تولارساقتان ساز بەن قان كەشىپ, وتتى جىلداردا ەل ءۇمىتىن ارقالاعان ەرلەرىمىزدىڭ تامۇق اراسىنان امان كەلگەندەرى بۇگىندە الدى توقسانعا جاقىنداپ قالدى. سول زۇلماتتى جىلداردى جادىندا جاڭعىرتىپ, كۇنى كەشەگىدەي ەسكە الىپ, كوزدەرىنە جاس كەلىپ تولقىعاندا اتا-اجەلەرىمىزدىڭ سۇيەگى اسىل ەكەندىگىنە تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىك.
8 مامىر كۇنى, ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا “قازاقتەلەكوم” اق ءبىر توپ وڭتۇستىكقازاقستاندىق ارداگەرلەرگە ارنالعان مەرەكەلىك قۇرمەت كورسەتتى. سالتاناتتى شارا استانا قالاسىندا ءوتتى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان كەلگەن ارداگەرلەردى “قازاقتەلەكوم” اق باسشىلىعى قۇتتىقتاپ, ۇلكەن قۇرمەت كورسەتتى. مايدانگەرلەرگە ەستەلىك سىيلىقتار تابىستادى. بۇگىندە قازاقستاندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 15 مىڭ ارداگەرى جانە مۇگەدەك, 240 مىڭ تىل ەڭبەككەرى بار ەكەن. ارداگەرلەرمەن كەزدەسۋ بارىسىندا “قازاقتەلەكوم” وكىلدەرى جەڭىس كۇنى – 9 مامىردىڭ سانداعان جىلدار بويى ۇلتتىق ماقتانىش پەن ابىرويدىڭ, نامىستىڭ ورتاق ۇلگىسى بوپ كەلە جاتقاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان كەلگەن قۇرامىندا 24 ارداگەر بار دەلەگاتسياعا “قازاقتەلەكوم” اق “ەپوحا” مەيرامحاناسىندا سالتاناتتى تۇسكى اس بەردى. سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ ارقايسىسىنا سىي رەتىندە زاماناۋي راديوتەلەفون مەن وزگە دە تارتۋ-تارالعى جاسالدى. بۇدان وزگە “قازاقتەلەكوم” اق رەسپۋبليكا بويىنشا ءار وڭىردە تىل ەڭبەككەرلەرىمەن جانە ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
“قالانى ارالاپ, كورىپ جاتىرمىز. كەرەمەت ەكەن. مەن وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ قازىعۇرت اۋدانىنان بولامىن دەپ باستادى اڭگىمەسىن ادەحان ءومىرالى ۇلى قاريا. ول 1941 جىلى قازىعۇرتتان سوعىسقا شاقىرىلادى. ءسويتىپ 19 جاسىندا قان مايدانعا اتتانعان, اتتى اسكەرگە الىنادى. ستالينگرادتان جاۋدى قۋىپ, ۋكراينا جەرىنە باردىم. رەسەيدىڭ وڭتۇستىگىن جاۋدان ازات ەتتىك, – دەپ قارت مايدانگەر ءسوزىن ءارى قاراي ساباقتادى. ۋكراينا جەرىندەگى دنەپر وزەنى بويىندا جاۋدىڭ قارسىلىعى قاتتى بولدى. ارناسى كەڭ داريانىڭ بەرگى جاعالاۋىن ءبىزدىڭ اسكەرلەر, ارعى بەتىن فاشيستەر ۇستاپ تۇردى. بەكىنىپ العان جاۋدى قۋىپ شىعامىز دەپ شابۋىلدايمىز. بەكىنگەن جاۋدى قۋ وڭاي ەمەس. سول شايقاستا تالاي بوزداق مەرت بولدى. ناۋرىزدىڭ 4-ىندە عانا ءبىزدىڭ اسكەر كۇش الدى. ودان كەيىن بولگاريا, يۋگوسلاۆيا, ۆەنگرياعا دەيىن جورىق جولىنان وتتىك – دەپ تولقىدى ادەحان اتا. نەمىستەر ءوزىنىڭ ۆەنگرياداعى 100 مىڭ اسكەرىن قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن بارلىق كۇشىن سالدى. الايدا بۇدان ەش ءناتيجە شىققان جوق. 1 ساۋىردە اۆسترياعا كىرىپ, ونى ازات ەتتىك. مامىردىڭ 8-ءى كۇنى جاۋدىڭ جەڭىلگەندىگىن, ءبىزدىڭ ەل جەڭىسكە جەتكەندىگىن