قازاقستاننىڭ بىرقاتار وبلىسىندا اتموسفەرالىق قۇرعاقشىلىقتىڭ سالدارىنان تابيعي جەمشوپ القاپتارىنىڭ جويىلۋى, مال ءولىمى جانە جابايى جانۋارلاردىڭ قىرىلۋى بايقالۋدا. شولەيتتەنۋ – جاھاندىق ماسەلە. بۇل ەكولوگيالىق پروبلەما الەم ەلدەرىنىڭ جەر ونىمدىلىگىنە, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ءبىرىنشى كەزەكتە اسەر ەتەتىن قۇبىلىس ەكەنى بەلگىلى. شولەيتتەنۋ سالدارىنان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ وندىرۋشىلەرى جىل سايىنعى تابىسىنان ميللياردتاعان دوللار شىعىنعا باتادى.
العاش رەت شولەيتتەنۋ ماسەلەسى 1968-1973 جىلدارى بايقالىپ, الەم نازارىن اۋداردى. سول كەزەڭدە ساحارا ءشولىنىڭ وڭتۇستىك ايماقتارى اپاتتى قۇرعاقشىلىققا تاپ بولىپ, سونىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ ەداۋىر بولىگى جويىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى تولىقتاي قۇلدىرادى.
قازاقستانداعى شولەيتتەنۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا ارناعان جولداۋلارىندا كورىنىس تاپقان. وندا پرەزيدەنت الەمدە سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى بايقالىپ وتىرعانىن, سۋ ۇنەمدەۋدى جانە ونىڭ قورىن جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋدىڭ كومەگىمەن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. جەر شارىن الاڭداتىپ وتىرعان سۋ تاپشىلىعى دا شولەيتتەنۋدىڭ سالدارىنان پايدا بولادى.
الەمنىڭ ساياسي كارتاسىندا قازاقستان اۋماعى ورتالىق ازيا قۇرلىعىنىڭ تەرەڭىندە ورنالاسقاندىعى, 2 ملن 725 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتقانى, ايقىن ءاريدتى كليماتپەن سيپاتتالاتىنى, ءالسىز ىلعالدىلىعىمەن جانە رەسپۋبليكانىڭ ەداۋىر بولىگىندە ءشول جانە شولەيت ايماقتاردىڭ تارالۋىمەن ەرەكشەلەنەتىنى ايقىن كورىنەدى. رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىك بولىگىندە ورماندى دالا زوناسى جىڭىشكە جولاقپەن سوزىلادى. وسىنىڭ بارلىعى رەسپۋبليكا وڭىرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ ءارتۇرلى قۇرىلىمىنىڭ بولۋىنا سەبەپشى بولادى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستان اۋماعىنىڭ بارلىق تابيعي زوناسىندا شولەيتتەنۋ ۇردىستەرىنىڭ دامۋى بايقالۋدا. ونى جەدەلدەتىپ وتىرعان فاكتورلار دا جوق ەمەس. بۇگىندە رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ 66%-دان استامى شولگە ۇشىراعان. شولەيتتەنۋدىڭ دامۋ قارقىنى مەن اۋقىمى ەڭ الدىمەن, كليماتتىق وزگەرىستەرگە جانە ادامنىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتىنە بايلانىستى.
ەل اۋماعىنداعى شولەيتتەنۋدىڭ دامۋىنا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ىسكە اسىرىلعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار دا ىقپال ەتتى. رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىگىندە تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ, سونداي-اق ءشولدى ايماقتا سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋ ءۇشىن سىرداريا وزەنىنىڭ اعىنىن بوگەۋ جونىندەگى باعدارلامالار دا اسەرىن تيگىزدى.
رەسپۋبليكانىڭ ورماندى دالا, دالا جانە قۇرعاق دالالىق تابيعي زونالارىندا ەگىستىك القاپتارىن كەڭەيتۋ جولىمەن بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا استىق ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان قازاقستاننىڭ تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەرىن يگەرۋ باعدارلاماسىن (1954-1960 جىلدار) ىسكە اسىرۋ سالدارىنان جەردىڭ ءارتۇرلى دارەجەدە دەگراداتسيالانۋىنا, توپىراق ونىمدىلىگى دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە (گۋمۋستىڭ كۇردەلى جويىلۋىنا) الىپ كەلگەنىنە ءوزىم كۋا بولدىم. سونداي-اق 1970-1980 جىلدارى قازاقستاننىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بويىنشا ىسكە اسىرىلعان باعدارلامالار قازاقستاننىڭ ءشول جانە شولەيت وڭىرلەرىندە شولەيتتەنۋ ۇردىستەرىن كۇشەيتىپ جىبەردى.
مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جەمشوپ كوزى بولعان جايىلىمدار رەسپۋبليكانىڭ بارلىق جەر قورى بولىگىنىڭ 67,6%-ىن الىپ جاتىر, بۇل 184,3 ملن گا جەر دەگەن ءسوز جانە كولەمى جاعىنان الەمدەگى 5-ورىندى الادى. 73 ملن گەكتاردان استام جايىلىمدار ورتا جانە اۋىر دارەجەدە دەگراداتسيالانعان, بۇل مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىنە كەرى اسەر ەتكەن.
جالپى, جايىلىمداردى شامادان تىس پايدالانۋ ءىرى ەكولوگيالىق ماسەلەگە اينالدى. ەلدى مەكەندەردە مال باسى ءوسىپ, مال جايىلاتىن ءورىس ۇلعايا تۇسكەن. بۇل دا قۇندى جايىلىمدىق وسىمدىكتەردىڭ جويىلۋىنا, ءارامشوپ توپتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا, توپىراقتىڭ بەتكى قاباتىنىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلدى. ءسويتىپ, شولەيتتەنۋدىڭ دامۋىنا جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىنىڭ اسەرى كۇشەيدى.
