جويقىن قارۋسىز جۇمىر جەر ءۇشىن
حاكىم ابايدىڭ جيەنى, رەسپۋبليكالىق «اباي» قورىنىڭ جەتەكشىسى بالتابەك ەرسالىموۆتىڭ ەسىمى ەلىمىزگە ەتەنە تانىس. ەڭبەك جولىن وبلىستىق «پريرتىشسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ قاراپايىم كۋرەرلىگىنەن باستاپ, ءوڭىردىڭ مادەني-رۋحاني دامۋىنا ايتۋلى ۇلەس قوسقان اقساقال اباي مۇرالارىن جيناقتاۋمەن بىرگە, قوعامدىق-ساياسي جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاستى. ول «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ, اتوم اپانىن اۋىزدىقتاۋعا دا اتسالىستى. بالتابەك ەرسالىم ۇلىمەن اتالعان قوزعالىستىڭ ماڭىزدىلىعى جونىندە اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.
– بالتاش اعا, ەل اۋزىندا «ساڭىراۋقۇلاق» اتالىپ كەتكەن سەمەي يادرولىق سىناق الاڭى تۋرالى العاش رەت قايدان ەستىدىڭىز؟
– مەن 1954 جىلى وبلىستىق گازەتتە كۋرەر بولىپ جۇمىس ىستەي باستادىم. ياعني, گازەت پەن ءباسپاسوز سالاسىنا ارالاسقانىما بيىل 60 جىل بولدى. گازەتتە قاتارداعى كۋرەردەن باستاپ, جاۋاپتى حاتشىنىڭ ورىنباسارى, وبلىستىق باسپاحانانىڭ ديرەكتورى بولىپ ەڭبەك ەتتىم. باسقا دا مادەني ورىنداردا قىزمەت اتقاردىم.
ال «ساڭىراۋقۇلاقتىڭ» ءدۇمپۋىن العاش رەت ءوز باسىمنان وتكەردىم. 1956 جىلى سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىندا ۇلكەن جارىلىس بولدى. ول كەزدە باسپاحانادا قاراپايىم جۇمىسشى بولىپ ىستەيتىنمىن. تەرىلگەن ارىپتەردى قاعازعا تۇسىرۋگە كومەكتەسەمىن. جۇمىس ۇستىندە باسپاحانانىڭ تەرەزەسى سارت ەتىپ اشىلىپ كەتتى. بىرگە جۇمىس ىستەگەن ورىس ايەلدەرى مەنى «بوريا» دەپ اتاۋشى ەدى. «بوريا, تەرەزەنى جابا سالشى», دەدى ولار ماعان. تەرەزەگە شىعا بەرىپ ەدىم, تاعى دا دۇڭك ەتكەن وراسان داۋىس ەستىلدى. شالقامنان تۇسكەنىمدى بىلەمىن. تەرەزەنىڭ اينەگى كۇل-تالقان بولىپ, جاقتاۋىمەن بىرگە ۇستىمە قۇلادى. سول كەزدە سەمەيدەگى جايپاق اعاش ۇيلەردىڭ اۋلالارىندا وشاقتا جانىپ جاتقان وت تا ءدۇمپۋدىڭ ەكپىنىمەن جان-جاققا شاشىراپ, كەيبىر جەرلەردە ءورت تە ورىن الدى.
كەيىننەن ىرگەدەگى اتوم بومباسىنىڭ قاجەتتى بيىكتىگىنە جەتپەي جارىلىپ كەتكەنى تۋرالى ەستىدىك. بۇل – سونىڭ ءدۇمپۋى ەكەن. اتوم ماماندارى قاتەلىك جىبەرگەن كورىنەدى. وعان دەيىن پوليگونداعى جارىلىستار جاسىرىن ورىندالىپ جۇرگەندىكتەن سەزبەيتىنبىز. وسى وقيعادان كەيىن ەل-جۇرت يادرولىق جارىلىس تۋرالى قۇلاقتانىپ, بىرتىندەپ بىلە باستادى.
– ءسىز «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنا ءۇن قوسقان ازاماتتاردىڭ ءبىرىسىز. قوزعالىس جۇمىستارى قالاي باستالىپ ەدى؟
– «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى ءوزىنىڭ تاريح الدىنداعى ميسسياسىن تولىق اتقاردى. بۇل ۇيىم سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا قۇرىلدى. سەمەي قالاسىنداعى وزەننىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان «ەرتىس» قوناق ءۇيىنىڭ ءۇشىنشى قاباتىندا قوزعالىستىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى باس قوسقانى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. قازاقستان كومپارتياسى سەمەي وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەشىرىم بوزتاەۆ, ايگىلى اقىنىمىز ولجاس سۇلەيمەنوۆ, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ماركەن ءشايجۇنىسوۆ, اناتولي ەرەمەنكو سىندى ازاماتتار قوزعالىستىڭ ءمان-ماڭىزىن ايتىپ, ماقساتى مەن جوسپارلارىن ءتۇسىندىردى. بۇل جيىنعا مەن دە قاتىستىم. اتالعان جايتتىڭ جان-جاقتى تالقىلانعانى ەسىمدە.
كەزدەسۋدەن كەيىن سەمەي سىناق الاڭىنىڭ حالىق باسىنا تونگەن قاتەرىن, زاردابىن ەل-جۇرتقا تۇسىندىردىك. «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ سەمەي ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى بولعان سۇلتان كارتوەۆپەن بىرگە جۇمىس ىستەدىك. پوليگوندى جابۋعا حالىق ءبىر كىسىدەي قولداۋ كورسەتۋى قاجەت بولدى. بۇل رەتتە ونىڭ ورنى تولماس زيان اكەلەتىنى جونىندە ەل-جۇرتتى يلاندىرۋىمىز كەرەك ەدى. ءاربىر سانالى ازامات يادرولىق قارۋدىڭ ادامزاتقا توندىرەتىن قاتەرىن ءتۇسىنۋى كەرەك-تۇعىن. توقسانىنشى جىلى اباي اۋدانىندا ۇلكەن شەرۋ ءوتتى.
