالعان جەر – ارايلى اق كەتىك ءوڭىرىنىڭ, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ وركەندى وڭىرلەرىنىڭ ءبىرى – تۇپقاراعاننىڭ تىنىسى كەڭەيىپ, تەگەۋرىنى نىعايىپ كەلەدى.
تەمىربەك اساۋوۆ,
تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ اكىمى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى.