قازاقستان-يران: ساۋدانى كەڭەيتۋ جولدارى تالقىلاندى

تاراپتار ساۋدا, ەكونوميكا جانە ينۆەستيتسيالار, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك جانە لوگيستيكا, بانك ءىسى جانە باسقا دا سالالارداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلادى. وتى­رىس كەزىندە قازاقستان يرانعا ۇكىمەتارالىق پروتسەس­تەردى اي­نالىپ ءوتىپ, ەكى ەلدىڭ بيزنەسى اراسىندا ديالوگ ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قازاق­ستان-يران ىسكەرلىك كەڭەسىن قۇرۋدى ۇسىندى. ساۋدا ىنتى­ماق­تاستىعىن كەڭەيتۋ شەڭبەر­ىندە قازاقستان مەن يران ساۋ­داعا كەدەرگى كەلتىرەتىن توس­قاۋ­­ىل­داردى جويۋ بويىنشا تۇراق­تى نەگىزدە جۇمىس ىستەۋگە جانە ەكسپورتتاۋشى كاسىپ­ورىندارعا قولداۋ كورسەتۋگە مۇد­دەلىلىگىن راستادى.

ب.سۇلتانوۆ يران تاراپىنا الەۋەتتى ەكسپورتتىق تاۋارلار تىزبەسىمەن الماسۋدى ۇسىندى. ء«بىزدىڭ ەسەپتەۋلەرىمىز بو­يىنشا بولاشاقتا قازاقستان­دىق كومپانيالار يران نارى­عىنا 162,3 ملن دوللار سوما­سىنا ءتۇرلى سالانىڭ 60 وڭدەل­گەن تاۋارىن جەتكىزۋگە دايىن. بۇل مەتاللۋرگيا, تاماق, ما­شي­نا جاساۋ, حيميا, فارما­تسەۆ­­تيكا سالالارىنىڭ ونىم­دەرى, سونداي-اق قۇرىلىس تاۋار­- ­­­لارى», دەدى ب.سۇلتانوۆ.

وتىرىستا قازاقستاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە تاماق ونىمدەرىنىڭ يران نارى­عىنا قولجەتىمدىلىگى ماسەلەسى تال­قىلاندى. ماسەلە يران­عا ءونىم يمپورتىنا رۇقسات­تار­دى بەكىتۋ, سونداي-اق يران­­نىڭ حالال تالاپتارىنا سايكەس سەرتيفيكاتتاۋعا قولداۋ كور­سەتۋ تۋرالى. ۆەتە­ري­نارلىق جانە فيتوساني­تارلىق شارالار سالاسىندا تۇ­راقتى اقپارات الماسۋدى جۇر­گىزۋ, سونداي-اق ساۋدا راسىم­دەرىن جەڭىلدەتۋگە جاردەم­دەسۋ تۋرالى شەشىم قابىل­داندى. تەگەران قازاقستان تارا­پىنا يراننىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى جانە ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارى­نىڭ, مىسالى, جەمىستەر, كوكو­نىستەر, كەپتىرىلگەن جاڭ­عاقتار جانە ت.ب. قازاقستان نارىعىنا ەكسپورتىن قولداۋ تۋرالى ءوتىنىش جاسادى.

ۇاك بارىسىندا قازاقستان مەن يران ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويدى. ولار قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسى ساۋدا جانە ينتەگ­راتسيا مي­نيسترلىگىنىڭ تەحني­كالىق رەتتەۋ جانە مەترولو­گيا كوميتەتى جانە يران ۇلتتىق ستان­دارتتاۋ ۇيىمى, ۇلتتىق اككرە­ديتتەۋ ورتالىعى جانە ير ۇلتتىق اككرەديتتەۋ ور­تالىعى, قازاقستان ستان­دارت­تاۋ جانە مەترولوگيا ينس­­­تي­تۋتى (قازستاندارت) جانە يران ۇلتتىق ستاندارتتاۋ ۇيى­مى. سونداي-اق قازاق­ستان مەن يران اراسىنداعى ين­ۆەس­تيتسيالىق ىنتىماقتاستىق بو­يىنشا كونسۋلتاتيۆتىك كەز­دەسۋلەر وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. يران تاراپى اۋىل شارۋاشىلىعى وراۋ ور­تا­لىقتارىن قۇرۋ ءۇشىن «ەنزەلي» ەركىن ەكونوميكالىق ايما­عىنا قازاقستاندىق ينۆەستيتسيا سالۋعا, سونداي-اق پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە ەكسپورت­تاۋ ءۇشىن وڭىردەگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان وندىرىستىك بولىم­شەلەردى پايدالانۋعا مۇددەلى.

قازاقستان تاراپى يران تاراپىنا قىتايعا ەكسپورتقا باعدارلانعان وندىرىستەر قۇرۋ ءۇشىن «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعى» ارنايى ەكونو­ميكالىق ايماعىنىڭ الاڭىن قاراۋدى ۇسىندى. ەكى ەلدىڭ ونەركاسىپتىك كووپەراتسياسىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە اەا اۋماعىندا جەڭىل ونەركاسىپتە, ونىڭ ىشىندە كىلەم جانە باسقا دا ونىمدەر ءوندىرۋ بويىنشا بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. سونداي-اق يراندىق IDRO Group ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستاندىق كومپانيالارمەن كونسورتسيۋم قۇرۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى.

تاراپتار سونداي-اق تاۋ-كەن سالاسىندا ىنتىماقتاسۋ نيەتىن راستادى. بۇل – تەمىر كەنى مەن بوكسيتتەردى ساتىپ الۋعا ۇزاق­مەرزىمدى كەلىسىمشارتتار جاساسۋ, سونداي-اق ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ىنتى­ماق­تاس­تىق­تى دامىتۋ جانە پايدالى قاز­بالاردى بارلاۋ مەن ون­دى­رۋگە ينۆەستيتسيالاۋ مۇم­كىندىگى. سونداي-اق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سەكتورىنداعى بىرلەسكەن وندىرىستەردى كەڭەيتۋ الەۋەتى تالقىلاندى. قازىرگى ۋاقىتتا يراندا قۋاتى 650 مۆت بولاتىن يرانداعى ءبىرىنشى كومىر ەلەكتر ستانساسىن جانە قازاقستاندىق عالىمدار ازىرلەگەن, ونىمدىلىگى جىلىنا 550 مىڭ توننا فەرروسيليكواليۋميني بولاتىن («قازاقستاندىق» قورىتپا) جاڭا كەشەندى قورىتپا شىعا­راتىن مەتاللۋرگيالىق ءوندى­رىستى سالۋ جونىندەگى جوبا ىسكە اسى­رىلۋدا. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ الەمدەگى ەڭ ءىرى بولات ءوندىرۋشى سانالاتىن ەلدە قازاقستاندىق زياتكەر­لىك مەنشىكتىڭ تابىس­تى ترانسفەر­تىنىڭ جارقىن مىسالى بولادى.

يراندىق IMIDRO حولدينگى قازاقستاندا بورلى مىس-موليبدەن كەن ورنىن بارلاۋعا جانە يگەرۋگە ينۆەستيتسيا سالادى (قاراعاندى وبلىسى). قۋا­تى جىلىنا 5 مىڭ توننا كا­تودتى مىس وندىرۋگە جەتە­تىن گيدرومەتاللۋرگيا زاۋى­تى­نىڭ قۇرىلىسى باستالدى. يران­نىڭ مەتاللۋرگيا سا­لاسىن دامىتۋداعى جانە تەمىر كەنىن ءوندىرۋدى ارتتى­رۋداعى جوسپارلارىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان ىنتى­ماق­­تاس­تىقتىڭ اعىمداعى باعىت­تارىن تەرەڭدەتۋگە جانە جاڭا باعىتتارىن دامىتۋعا مۇددەلىلىگىن راستادى. دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا تاراپتار GMP (Good Manufacturing Practice) جانە ەلدەردىڭ ۇلتتىق زاڭنامالارىنا سايكەس شارتتاردا دارىلىك زاتتار مەن مە­ديتسينالىق ماقساتتاعى بۇيىم­داردى ءوندىرۋ بويىنشا بىر­لەسكەن كاسىپورىن قۇرۋدى پى­سىقتاۋعا ۋاعدالاستى.

تالقىلانعان ماسەلەلەردىڭ ۇلكەن بلوگى كولىك جانە لوگيس­تيكا سالاسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالدى. ەكى ەلدىڭ قوسىمشا جۇك اعىندارىن تارتۋ, قازاق­ستان – تۇرىكمەنستان – يران باعىتى بويىنشا ءتيىمدى تاريف­تىك شارتتاردى بەلگىلەۋ جانە ءۇندىستان مەن پارسى شىعاناعى ەلدەرىنەن يران – قازاقستان, ورتالىق ازيا جانە رەسەي باعىتى بويىنشا ترانزيتتىك كونتەينەرلىك تاسىمالداردى ۇيىمداستىرۋدى پىسىقتاۋعا بىرلەسكەن كۇش-جىگەر جۇمساۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سونداي-اق قىتاي – يران – تۇركيا باعىتى بويىنشا جانە كەرى ينچەبۋرۋن جانە ساراحس شەكارالىق وتكەلدەرى ارقىلى كونتەينەرلىك پويىزداردىڭ قوزعالىسىن جانداندىرۋ بو­يىنشا شارالار قابىلداندى.

تاراپتار سونداي-اق ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدى كەڭەيتۋ پەرسپەكتيۆاسىن تال­­قى­لادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەاەو ەلدەرى مەن يران يسلام رەس­پۋبليكاسى اراسىندا ەركىن ساۋ­دا تۋرالى تولىق فور­مات­تى كەلىسىم جاساسۋ بو­­يىنشا كەلىسسوز جۇرگى­زىلۋدە. تولىق فورماتتى كەلىسىم كەدەندىك باجداردى تاۋار نو­­مەن­كلا­تۋ­را­سىنىڭ كەمىندە 80%-ىن الىپ تاستاۋدى جانە تومەن­دەتۋدى كوزدەيدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ساۋدا­نىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەتىن بولادى.

قازاقستان-يران ۇكىمەت­ارالىق كوميسسياسىنىڭ 17-ءشى وتىرىسىنىڭ كۇن تارتى­بىندەگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا ەسەپ ايى­رىسۋدىڭ ءتيىمدى جانە قاۋىپسىز تەتىگىن ازىرلەۋ بولدى. تاراپتار ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدانى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ءتيىستى ادىستەر مەن قۇرالداردى ايقىنداۋ ءۇشىن بانكتىك ىنتىماقتاستىق جونىندەگى بىرلەسكەن كوميتەت قۇرۋ مۇمكىندىگىن قاراۋعا ۋاعدالاستى. سونداي-اق ەكى­جاق­تى ساۋدا قورلارى بويىنشا ەسەپ ايىرىسۋ ءۇشىن ەكى ەلدىڭ جەرگىلىكتى ۆاليۋتالارىن پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەۋ قاجەت.

سونىمەن قاتار يراننىڭ ەكسپورتقا كەپىلدىك بەرۋ قورى مەن KazakhExport ەكس­پورتتى ساقتاندىرۋ كومپا­نيا­سى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋ­­داعا جاردەمدەسۋگە دايىن ەكەندىگىن ءبىلدىردى. ساۋ­دا-ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىقتى جانداندىرۋ اياسىندا قازاقستان يراندىق اۋە كوم­پانيالارىنا قازاقستان مەن يران اراسىنداعى تۇراق­تى رەيستەردى قايتا باستاۋدى ۇسىندى. تاراپتار 2023 جىلى نۇر-سۇلتان قالا­سىن­دا ەكى ەلدىڭ بىرلەسكەن كوميس­سياسىنىڭ 18-وتىرىسىن وت­كىزۋگە كەلىستى.