مەنىڭ تۋعان اۋىلىم – ابىرالى. سول جىلدارى سەمەي سىناق الاڭىنان قۇلاقتانىپ, ونىڭ زاردابىن كورگەننەن كەيىن اباي اۋدانىنىڭ حالقى جاپپاي كوشىپ جاتتى. اتا قونىسىڭدى, كىندىك كەسكەن جەرىڭدى تاستاپ كەتۋ وڭاي ەمەس. ادام بالاسى وسىنداي قيىندىققا دا كوندى. بۇل – زارداپتىڭ زاردابى! كوپتەگەن ادامدار جاسى جەتپەي ومىرمەن قوشتاستى. قانشاما بالا مۇگەدەك بولىپ دۇنيەگە كەلدى. سارجال, قاينار, ابىرالى اۋىلىنىڭ ايەلدەرى بالانى شالا نەمەسە كەم تۋاتىن بولدى. ساۋساعى جەتەۋ, قۇلاعى ۇشەۋ بولىپ تۋاتىن سابيلەردى كورگەن ايەلدەر قاۋىمى بالا تۋدان قورقا باستادى. بۇل قازاق انالارىنا مورالدىق سوققى بولىپ ءتيدى.
ارينە, سەمەي پوليگونىنىڭ زاردابىن ەشكىم ناقتى ولشەپ, ءدال بولجاي المايدى. ونىڭ ۇلكەن زاردابى ءالى تالاي ۋاقىتقا سوزىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان سەمەي سىناق الاڭىنداعى جارىلىستاردى توقتاتۋ جولىنداعى كۇرەستىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت.
پوليگون بەلدەۋىندەگى تۇرعىندارعا مەديتسينالىق ەمدەۋ باعىتىنداعى جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلسا يگى بولار ەدى. بيىل مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن سەمەي قالاسىندا ۇلكەن مەديتسينالىق وڭالتۋ ورتالىعىن سالۋعا شەشىم قابىلداندى. بۇل دارىگەرلىك كومەكتىڭ بىرەگەيى دەۋگە بولادى.
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتومدىق جارىلىستاردى توقتاتۋداعى ەڭبەگى وتە زور. ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ جولىنداعى اتقارعان جۇمىسىن ءادىل باعالايمىز. ويتكەنى, سەمەي پوليگونى 1991 جىلى تىكەلەي ەلباسى جارلىعىمەن جابىلدى. وسى ۋاقىت ىشىندە كەڭەستىك وكتەم ساياسات سالعان جارادان ەپتەپ ايىعىپ كەلەمىز. ياعني, پوليگوننىڭ ۋاقىتىندا جابىلۋى پرەزيدەنتىمىزدىڭ پاراساتتى ساياساتىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قازاق حالقىنىڭ باقىتىنا تۋعان تۇلعا.
– اتوم سىناق الاڭى جابىلعان 25 جىل ىشىندە قانداي وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزدىك دەپ ويلايسىز؟
– وڭ وزگەرىستەر بار. ماسەلەن, وسى سىناقتىڭ كىندىگى بولعان كۋرچاتوۆ قالاسىندا بۇگىندە ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق جۇمىس ىستەۋدە. وندا بەلگىلى عالىمدار اتوم ۋى سىڭگەن سۋ, توپىراق پەن جەر قىرتىسىن, وسىمدىك الەمىن زەرتتەپ جاتىر. بۇل – ۇلكەن جۇمىس. ياعني, اتوم سىناق الاڭى جاڭا زامانمەن بىرگە وزگەرىپ, عىلىمي سيپات الدى. جويقىن يادرولىق قارۋدىڭ زاردابىن جويۋ باعىتىنداعى عىلىمي جۇمىس جانداندى.
قازىرگى كەزدە قازاقستان الەمدىك يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن اتومدى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ جونىندە جاھاندىق باستاما كوتەرىپ وتىر.
سوڭعى كۇندەرى گوللانديانىڭ گااگا قالاسىندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءۇشىنشى سامميت ءوتتى. وعان الەمنىڭ ءىرى مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارىمەن بىرگە, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا قاتىستى. ەلباسىنىڭ اقش, فرانتسيا, رەسەي سىندى اتوم قارۋىنا يە دەرجاۆالىق ەلدەردىڭ كوشباسشىلارىمەن سويلەسىپ, جەر شارىنىڭ بارشامىزعا ورتاق يگىلىك ەكەنىن ايتۋى, جويقىن قارۋدان باس تارتۋعا شاقىرۋى – تەرەڭ ساياسي بىلگىرلىك, وتكىر ديپلوماتيالىق قادام دەپ ويلايمىن. مۇنىڭ ءبارى قازاق حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان دامىلسىز ەڭبەك.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەر مەن مەجەلەرگە ءبىز بەيبىت زاماندا عانا قول جەتكىزە الامىز. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋعا جاساعان قادامىن حالىقارالىق قوعامداستىق جاپپاي قۋاتتايتىنىنا سەنەمىز. بۇل ورايدا الدىمەن ءوزىمىزدىڭ قولداۋىمىز, ياعني قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى بەكەم بولۋى قاجەت.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى.