سوڭعى ەكى جىلدا دۇنيەجۇزى بويىنشا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى مەن جاھاندىق ەكونوميكانى ءوز ىرقىنا باعىندىرعان پاندەميانىڭ اياقتالۋى جايلى ءسوز قوزعالا باستادى. ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ءىرى ەپيدەميالىق داعدارىستىڭ راسىمەن اياقتالعانى ما؟ الدە الەم كوشباسشىلارى بارلىق سالانى تەجەپ, دامۋىنا كەدەرگى بولعان جۇقپالى ىندەتتەن شارشادى ما؟
سوڭعى اپتالاردا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە پاندەمياعا قاتىستى كوپتەن كۇتكەن جاعىمدى حابارلار ايتىلىپ جاتىر. ەكى جىلدا 5,5 ميلليوننان استام ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان ىندەتتىڭ سوڭى كورىنگەندەي. كەيبىر ەلدەر COVID-19 ىندەتىن كادىمگى ماۋسىمدىق تۇماۋ سەكىلدى قاراستىراتىندارىن مالىمدەدى. ءبىر انىعى – بۇل حابارلامالاردىڭ قانشالىقتى شىندىققا جاقىن ەكەنىن بىردەن كەسىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. سوڭعى جىلدارى احۋالدىڭ قالاي كۇرت وزگەرەتىنىنە ەتىمىز ۇيرەندى. سول سەبەپتى پاندەميانىڭ اياقتالۋى جايلى ەستىگەن العاشقى حابارلار ەلەڭ ەتكىزبەي قويمادى.
تارالۋ دەڭگەيى الدەقايدا جوعارى «وميكرون» شتامىن جۇقتىرعاندار سانى كۇرت وسۋىنە قاراماستان, انگليا مەن يرلانديا ەلدەگى قاۋىپسىزدىك شارالارىن جەڭىلدەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ وتىر. ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا شتامى وسىعان دەيىنگى تۇرلەرىنەن جەڭىل ءوتىپ جاتىر. سوندىقتان كەيبىر ەلدەر ونى تۇماۋدىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە قاراپ, قاۋىپتەنۋدى قويدى. ونىڭ ۇستىنە بيزنەس پەن باسقا دا سالالار جاڭا شتامم شىققان سايىن ءار تولقىنمەن ەنگىزىلگەن قاتاڭ كارانتين شارالارىنان شارشادى.
دانيا دا الداعى ۋاقىتتا بارلىق شەكتەۋلەردى الىپ تاستايتىنىن جاريالادى. ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى COVID-19 ىندەتىن بۇدان بىلاي قوعام ءۇشىن قاۋىپتى دەپ سانامايتىنىن مالىمدەگەن.
يسپانيا, ۇلىبريتانيا مەن باسقا دا ەلدەردىڭ ساياسي جەتەكشىلەرىنىڭ رەسمي مالىمدەمەلەرىنەن قوعام ۆيرۋسپەن ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنۋى كەرەك ەكەنى انىق بايقالادى. ماسەلەن, ۇلىبريتانيانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى COVID-ءتىڭ ەشقايدا كەتپەيتىنىن, وعان قوعام رەتىندە بەيىمدەلۋىمىز كەرەك ەكەنىن ايتىپ, ۇلىبريتانيا ەۋروپادا پاندەميانىڭ ەندەمياعا اۋىسۋىندا كوش باستادىق دەدى.
«COVID ەشقايدا جوعالمايدى. بىزبەن ۇزاققا تۇراقتاپ قالاتىن ءتۇرى بار, ءتىپتى ماڭگىگە قالۋى مۇمكىن. ال ءبىز سوعان بەيىمدەلگەنىمىز ءجون. مەنىڭ ويىمشا, ءبىز ەۋروپادا پاندەميانىڭ ەندەمياعا اۋىسۋىندا كوش باستاپ, الەمگە بۇل جاعدايعا قالاي بەيىمدەلىپ ءومىر سۇرۋگە بولاتىنىن كورسەتىپ كەلەمىز», دەدى سادجيد دجاۆيد.
سونىمەن پاندەميانى ەندەميا اۋىستىراتىنى ءسوز بولدى. قاراپايىم ادامعا بۇل ەكەۋىنىڭ دە نە ەكەنى بەلگىسىز ەدى. سوڭعى جىلدارى ەپيدەميولوگيا سالاسىن تۇسىنۋگە تىرىستىق. ەكى جىل بۇرىن پاندەميامەن تانىستىق. ەندى ەندەميا دەپ جۇرگەندەرى نە بولدى؟ ايتەۋىر, ءبىر قاراعاندا جاقسى نىشان سەكىلدى كورىنەدى. پاندەميا دەگەنىمىز – جۇقپالى ىندەتتىڭ بۇكىل الەمگە تارالعانىن بىلدىرسە, ەندەميا – ىندەتتىڭ بەلگىلى ءبىر ايماققا ءتان ەكەنىن انىقتايتىن ۇعىم. سونىمەن ەندى COVID سىرتتان كەلگەن جۇقپالى اۋرۋ ەمەس, تۇماۋ سەكىلدى ءار ايماقتا كەزدەسەتىن ينفەكتسيا دەپ قابىلدايتىن بولامىز.
دەسە دە, ساياساتكەرلەر حالىققا جاعىمدى جاڭالىق رەتىندە كورسەتىپ جاتقان ەندەميا ءبىز ويلاعانداي جەڭىل مە؟ وسى ماسەلەگە قاتىستى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اريس كاتسۋراكيس (Aris Katzourakis) بەلگىلى Nature باسىلىمىندا ءوز پىكىرىن جاريالاعان ەكەن. ول ەندەميا قاۋىپسىز دەگەندى بىلدىرمەيتىنىن جانە قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قاۋىپ سەيىلمەيتىنىن ايتادى.
«ەندەميا» ءسوزى پاندەمياعا بايلانىستى ءجيى قولدانىلاتىن سوزدەردىڭ ءبىرى بولدى. قاتە بولجامدار ورىنسىز ۇمىتكە الىپ كەلدى. بۇل COVID-19 تابيعي تۇردە اياقتالادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. تۇماۋ مەن سۋىق تيۋ ەندەميا ەكەنى راس. لاسسا ىندەتى, بەزگەك پەن پوليوميەليت تە ەندەميا. ۆاكتسيناعا دەيىن شەشەك تە سولاي بولدى. ەندەميا دا كەڭ تارالىپ, ادام ولىمىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن. 2020 جىلى بەزگەكتەن 600 مىڭنان استام ادام قايتىس بولدى. سول جىلى 10 ميلليون ادام تۋبەركۋلەزبەن اۋىرىپ, 1,5 ميلليون ناۋقاس قايتىس بولدى. بۇل ء«ومىر بۇرىنعى قالپىنا قايتا كەلسىن» دەپ ەۆوليۋتسيا قوزدىرعىش پاتوگەندى ءوزى رەتتەپ قويدى دەگەندى بىلدىرمەيدى», دەيدى ەۆوليۋتسيالىق ۆيرۋسولوگ مامان.
ونىڭ ايتۋىنشا, ۆيرۋستىڭ جەڭىل وتۋىنە قاراپ ونى «ەركىنە جىبەرگەنىمەن», ول تاعى وزگەرىپ, مۋتاتسياعا ۇشىراپ باسقا ءبىر تۇرىنە اينالادى. ماسەلەن, ءبىر ەلدە جاعداي تۇراقتالدى دەگەنىمىزبەن, ىندەت ورشىگەن تاعى ءبىر ەلدە جاڭا شتامم پايدا بولىپ, باسقالارعا جۇعا باستاۋى مۇمكىن. وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سوندىقتان ۆيرۋس تابيعي جولمەن جوعالىپ كەتەدى دەگەن تۇسىنىك قاتە ەكەنىن, ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايتىنىن جانە ۆاكتسينانىڭ تەڭدەي تاراتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ماماندار ۆاكتسينانى ءبارىبىر سالدىرۋ كەرەك دەگەن پىكىردەن اينىمايتىن سەكىلدى. ىندەتپەن كۇرەسۋدىڭ, ونى اۋىزدىقتاۋدىڭ جالعىز جولى وسى دەپ وتىر.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى دا COVID-19 ىندەتىن ەندەميا رەتىندە قاراستىرۋ ءالى ەرتە ەكەنىن ەسكەرتەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ۆيرۋستىڭ ەۆوليۋتسياسى بەلگىسىز جانە پاندەميا جاھاندىق دەڭگەيدە ءالى دە ءورشىپ تۇر.
ساراپشىلار سونداي-اق قازىرگى پاندەميادان دا ساباق الۋ كەرەك ەكەنىن ايتا باستادى. ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحشىسى دج.الەكساندر ناۆاررو 1918 جىلعى تۇماۋ پاندەمياسى كەزىندە امەريكالىقتار قاتاڭ قاۋىپسىزدىك شارالارىندا ءومىر سۇرۋدەن شارشاپ, كەيىن اراقاشىقتىق ساقتاۋ سەكىلدى ساقتىق شارالارىنا قول سىلتەپ, قالىپتى ومىرگە قايتا ورالۋعا اسىققان. جۇقتىرعاندار سانى ازايا سالا حالىق بۇرىنعى ءومىرىن اڭساپ, كاسىپورىن يەلەرى ءوندىرىس ورىندارىن قايتا اشۋعا رۇقسات بەرۋ ءۇشىن شەنەۋنىكتەرگە قىسىم جاساي باستاعان. وسىلايشا, پاندەميا اياقتالدى دەپ بارلىعىن ەركىنە قويا بەرگەندە تۇماۋدىڭ جاڭا تولقىنى كەلىپ حالىقتى ابىگەرگە سالعان دەيدى عالىم.
مىنە, وسى سەكىلدى مىسالدار ء«بىز دە اسىعىس شەشىم قابىلداپ جاتقان جوقپىز با؟» دەگەن ويعا يتەرمەلەيدى. الايدا ادامزات بالاسى قانشا جاساسا, جۇقپالى اۋرۋلار دا سونشا ۋاقىت بىرگە كەلە جاتقانىن ۇمىتپاۋ كەرەك. راتگەرس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحشىسى يۋحەت ۆارليك بەزگەك, تۋبەركۋلەز, الاپەس جانە قىزىلشا سياقتى اۋرۋلاردى مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ: «قوعامعا اسەر ەتەتىن قوزدىرعىش پاتوگەندەر ءبىر پايدا بولعاننان كەيىن, ولاردىڭ باسىم بولىگى تۇراقتاپ قالادى» دەپ جازدى. جاپپاي ۆاكتسينالاۋدىڭ ارقاسىندا تەك شەشەك تولىعىمەن جويىلعان.
مىنە, وسى وتكەننىڭ ساباقتارى ىندەتتىڭ تولىعىمەن جويىلىپ, قالىپتى ومىرىمىزگە قايتا ورالامىز دەگەن ءۇمىتتىڭ ودان ءارى مازداۋىنا جول بەرمەي تۇر. ەۋروپا ەلدەرى قانشا جەردەن وپتيميستىك مالىمدەمە جاساعانىمەن, بۇل جاعدايدىڭ تولىق بەينەسى ەمەس. ەسكەرەتىن, جاۋاپكەرشىلىك تانىتاتىن ماسەلەلەر كوپ.
شىنىندا پاندەميا دۇنيەجۇزى بويىنشا حالىقتىڭ شىدامىنا سىناق بولعانى راس. سوڭعى ەكى جىلدا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەل بيلىگىنىڭ شەشىمدەرىنە قارسىلىق ءبىلدىرىپ, نارازى بولعان حالىقتىڭ قاراسى كوپ. شەنەۋنىكتەرگە دەگەن سەنىمنىڭ جوعالۋى, مەملەكەت ەنگىزگەن ەرەجەلەر مەن شارالارعا دەگەن قارسىلىق ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ جاتىر.
ىندەتتىڭ قاتاڭ شارالارىنا نارازى كانادا حالقى بەيبىت شەرۋگە شىعىپ جاتىر, وتكەن اپتادا بريۋسسەلدە ۇكىمەتتىڭ ىندەتتى ەڭسەرۋ شارالارى مەن ۆاكتسينالاۋعا قارسى شىققاندار جاپپاي تارتىپسىزدىك ورناتىپ, بەلگيا پوليتسياسى سۋ مەن كوزدەن جاس اعىزاتىن گاز قولدانۋعا ءماجبۇر بولعانى بەلگىلى.
حالىق شەنەۋنىكتەردىڭ ۆاكتسينا الۋدى مىندەتتەۋ سەكىلدى تالاپتارى ادام قۇقىعىن شەكتەيتىنىن ايتىپ, مۇنداي شەشىمدەردى اركىم ءوز قالاۋىمەن جاساۋى كەرەك دەگەن پىكىر بىلدىرەدى.
كانادا استاناسىنا اعىلعان جۇك كولىك جۇرگىزۋشىلەرى 15 قاڭتاردا كۇشىنە ەنگەن كاناداعا كىرەتىن بارلىق جۇرگىزۋشى ۆاكتسينالانعان بولۋى كەرەك دەگەن تالاپپەن كەلىسپەيدى. امەريكا قۇراما شتاتتارى جۇك كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنەن ەكپە الۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. اشىنعان جۇرگىزۋشىلەرمەن قاتار, كوشەگە ۇكىمەتتىڭ ىندەتكە قاتىستى شارالارىنا كوڭىلى تولمايتىن وزگە دە تۇرعىندار ءوز تالاپتارىن ايتىپ شىققان.
بۇل ارەكەتتەر حالىقتىڭ كارانتين, مىندەتتى ۆاكتسينالاۋ سەكىلدى شارالاردان مەزى بولعانىن كورسەتەدى. سول سەبەپتى دە كەيبىر ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ماسكا تاعۋ, كوپ ادام جينالاتىن قوعامدىق ورىنداردا اراقاشىقتىق ساقتاۋ سەكىلدى ەرەجەلەردى الىپ تاستاپ, قالىپتى ومىرگە ورالا باستاعانى ءۇمىت وتىن سىيلاعانى راس. دەگەنمەن, ء«الى دە ءورشىپ تۇرعان ىندەتتى «ەركىنە جىبەرۋ» قانشالىقتى دۇرىس؟» دەگەن سۇراقتىڭ پايدا بولۋى زاڭدى. مامانداردىڭ پىكىرى مەن تاجىريبە كورسەتكەندەي, جۇقپالى اۋرۋ وزدىگىنەن جوعالىپ كەتپەيدى. ۆاكتسينا الماعان حالىقتىڭ ءالى دە كوپ ەكەنىن ەسكەرسەك, قاتاڭ تالاپ بولماسا دا, جەكە ساقتىق شارالارىن ساقتاپ ءجۇرۋ ارتىق ەتپەيدى.