ەستىدىك. بىراق, سوعىس ءالى بىتپەدى. اۆستريا تاۋلى جەر ەكەن, بەس كۇندەي اتىس بولىپ جاتتى. تاۋ اراسىندا تىعىلىپ قالعان جاۋ جانتالاسىپ باقتى. دەگەنمەن, ولار تىزە بۇكتى. ءسويتىپ, 1946 جىلى اۆستريادان ەلگە قايتتىق. الدىمەن جاسى ۇلكەندەردى, مامانداردى ەلگە قايتارا باستادى. اقىرى بىزگە دە كەزەك كەلدى. سوعىس وڭاي بولعان جوق, قىزىم! ون توعىز جاسىمدا, 1941 جىلعى 10 جەلتوقساندا ۇيدەن شىعىپ, 1946 جىلى 13 جەلتوقساندا ۇيگە ورالدىم. انام حاتتى الىسىمەن 100 شاقىرىم جەردى جاياۋ جۇگىرىپ وتىرىپ, قارسى الۋعا كەلىپتى. وعان قوسا ساقتاعان ءتاتتى-ءدامدىسى مەن ءسۇرىن الا كەلگەن عوي, انا جارىقتىعىم. استىنا مىنگەن كولىگى جوق, مەنى ىزدەپ, ءبولىمگە كەلىپتى. “كەلدىم اينالايىن, اق بالا! قارنىڭ اشىپ قالمادى ما”, – دەپ انام بايعۇس اينالىپ-تولعانىپ جاتىر. مەن بولسام, انامدى جاقىن جەرگە دەمالۋعا جىبەرىپ, كەشكىسىن جانىمداعى جولداستارىمدى ەرتىپ باردىم. قاندى قىرعىننان امان-ەسەن كەلگەنىمىزگە ەسى شىققان انام سول جەردە بىزگە اق باتاسىن بەردى”.
مايدانگەر قاريانىڭ ايتۋى بويىنشا, سوعىستا حات-حاباردىڭ ءرولى ۇلكەن بولىپتى. ءوزى راديست بولعان سوڭ, بايلانىس سالاسى تۋرالى دا ايتىپ بەردى. “امان-ەسەن كەلگەنىمىز ويى مەن تىلەگى ءبىر بولعاندىقتان بولار. قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولمەس”, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ادەحان اقساقال.
ال ماقتاارال ءوڭىرىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى پارمان سىپاتاەۆ سوعىستان سوڭ دا 14 جىل بويى ۇزبەستەن مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارادى. ودان كەيىن دە 17 جىل بويى قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسۋدا. اتا-انادان ەرتە ايرىلىپ, بالالار ءۇيىندە وسكەن اقساقال ءومىردىڭ تەپەرىشىن ءبىراز كورگەنگە ۇقسايدى. وزىنە عانا ەمەس, ەلىمە بولسىن دەپ جۇرگەن اقساقالدىڭ كوپ جانعا كومەگى تيۋدە. اتا اسكەرگە ءوزى سۇرانىپ, اتتانادى. بويى كىشكەنتاي, ءالجۋاز جىگىتتى اسكەري كوميسساريات قىزمەتكەرلەرى وقۋ پولكىنە جىبەرەدى. كەيىن تانكتىڭ جۇرگىزۋشىسى دەگەن دارەجەسىن الىپ, مايدانعا اتتانادى.
ونىڭ جادىندا قالعان مىنا وقيعا بوي شىمىرلاتىپ, جۇرەك تولقىتادى. “تانكى ورتەنىپ, بەت-اۋزى كۇيگەن مەحانيك-جۇرگىزۋشىنىڭ مىندەتىنە كومانديردى امان-ەسەن قۇتقارىپ الىپ شىعۋ جاتادى. تانكتەگى 40-تان استام سنارياد ورتەنبەي تۇرعاندا تەز ارادا تانك قاقپاعىن اشۋعا جۇگىرەدى. 48 كيلو قاقپاقتى كومانديرمەن يتەرىپ اشىپ, 60-70 قادام جۇرگەن كەزدە تانكتىڭ ك ۇلى كوككە ۇشتى. ەكيپاجداعى 6 ادامنان 2 ادام عانا قالدىق”, – دەدى ءسوز سوڭىندا ارداگەر.
اقساقالدار “قازاقتەلەكوم” اق تاراپىنان كورسەتىلگەن قامقورلىققا ءدان ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. مەرەكە كۇندەرى بايلانىس سالاسىنا بىرقاتار جەڭىلدىكتەر دە جاسالدى. ارداگەرلەردى ارداقتاعان “قازاقتەلەكوم” اق-تىڭ بۇل شاراسى باسقالارعا دا ۇلگى بولارلىقتاي.
ۆەنەرا تۇگەلباي.