تابيعي جانە انتروپوگەندىك فاكتورلاردان تۋىنداعان شولەيتتەنۋدەن دەگۋميفيكاتسيا, سۋ ەروزياسى, دەفلياتسيا جانە قايتالاما تۇزدانۋ كوبەيگەن.
رەسپۋبليكانىڭ ەگىستىك جەرلەرىنىڭ 60%-دا توپىراقتى قۇرعاتۋ پروتسەسى بايقالادى. دەگۋميفيكاتسيا ەسەبىنەن 1,5 ملن گا جەر شولەيتتەندى. گۋمۋستىڭ ەڭ كوپ جويىلۋى شولەيتتى ايماقتا بايقالادى, شامامەن – 28%.
مالدىڭ رەتسىز ءورىسى, بۇتالى وسىمدىكتەردى قالاي بولسا سولاي كەسۋ, جولداردان تىس جەرلەردە اۆتوكولىكتەردىڭ بەيبەرەكەت قوزعالىسى توپىراقتاعى دەفلياتسيالىق پروتسەستەردىڭ كۇشەيۋىنە ىقپال ەتەدى. ونىڭ اسەرى قۇرعاقشىلىق جىلدارى, توپىراق ىلعالىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بولعان كەزدە ايقىن بايقالادى. قازاقستاندا دەفلياتسيا ءۇردىسى اسىرەسە قىزىلقۇم, مويىنقۇم, ۇلكەن جانە كىشى بورسىق قۇمدارىنىڭ اۋقىمدى القاپتارىندا, ءشول, شولەيت جانە دالا زونالارىندا جەڭىل مەحانيكالىق قۇرامداعى توپىراقتاردا بەلسەندى كورىنەدى.
رەسپۋبليكادا جەل ەروزياسىنا ۇشىراعان (دەفلياتسيالانعان) جەر كولەمى 24 ملن گەكتاردان اسادى.
سۋ ەروزياسى – توپىراقتىڭ سۋ اعىندارىمەن شايىلۋى. بۇل قۇبىلىس اۋىل شارۋاشىلىعىنا ۇلكەن ەكولوگيالىق زالال كەلتىرەدى. اعىندى سۋ جەردەن ورگانيكالىق جانە مينەرالدى زاتتاردى جۋىپ شىعادى, ونىڭ سوڭى توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ جويىلۋىنا الىپ كەلەدى. شايىلعان توپىراقتىڭ ەڭ كوپ ايماعى تۇركىستان, الماتى, ماڭعىستاۋ, اقمولا وبلىستارىندا ورنالاسقان.
سونىمەن قاتار رەسپۋبليكانىڭ 35,8 ملن گەكتارىن سورتاڭدى توپىراق الىپ جاتىر. ودان بولەك, تۇزدانۋ سالدارىنان 1 ملن گەكتاردان استام سۋارمالى جەردىڭ جويىلۋىمەن قاتار, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە الىپ كەلەدى. سورتاڭدى توپىراقتارداعى شولەيتتەنۋدىڭ ەرەكشەلىگى ولاردىڭ زونالىق جانە قۇرىلىمدىق ارتۇرلىلىگىمەن بايلانىستى. سورتاڭدانعان توپىراقتىڭ ۇلەسى بارلىق سۋارمالى ەگىستىك القابىنىڭ شامامەن 31,3%-ىن قۇرايدى. سۋارمالى ەگىنشىلىكتە قالىپتاسقان جاعداي وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ جالپى جيناعىن 1,6-1,8 ەسەگە تومەندەتتى.
تۇتاستاي العاندا, 1990 جىلدان باستاپ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىسىندا سۋارمالى ەگىنشىلىكتە پايدالانىلاتىن جەر القاپتارى 2,5 ملن گەكتاردان 1,7 ملن گەكتارعا دەيىن قىسقاردى, ولاردىڭ قازىرگى ۋاقىتتا شامامەن 1,2 ملن گەكتارى پايدالانىلادى.
شولەيتتەنۋ اۋىل شارۋاشىلىعىن قارقىندى يگەرۋ اۋماقتارىندا كوپ بايقالىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى كەزەك كۇتتىرمەي شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – شولەيتتەنۋ پروتسەستەرىن دامىتۋدى بەيتاراپتاندىرۋ, اۋىلشارۋاشىلىعى اۋماعىندا ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋ. شولەيتتەنۋگە قارسى كۇرەس كەزىندە تابيعي-كليماتتىق ايماقتارىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ لاندشافتىق ۇيىمداستىرۋ جۇيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلۋگە ءتيىس.
جالپى, جاقىن كورشى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا (تۇركىمەنستان, وزبەكستان) قازاقستاندا شولەيتتەنۋگە قارسى كۇرەس جونىندەگى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋدا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيدى. قازىر قالىپتاسىپ وتىرعان ماسەلە وتە كۇردەلى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارى شۇعىل تۇردە شولەيتتەنۋ پروتسەستەرىن, اسىرەسە كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن تابيعي ورتاعا انتروپوگەندىك قىسىم جاساۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ىرگەلى جانە قولدانبالى سيپاتتاعى زەرتتەۋ باعدارلاماسىن جاساۋى قاجەت.
اتالعان ماسەلە بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تاجىريبەسى, مەنىڭشە, بىرقاتار وڭىرلىك جانە جەرگىلىكتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرعان «گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينستيتۋتى» اق-دا بار.
ء اليا بەيسەنوۆا,
ۇعا اكادەميگى,
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى